ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.34.1
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ ५.३४.१ ॥
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸੜਦੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤੱਵ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਤਾਤ; ਤੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈਂ।
5.34.2
तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि ।
प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः।
यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व ।
श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥ ५.३४.२ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਵਿਦੁਰ, ਯਥਾਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ; ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਹੇ ਅਦੀਨਸਤ੍ਵ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਕੁਰੂਆਂ ਲਈ ਆਖ।
5.34.3
पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् ।
पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् ।
कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥ ५.३४.३ ॥
ਪਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ ਲਈ ਯਥਾਵਤ ਜੋ ਇੱਛਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ…
5.34.4
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम् ॥ ५.३४.४ ॥
ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਦਵੇਸ਼ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿਆਰਾ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ, ਉਹੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
5.34.5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति ।
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ५.३४.५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਰੂਆਂ ਲਈ ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਾਂਗਾ। ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਤੇ ਧਰਮ ਸੰਗਤ ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ।
5.34.6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत ।
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते…मनः कृथाः ॥ ५.३४.६ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਝੂਠ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਗਏ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਾ…
5.34.7
तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति ।
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ५.३४.७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰੇ।
5.34.8
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु ।
संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत् ॥ ५.३४.८ ॥
ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
5.34.9
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ ५.३४.९ ॥
ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ।
5.34.10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥ ५.३४.१० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਥਿਤੀ, ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੰਡ (ਸੈਨਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।
5.34.11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति ।
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥ ५.३४.११ ॥
ਪਰ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.34.12
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् ।
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५.३४.१२ ॥
ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਦਮਤਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਢਾਪਾ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.34.13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् ।
अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥ ५.३४.१३ ॥
ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੁੰਡਾ ਅੰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
5.34.14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।
हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ ५.३४.१४ ॥
ਜੋ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਹਜ਼ਮ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.34.15
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ ५.३४.१५ ॥
ਜੋ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕੱਚੇ ਫਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.16
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ ५.३४.१६ ॥
ਪਰ ਜੋ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਿਪੱਕ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਤੋਂ ਰਸ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਿਰ ਫਲ ਵੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
5.34.17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः ।
तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ ५.३४.१७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.34.18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ५.३४.१८ ॥
ਹਰ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਚੁਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ — ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀ ਵਾਂਗ, ਕੋਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ।
5.34.19
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥ ५.३४.१९ ॥
ਇਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ।
5.34.20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः ।
कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः ॥ ५.३४.२० ॥
ਕੁਝ ਕੰਮ ਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.21
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम् ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२१ ॥
ਜੋ ਅਨਰਥ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ।
5.34.22
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२२ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਿਸਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ।
5.34.23
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् ।
क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान् ॥ ५.३४.२३ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੀ ਜੜ੍ਹ ਪਰ ਵੱਡੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਛੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਲਮਕਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
5.34.24
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव ।
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ ५.३४.२४ ॥
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਰਜਾ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
5.34.25
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः ।
अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित् ॥ ५.३४.२५ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਫਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੱਚਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਪੱਕੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਝੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
5.34.26
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५.३४.२६ ॥
ਅੱਖ, ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.34.27
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ ५.३४.२७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਹਰਨ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੀਵ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.28
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा ।
वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ ५.३४.२८ ॥
ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
5.34.29
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः ।
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ ५.३४.२९ ॥
ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਚਲਾਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
5.34.30
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः ।
प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा। ॥ ५.३४.३० ॥
ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਚਮੜਾ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.31
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने ।
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने । ॥ ५.३४.३१ ॥
ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਤਨ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.34.32
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् ।
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ ५.३४.३२ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਘਟਦਾ ਹੈ।
5.34.33
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः ।
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ ५.३४.३३ ॥
ਪਾਗਲ ਦੇ ਬੜਬੜਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਸੋਨਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.34
सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः ।
सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ ५.३४.३४ ॥
ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸ਼ਿਲਾਹਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰਹੇ।
5.34.35
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ५.३४.३५ ॥
ਗਾਵਾਂ ਗੰਧ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
5.34.36
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ ५.३४.३६ ॥
ਜਿਹੜੀ ਗਾਂ ਦੁਰਦੁਹਾ (ਔਖੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸੁਦੁਘਾ (ਸੌਖੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
5.34.37
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः ॥ ५.३४.३७ ॥
ਜੋ ਲੱਕੜੀ ਬਿਨਾਂ ਤਪਾਏ ਹੀ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਪਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਲੱਕੜੀ ਆਪ ਹੀ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਝੁਕਾਏ।
5.34.38
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ ५.३४.३८ ॥
ਇਸ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਬਲਵਾਨ ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ; ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੰਦਰ ਅੱਗੇ ਹੀ ਝੁਕਦਾ ਹੈ।
5.34.39
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः ।
पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥ ५.३४.३९ ॥
ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਾਥ ਮੇਘ-ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਮੰਤਰੀ ਹਨ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਪਤੀ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਵੇਦ ਹਨ।
5.34.40
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ५.३४.४० ॥
ਸੱਚ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
5.34.41
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात् ।
अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ ५.३४.४१ ॥
ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਗਾਵਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5.34.42
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः ।
अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ५.३४.४२ ॥
ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਆਚਰਣਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੁਲ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨੀਚ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਚਰਣ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
5.34.43
य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये ।
सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ ५.३४.४३ ॥
ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ, ਰੂਪ, ਬਲ, ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ, ਸੁਖ, ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਰੋਗ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ।
5.34.44
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ ५.३४.४४ ॥
ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ, ਬੇਵਕਤ ਅਤੇ ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹੇ।
5.34.45
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।
मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ ५.३४.४५ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮਾਣ, ਧਨ ਦਾ ਮਾਣ, ਤੀਜਾ ਕੁਲ ਦਾ ਮਾਣ — ਇਹ ਮਾਣ ਹੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਜਣਾਂ ਲਈ ਸੰਜਮ ਹਨ।
5.34.46
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः क्वचित्कार्ये कदाचन ।
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ ५.३४.४६ ॥
ਅਸਜਣ ਲੋਕ, ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਣ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ — ਭਾਵੇਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਅਸਜਣ ਹੀ ਹਨ।
5.34.47
गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः ।
असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ ५.३४.४७ ॥
ਆਤਮ-ਸੰਜਮੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਜਣ ਹਨ; ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਸਜਣ ਹੀ ਹਨ। ਅਸਜਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਸਜਣ ਹਨ; ਪਰ ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਸਜਣ ਨਹੀਂ।
5.34.48
जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता ।
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ ५.३४.४८ ॥
ਕੱਪੜੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਭਾ ਜਿੱਤੀ; ਮਿੱਠੇ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲੇ ਨੇ — ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜਿੱਤੀ; ਵਾਹਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਰਾਹ ਜਿੱਤਿਆ; ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ।
5.34.49
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ ५.३४.४९ ॥
ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਲ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਧਨ ਜਾਂ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
5.34.50
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् ।
तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ ५.३४.५० ॥
ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਮਾਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਵਰਗ ਦਾ ਦੁੱਧ-ਪਦਾਰਥ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਤੇਲ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
5.34.51
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा ।
श्रुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ ५.३४.५१ ॥
ਗ਼ਰੀਬ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁਆਦ ਅਮੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
5.34.52
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते ॥ ५.३४.५२ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
5.34.53
अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् ।
उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ ५.३४.५३ ॥
ਨੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ; ਪਰ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.34.54
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि नो पतित्वाऽवबुध्यते ॥ ५.३४.५४ ॥
ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਮਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਮਦ ਆਦਿ ਹੋਰ ਮਦ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ; ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਤਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
5.34.55
इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः ।
तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥ ५.३४.५५ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਛੱਤਰ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.34.56
यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा ।
आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५.३४.५६ ॥
ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਦਾਵਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।
5.34.57
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वा जितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ ५.३४.५७ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.58
आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ ५.३४.५८ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
5.34.59
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ ५.३४.५९ ॥
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਧੀਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
5.34.60
रथः शरीरं पुरुषस्य राज-
न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ५.३४.६० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਰੀਰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਥ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ, ਕੁਸ਼ਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਰਥੀ ਵਾਂਗ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.61
एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ताः सरथं सारथिं हयम् ॥ ५.३४.६१ ॥
ਇਹ ਬੇਕਾਬੂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਣਸਧੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਥ, ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।
5.34.62
अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः ।
इन्द्रियैरजितैर्बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ ५.३४.६२ ॥
ਅਜਿੱਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਾਰਨ, ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਅਨਰਥ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮੂਰਖ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
5.34.63
धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः ।
श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ५.३४.६३ ॥
ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਧਨ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.64
अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः ।
इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वार्याद्भूश्यते हि सः ॥ ५.३४.६४ ॥
ਜੋ ਧਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.65
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः ।
आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५.३४.६५ ॥
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬੰਧੂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।
5.34.66
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः ।
स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ॥ ५.३४.६६ ॥
ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਬੰਧੂ ਹੈ; ਸੰਜਮੀ ਹੀ ਬੰਧੂ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਸੰਜਮੀ ਹੀ ਵੈਰੀ ਹੈ।
5.34.67
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू ।
कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥ ५.३४.६७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਛੋਟੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਦੋ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
5.34.68
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति ।
स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ॥ ५.३४.६८ ॥
ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜੋ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ।
5.34.69
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान् ।
जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ ५.३४.६९ ॥
ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੈਰੀ ਹੀ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
5.34.70
दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ ५.३४.७० ॥
ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.34.71
असंत्यागात्पापकृतामपापां-
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा-
त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ॥ ५.३४.७१ ॥
ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗਣ ਕਾਰਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਦੰਡ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਮਿਲਾਪ ਕਾਰਨ ਸੁੱਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਲਾ ਵੀ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਪੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਨਾ ਕਰੇ।
5.34.72
निजानुत्पततः शत्रून्पश्च पञ्चप्रयोजनान् ।
यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥ ५.३४.७२ ॥
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਚੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਫ਼ਤ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5.34.73
अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता ।
दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ ५.३४.७३ ॥
ਈਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਸਿੱਧਾਪਨ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਦਮ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਦੁਰਾਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
5.34.74
आत्मज्ञानमानायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ ५.३४.७४ ॥
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ, ਸਹਿਜਤਾ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਸੰਜਮੀ ਬੋਲ ਅਤੇ ਦਾਨ — ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਨੀਚਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
5.34.75
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ ५.३४.७५ ॥
ਮੂਰਖ ਗਾਲਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.34.76
हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् ।
शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३४.७६ ॥
ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਬਲ ਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਬਲ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਬਲ ਸੇਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬਲ ਖਿਮਾ ਹੈ।
5.34.77
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः ।
अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥ ५.३४.७७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬੋਲ ਉੱਤੇ ਸੰਜਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਰਥ-ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
5.34.78
अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता ।
सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥ ५.३४.७८ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਬੋਲ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹੀ ਬੋਲ ਮਾੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਨਰਥ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
5.34.79
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ५.३४.७९ ॥
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਬਨ ਫਿਰ ਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੋਲ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਘਿਣਾਉਣੇ ਦੁਰਬਚਨ ਦਾ ਬੋਲ-ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ।
5.34.80
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्छशल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ ५.३४.८० ॥
ਤੀਰ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਧਸਿਆ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਕੰਡਾ ਕੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
5.34.81
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेभ्यः ॥ ५.३४.८१ ॥
ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
5.34.82
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ ५.३४.८२ ॥
ਦੇਵਤੇ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਉਹ ਨੀਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
5.34.83
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ५.३४.८३ ॥
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਮੈਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਨੀਤੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਅਨੀਤੀ ਦਿਲੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
5.34.84
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे ॥ ५.३४.८४ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ ਹੈ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ।
5.34.85
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् ।
शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३४.८५ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੋ ਹੋਵੇ — ਹੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਉਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇਰਾ ਚੇਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਵੇ।
5.34.86
अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः ।
तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मर्थतत्त्ववित् ॥ ५.३४.८६ ॥
ਉਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਾਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ; ਤੇਜ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ।
5.34.87
अनुक्रोशादानृशंस्याद्योऽसौ धर्मभृतां वरः ।
गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥ ५.३४.८७ ॥
ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਕਾਰਨ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।