มหาภารตะ · อัธยายะ 5.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.34.1
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ ५.३४.१ ॥
ท่านผู้เป็นที่รัก ขอบอกข้าพเจ้าว่าเห็นหน้าที่อะไรสำหรับข้าพเจ้า ผู้นอนไม่หลับและร้อนรุ่มอยู่นี้ เพราะท่านชำนาญในธรรมและในประโยชน์ทางโลก และบริสุทธิ์
5.34.2
तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि ।
प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः।
यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व ।
श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥ ५.३४.२ ॥
เพราะฉะนั้น วิทุระ จงสั่งสอนข้าพเจ้าให้ถูกต้อง จงบอกทุกสิ่งแก่อชาตศัตรูด้วยปัญญา ข้าแต่ผู้มีใจไม่ท้อถอย จงบอกชาวกุรุถึงสิ่งที่ท่านเห็นว่าเป็นประโยชน์และนำความเจริญมาให้
5.34.3
पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् ।
पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् ।
कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥ ५.३४.३ ॥
ข้าพเจ้าหวาดกลัวความชั่วและเห็นแต่ความชั่ว จึงด้วยใจอันกระวนกระวายขอถามท่าน ขอบอกข้าพเจ้าให้ครบตามที่ควรว่าอชาตศัตรูปรารถนาสิ่งใด
5.34.4
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम् ॥ ५.३४.४ ॥
ไม่ว่าจะเป็นความดีหรือความชั่ว สิ่งที่น่าชิงชังหรือเป็นที่รัก ผู้ใดไม่ถูกถามก็ไม่พึงพูดกับใคร ผู้นั้นไม่ปรารถนาความพ่ายแพ้
5.34.5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति ।
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ५.३४.५ ॥
เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชา ข้าพเจ้าจะบอกสิ่งที่จะเป็นประโยชน์ต่อชาวกุรุ จงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้าที่นำความเจริญมาและชอบด้วยธรรม
5.34.6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत ।
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते…मनः कृथाः ॥ ५.३४.६ ॥
ข้าแต่ภารตะ การกระทำที่ประกอบด้วยความเท็จย่อมไม่สำเร็จ และการงานที่ดำเนินด้วยวิธีที่ไม่ถูกต้องก็เช่นกัน อย่าให้ใจของท่านจดจ่ออยู่กับสิ่งเหล่านั้น
5.34.7
तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति ।
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ५.३४.७ ॥
ในทำนองเดียวกัน หากการกระทำที่ทำด้วยวิธีที่ถูกต้องยังไม่สำเร็จ ผู้มีปัญญาไม่ควรปล่อยให้ใจของตนหม่นหมองเพราะเหตุนั้น
5.34.8
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु ।
संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत् ॥ ५.३४.८ ॥
ในการงานที่มีผลตามมา ควรพิจารณาถึงผลที่จะตามมา เมื่อไตร่ตรองให้ดีแล้วจึงลงมือทำ อย่าทำโดยไม่คิดให้รอบคอบ
5.34.9
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ ५.३४.९ ॥
เมื่อพิจารณาผลที่จะตามมาและผลสุดท้ายของการงานทั้งหลาย และพิจารณากำลังความสามารถของตนด้วยแล้ว ผู้มั่นคงพึงตัดสินใจว่าจะทำหรือไม่ทำ
5.34.10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥ ५.३४.१० ॥
ผู้ใดไม่รู้มาตรฐานของความมั่นคง ความเจริญ และความเสื่อม ของคลัง ของแคว้น และของกองทัพ ผู้นั้นย่อมไม่อาจยืนหยัดอยู่ในราชอาณาจักรได้
5.34.11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति ।
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥ ५.३४.११ ॥
แต่ผู้ที่เห็นมาตรฐานเหล่านี้ชัดเจนตามที่ได้กล่าวไว้ และมีความรู้ในธรรมและอรรถ ผู้นั้นย่อมได้ราชอาณาจักร
5.34.12
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् ।
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५.३४.१२ ॥
อย่าประพฤติตนไม่เหมาะสมเพราะคิดว่า ได้ราชอาณาจักรมาแล้ว เพราะความหยิ่งยโสเพียงอย่างเดียวย่อมทำลายความรุ่งเรือง เหมือนความชราทำลายความงามอันประเสริฐ
5.34.13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् ।
अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥ ५.३४.१३ ॥
ปลาที่ปรารถนาอาหารย่อมกลืนเบ็ดเหล็กที่ซ่อนอยู่ใต้เหยื่อชั้นดี และไม่มองดูผลที่จะตามมา
5.34.14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।
हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ ५.३४.१४ ॥
สิ่งใดที่กลืนได้ สิ่งที่ย่อยได้ และสิ่งใดที่เป็นประโยชน์ในผลสุดท้าย ผู้ที่ปรารถนาความรุ่งเรืองควรเลือกสิ่งนั้นก่อน
5.34.15
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ ५.३४.१५ ॥
ผู้ใดเก็บผลไม้ดิบจากต้นไม้ ผู้นั้นย่อมไม่ได้รับรสจากผลนั้น และเมล็ดพันธุ์ของเขาก็จะถูกทำลาย
5.34.16
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ ५.३४.१६ ॥
แต่ผู้ใดเก็บผลไม้สุกที่สุกงอมตามฤดูกาล ผู้นั้นย่อมได้รับรสจากผล และจากเมล็ดก็ได้ผลอีกครั้ง
5.34.17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः ।
तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ ५.३४.१७ ॥
เหมือนผึ้งเก็บน้ำหวานโดยปกป้องดอกไม้ ก็พึงรับทรัพย์จากมนุษย์โดยไม่ทำร้ายเขา
5.34.18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ५.३४.१८ ॥
พึงเก็บดอกไม้ทีละดอก และอย่าให้ตัดทั้งต้น เหมือนคนทำพวงมาลัยในสวน ไม่เหมือนคนทำถ่าน
5.34.19
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥ ५.३४.१९ ॥
ถ้าทำสิ่งนี้แล้วจะได้อะไร และถ้าไม่ทำจะได้อะไร เมื่อไตร่ตรองการงานดังนี้แล้ว บุรุษพึงทำหรือไม่ทำ
5.34.20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः ।
कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः ॥ ५.३४.२० ॥
กิจการบางอย่างไม่ควรเริ่มทำเลย เกิดขึ้นเองเหมือนอย่างที่มาแล้ว ในกิจการเหล่านั้น แม้ความพยายามของมนุษย์ก็ไร้ผล
5.34.21
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम् ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२१ ॥
ชายผู้ขวนขวายในสิ่งที่ไร้ประโยชน์ และหันหลังให้สิ่งที่มีประโยชน์ หญิงทั้งหลายย่อมไม่ปรารถนาชายเช่นนั้นเป็นสามี ดังที่ไม่ปรารถนาชายที่เป็นกะเทยเป็นสามี
5.34.22
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२२ ॥
ผู้ที่ความโปรดปรานไร้ผล และความโกรธก็ไร้ความหมาย หญิงทั้งหลายย่อมไม่ปรารถนาชายเช่นนั้นเป็นสามี ดังที่ไม่ปรารถนาชายที่เป็นกะเทยเป็นสามี
5.34.23
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् ।
क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान् ॥ ५.३४.२३ ॥
ผู้มีปัญญาย่อมรีบเริ่มกระทำกิจบางอย่างที่มีรากเล็กแต่ผลใหญ่ และไม่ยืดเยื้อกิจเช่นนั้น
5.34.24
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव ।
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ ५.३४.२४ ॥
ผู้ที่มองเห็นทุกสิ่งอย่างตรงไป ราวกับดื่มด่ำมันด้วยดวงตา แม้เมื่อนั่งนิ่งอยู่ ราษฎรก็ยังภักดีต่อท่าน
5.34.25
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः ।
अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित् ॥ ५.३४.२५ ॥
ต้นไม้อาจออกดอกบานสะพรั่งแต่ไม่มีผล อาจมีผลแต่ปีนขึ้นได้ยาก อาจยังไม่สุกแต่ดูเหมือนสุกแล้ว แต่ไม่ควรเหี่ยวเฉาไปเลยในกาลใด
5.34.26
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५.३४.२६ ॥
ผู้ที่ทำให้ประชาชนชื่นบานได้ด้วยสี่ทาง คือด้วยดวงตา ใจ วาจา และการกระทำ ประชาชนก็ย่อมชื่นบานต่อผู้นั้น
5.34.27
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ ५.३४.२७ ॥
สัตว์ทั้งหลายหวาดกลัวผู้ใด ดังกวางหวาดกลัวนายพราน ผู้นั้นย่อมวินาศ แม้ได้ปฐพีที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขตมาครอบครอง
5.34.28
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा ।
वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ ५.३४.२८ ॥
แม้ได้ราชอาณาจักรที่สืบทอดมาจากบิดาและปู่ แต่ผู้ที่ยืนอยู่ในความอธรรมด้วยการกระทำของตนเอง ย่อมทำให้ราชอาณาจักรนั้นล่มสลาย ดังลมที่พัดถึงเมฆแล้วกระจายมันไป
5.34.29
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः ।
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ ५.३४.२९ ॥
สำหรับพระราชาผู้ประพฤติธรรม ซึ่งความประพฤติของพระองค์ผู้ดีงามได้ดำเนินตามมาแต่เดิม แผ่นดินที่เต็มไปด้วยทรัพย์สมบัติย่อมเจริญงอกงามและเพิ่มพูนความรุ่งเรือง
5.34.30
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः ।
प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा। ॥ ५.३४.३० ॥
แต่สำหรับผู้ที่ละทิ้งธรรมและประพฤติอธรรม แผ่นดินย่อมหดตัวเข้าหาเขา ดังหนังสัตว์ที่วางไว้ในไฟย่อมหดเกร็ง
5.34.31
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने ।
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने । ॥ ५.३४.३१ ॥
ความพยายามเดียวกันที่ทำเพื่อย่ำยีแคว้นของผู้อื่น ก็ต้องทำความพยายามเช่นนั้นเพื่อคุ้มครองแคว้นของตนเอง
5.34.32
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् ।
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ ५.३४.३२ ॥
พึงได้ราชอาณาจักรด้วยธรรม และพึงคุ้มครองรักษาด้วยธรรม เมื่อได้รับสิริมงคลที่มีธรรมเป็นรากฐาน ย่อมไม่ละทิ้งและไม่เสื่อมถอย
5.34.33
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः ।
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ ५.३४.३३ ॥
แม้จากคำพล่ามของคนวิกลจริตและคำพูดเจื้อยแจ้วของเด็ก ก็พึงเลือกเอาแก่นสารจากทุกด้าน ดังเก็บเอาทองคำจากก้อนหิน
5.34.34
सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः ।
सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ ५.३४.३४ ॥
ผู้มั่นคงพึงรวบรวมคำพูดที่ดีและการกระทำอันงดงามของผู้ยิ่งใหญ่จากที่นั่นที่นี่ ให้เป็นดังผู้เก็บเกี่ยวรวงข้าวที่เก็บเอาเมล็ดตกหล่นทีละเมล็ด
5.34.35
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ५.३४.३५ ॥
โคเห็นด้วยกลิ่น พราหมณ์เห็นด้วยพระเวท พระราชาเห็นด้วยจารชน ส่วนคนอื่นเห็นด้วยดวงตาของตน
5.34.36
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ ५.३४.३६ ॥
โคที่รีดนมยากย่อมได้รับความทุกข์มาก แต่ข้าแต่พระราชา โคที่รีดนมง่ายนั้นแลไม่ถูกทรมานเลยแม้แต่น้อย
5.34.37
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः ॥ ५.३४.३७ ॥
สิ่งที่โค้งงอโดยไม่ถูกความร้อน ย่อมไม่สมควรถูกเผาให้ร้อน และไม้ที่โค้งงออยู่แล้วโดยตัวของมันเอง ผู้มีปัญญาไม่ควรดัดให้โค้งยิ่งไปกว่านั้น
5.34.38
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ ५.३४.३८ ॥
ด้วยอุปมานี้ ผู้มั่นคงพึงน้อมตนต่อผู้แข็งแรง ผู้ที่น้อมตนต่อผู้แข็งแรงนั้น แท้จริงย่อมน้อมตนต่อพระอินทร์
5.34.39
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः ।
पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥ ५.३४.३९ ॥
สัตว์ทั้งหลายมีพระผู้เป็นเจ้าแห่งฝนเป็นเจ้านาย พระราชามีเหล่าที่ปรึกษาเป็นญาติ หญิงมีสามีเป็นญาติ และพราหมณ์มีพระเวทเป็นญาติ
5.34.40
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ५.३४.४० ॥
ธรรมย่อมได้รับการคุ้มครองด้วยสัจจะ วิทยาการย่อมได้รับการคุ้มครองด้วยการฝึกตน รูปงามย่อมได้รับการคุ้มครองด้วยความสะอาด และตระกูลย่อมได้รับการคุ้มครองด้วยความประพฤติ
5.34.41
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात् ।
अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ ५.३४.४१ ॥
ธัญพืชย่อมได้รับการคุ้มครองด้วยความเคารพ ม้าควรดูแลตามลำดับ วัวได้รับการคุ้มครองด้วยการเฝ้าดูบ่อยๆ และสตรีได้รับการคุ้มครองด้วยการไม่ให้แต่งกายสกปรกรุ่มร่าม
5.34.42
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः ।
अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ५.३४.४२ ॥
ข้าพเจ้าเห็นว่า ตระกูลไม่ใช่หลักฐานสำหรับผู้ขาดความประพฤติ แม้ในหมู่ผู้เกิดในตระกูลต่ำ ความประพฤติเท่านั้นที่ทำให้แตกต่าง
5.34.43
य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये ।
सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ ५.३४.४३ ॥
ผู้ที่อิจฉาทรัพย์ของผู้อื่น รูปงาม ความกล้าหาญ ตระกูลสูง ความสุข โชคดี และการได้รับเกียรติ ความทุกข์ของเขาไม่มีที่สิ้นสุด
5.34.44
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ ५.३४.४४ ॥
ผู้ที่กลัวการทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ละเลยหน้าที่ ทำการในเวลาที่ไม่สมควร หรือเปิดเผยความลับที่ปรึกษา ไม่ควรดื่มสิ่งใดที่จะทำให้เขาเมาไป
5.34.45
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।
मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ ५.३४.४५ ॥
ความเมาในความรู้ ความเมาในทรัพย์ และความเมาในตระกูลสูงเป็นอย่างที่สาม สิ่งเหล่านี้เป็นความเมาของผู้หยิ่งยโส และสิ่งเหล่านี้เองเป็นเครื่องข่มใจของคนดี
5.34.46
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः क्वचित्कार्ये कदाचन ।
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ ५.३४.४६ ॥
คนไม่ดี เมื่อคนดีบางครั้งบางคราวขอให้ช่วยทำกิจบางอย่าง ย่อมคิดว่าตนเป็นคนดี ทั้งที่ตนไม่ดี แม้จะมีชื่อเสียงโด่งดังก็ตาม
5.34.47
गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः ।
असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ ५.३४.४७ ॥
ที่พึ่งของผู้ที่มีตนควบคุมได้คือคนดี คนดีเท่านั้นเป็นที่พึ่งของคนดี คนดียังเป็นที่พึ่งของคนชั่วด้วย แต่คนชั่วไม่ใช่ที่พึ่งของคนดี
5.34.48
जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता ।
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ ५.३४.४८ ॥
ผู้มีเสื้อผ้าย่อมชนะที่ประชุม ผู้ที่ปรารถนาขนมหวานย่อมชนะผู้มีโค ผู้มียานพาหนะย่อมชนะทาง ผู้มีความประพฤติดีย่อมชนะทุกสิ่ง
5.34.49
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ ५.३४.४९ ॥
ความประพฤติดีเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในบุรุษ ผู้ใดในโลกนี้สูญเสียความประพฤติดี ชีวิต ทรัพย์ หรือญาติมิตร ย่อมไม่มีประโยชน์แก่ผู้นั้น
5.34.50
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् ।
तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ ५.३४.५० ॥
คนร่ำรวยมีเนื้อเป็นอาหารหลัก คนปานกลางมีผลิตภัณฑ์จากนมเป็นรอง คนยากจนมีน้ำมันเป็นรอง ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเลิศแห่งวงศ์ภรต
5.34.51
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा ।
श्रुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ ५.३४.५१ ॥
คนยากจนกินอาหารที่มีคุณค่าที่สุดเสมอ และรสอร่อยนั้นทำให้เกิดความเอร็ดอร่อย ซึ่งหาได้ยากยิ่งในหมู่คนร่ำรวย
5.34.52
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते ॥ ५.३४.५२ ॥
ในโลกนี้ คนร่ำรวยโดยทั่วไปไม่มีกำลังที่จะกิน ข้าแต่จอมปฐพี แม้แต่ท่อนไม้ก็ยังถูกย่อยโดยคนยากจน
5.34.53
अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् ।
उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ ५.३४.५३ ॥
คนต่ำสุดกลัวการขาดปัจจัยเลี้ยงชีพ คนปานกลางกลัวความตาย แต่สำหรับมนุษย์ผู้สูงสุด ความกลัวยิ่งกว่าความกลัวอื่นคือความอัปยศ
5.34.54
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि नो पतित्वाऽवबुध्यते ॥ ५.३४.५४ ॥
ความเมาในอำนาจเป็นสิ่งที่บาปหนาที่สุด และความเมาในสุราเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน ผู้ที่เมาในอำนาจย่อมไม่รู้สึกตัวจนกว่าจะล้มลงแล้ว
5.34.55
इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः ।
तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥ ५.३४.५५ ॥
โลกนี้ย่อมถูกทรมานด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่ไม่ได้รับการควบคุม เมื่อมันเป็นไปในอารมณ์ของอินทรีย์ ดุจดาวนักษัตรถูกดาวเคราะห์ทรมาน
5.34.56
यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा ।
आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५.३४.५६ ॥
สำหรับผู้ที่พ่ายแพ้ต่อหมวดห้าอันมีมาแต่กำเนิดซึ่งดึงเขาเข้าหาตน ความวิบัติย่อมเพิ่มพูนแก่เขา เหมือนดวงจันทร์เจริญขึ้นในปักษ์ข้างขึ้น
5.34.57
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वा जितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ ५.३४.५७ ॥
ผู้ที่ยังไม่ชนะตนเอง แต่ปรารถนาจะชนะอำมาตย์ หรือศัตรู หรือผู้ที่อำมาตย์ของเขาถูกชนะ ผู้นั้นไร้อำนาจและย่อมพินาศ
5.34.58
आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ ५.३४.५८ ॥
ก่อนอื่นควรตั้งตนไว้ในฐานะของศัตรูเสียก่อน แล้วความปรารถนาจะชนะอำมาตย์และศัตรูจึงไม่สูญเปล่า
5.34.59
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ ५.३४.५९ ॥
ความรุ่งเรืองย่อมคอยรับใช้ผู้ที่ควบคุมอินทรีย์ได้ ชนะอำมาตย์ได้ ถือไม้เท้าลงโทษผู้กระทำความชั่ว ทำการหลังจากพิจารณาแล้ว และมั่นคงอย่างยิ่ง
5.34.60
रथः शरीरं पुरुषस्य राज-
न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ५.३४.६० ॥
ข้าแต่พระราชา ร่างกายเปรียบเหมือนรถของบุรุษ ตนเปรียบเหมือนสารถี อินทรีย์เปรียบเหมือนม้าของเขา ผู้ไม่ประมาท ฉลาด และมั่นคง ย่อมเดินทางไปอย่างสุขสบายด้วยม้าดีที่ฝึกแล้ว ดุจนักรบบนรถ
5.34.61
एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ताः सरथं सारथिं हयम् ॥ ५.३४.६१ ॥
อินทรีย์ที่ไม่ได้ควบคุมเหล่านี้สามารถทำลายได้แม้กระทั่ง เหมือนม้าป่าที่ไม่ได้ฝึกทำลายรถ สารถี และม้าไปพร้อมกัน
5.34.62
अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः ।
इन्द्रियैरजितैर्बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ ५.३४.६२ ॥
คนโง่ที่อินทรีย์ยังไม่ถูกพิชิต มองเห็นความหายนะว่าเป็นประโยชน์ และมองเห็นประโยชน์ว่าเป็นความหายนะ จึงเห็นความทุกข์อย่างยิ่งว่าเป็นความสุข
5.34.63
धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः ।
श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ५.३४.६३ ॥
ผู้ใดละทิ้งธรรมและทรัพย์ แล้วคล้อยตามอำนาจของอินทรีย์ ผู้นั้นย่อมสูญเสียโชคลาภ ชีวิต ทรัพย์สิน และภรรยาไปอย่างรวดเร็ว
5.34.64
अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः ।
इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वार्याद्भूश्यते हि सः ॥ ५.३४.६४ ॥
ผู้ใดเป็นเจ้าแห่งทรัพย์แต่ไม่เป็นเจ้าแห่งอินทรีย์ ผู้นั้นย่อมตกจากอำนาจปกครอง เพราะขาดการควบคุมอินทรีย์
5.34.65
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः ।
आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५.३४.६५ ॥
ด้วยใจ ปัญญา และอินทรีย์ที่สงบลง บุคคลควรแสวงหาอาตมันด้วยอาตมัน เพราะอาตมันนั้นเป็นมิตรของตน และอาตมันนั้นเป็นศัตรูของตนเอง
5.34.66
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः ।
स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ॥ ५.३४.६६ ॥
อาตมันเป็นมิตรของผู้ที่พิชิตอาตมันของตนด้วยอาตมัน อาตมันที่ถูกควบคุมแล้วเป็นมิตร อาตมันที่ไม่ถูกควบคุมเป็นศัตรู
5.34.67
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू ।
कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥ ५.३४.६७ ॥
ข้าแต่พระราชา กามและโทสะทั้งสองทำลายปัญญา ดุจปลาสองตัวที่ติดอยู่ในข่ายตาถี่
5.34.68
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति ।
स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ॥ ५.३४.६८ ॥
ผู้ใดพิจารณาธรรมและทรัพย์ให้ดีในโลกนี้ แล้วรวบรวมปัจจัยที่จำเป็น ผู้นั้นเมื่อมีปัจจัยพร้อมแล้ว ย่อมเจริญด้วยความสุขอยู่เป็นนิตย์
5.34.69
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान् ।
जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ ५.३४.६९ ॥
ผู้ใดยังไม่พิชิตศัตรูภายในห้าประการที่เกิดแต่ใจ แต่ปรารถนาจะพิชิตศัตรูอื่น ศัตรูเหล่านั้นย่อมครอบงำผู้นั้น
5.34.70
दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ ५.३४.७० ॥
เห็นได้ว่ากษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ถูกผูกมัดด้วยกรรมของตน เพราะขาดการควบคุมอินทรีย์ จึงถูกความหลงในอำนาจการปกครองพัวพัน
5.34.71
असंत्यागात्पापकृतामपापां-
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा-
त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ॥ ५.३४.७१ ॥
เพราะไม่ตัดขาดจากคนชั่ว การลงโทษเท่ากันย่อมแตะต้องแม้คนไม่มีบาป เพราะการปะปนกัน ของเปียกย่อมไหม้ไปพร้อมกับของแห้ง ฉะนั้นไม่ควรทำสัญญาไมตรีกับคนชั่ว
5.34.72
निजानुत्पततः शत्रून्पश्च पञ्चप्रयोजनान् ।
यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥ ५.३४.७२ ॥
ผู้ใดเห็นศัตรูที่ผุดขึ้นในตน และเป้าหมายยี่สิบห้าประการ แต่เพราะความหลงจึงไม่ข่มไว้ ผู้นั้นย่อมถูกภัยพิบัติกลืนกิน
5.34.73
अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता ।
दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ ५.३४.७३ ॥
ความไม่ริษยา ความซื่อตรง ความบริสุทธิ์ ความสันโดษ วาจาอ่อนหวาน การข่มตน ความสัตย์ และความไม่ลำบาก ย่อมไม่มีในคนชั่วร้าย
5.34.74
आत्मज्ञानमानायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ ५.३४.७४ ॥
ความรู้ในอาตมัน ความไม่ลำบาก ความอดทน ความมั่นคงในธรรม วาจาที่สำรวมแล้ว และการให้ทาน ทั้งหมดนี้ไม่มีในคนต่ำช้า ข้าแต่ภารตะ
5.34.75
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ ५.३४.७५ ॥
คนโง่ย่อมทำร้ายคนปัญญาด้วยการด่าและการติเตียน ผู้พูดย่อมรับบาปไว้ ส่วนผู้ให้อภัยย่อมพ้นไป
5.34.76
हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् ।
शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३४.७६ ॥
ความรุนแรงเป็นกำลังของคนชั่ว การกำหนดการลงโทษเป็นกำลังของกษัตริย์ การปรนนิบัติเป็นกำลังของสตรี และความอดทนอภัยเป็นกำลังของผู้มีคุณธรรม
5.34.77
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः ।
अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥ ५.३४.७७ ॥
ข้าแต่พระราชา การสำรวมวาจาถือกันว่ายากยิ่ง ไม่อาจพูดมากมายทั้งที่มีสาระและหลากหลายได้
5.34.78
अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता ।
सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥ ५.३४.७८ ॥
วาจาที่กล่าวดีย่อมนำความเจริญหลากหลายมาให้ แต่วาจาเดียวกันนั้นเมื่อกล่าวไม่ดี ข้าแต่พระราชา ย่อมนำไปสู่ความพินาศ
5.34.79
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ५.३४.७९ ॥
ป่าที่ถูกลูกศรยิงหรือถูกขวานฟันย่อมงอกขึ้นใหม่ได้ แต่แผลที่เกิดจากวาจา คือคำหยาบคายและน่าอับอาย ย่อมไม่มีวันหาย
5.34.80
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्छशल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ ५.३४.८० ॥
ลูกศรมีเงี่ยงและลูกศรเหล็กอาจดึงออกจากร่างได้ แต่หนามคือวาจาที่ฝังอยู่ในใจ ย่อมไม่อาจดึงออกได้
5.34.81
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेभ्यः ॥ ५.३४.८१ ॥
คำพูดที่เปรียบเหมือนลูกธนูพุ่งออกจากปาก เมื่อถูกมันยิงเข้า ผู้นั้นย่อมโศกเศร้าทั้งกลางวันและกลางคืน ลูกธนูเหล่านั้นพุ่งเข้าสู่จุดอ่อนที่สำคัญของผู้อื่น ผู้มีปัญญาจึงไม่ปล่อยมันไปยังผู้อื่น
5.34.82
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ ५.३४.८२ ॥
เมื่อเทวดาประทานความพ่ายแพ้แก่ผู้ใด เทวดาย่อมดึงเอาปัญญาของผู้นั้นไปเสีย แล้วเขาก็จะมองเห็นแต่สิ่งที่ต่ำช้า
5.34.83
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ५.३४.८३ ॥
เมื่อปัญญาถูกทำให้ขุ่นมัว และความพินาศมาถึงตรงหน้า อธรรมที่ดูคล้ายนโยบายที่ดี ย่อมไม่ละไปจากหัวใจ
5.34.84
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे ॥ ५.३४.८४ ॥
ปัญญาของท่านนี้ บุตรของท่านได้ครอบงำไว้แล้ว โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภรตะ เพราะความเป็นศัตรูกับปาณฑพ ท่านจึงมิอาจรับรู้เขาเหล่านั้นได้
5.34.85
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् ।
शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३४.८५ ॥
พระยุธิษฐิระผู้ประกอบด้วยลักษณะของกษัตริย์ ซึ่งแม้จะพึงเป็นใหญ่เหนือโลกทั้งสามได้ ขอให้พระองค์เป็นศิษย์ของท่าน โอ้ธฤตราษฎร์ ขอให้พระองค์เป็นผู้สั่งสอนท่าน
5.34.86
अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः ।
तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मर्थतत्त्ववित् ॥ ५.३४.८६ ॥
ท่านได้รับการยกย่องเหนือบุตรทั้งปวงของท่านอย่างยิ่งด้วยโชคชะตา พระองค์ผู้ประกอบด้วยเดชและปัญญา รู้แจ้งความหมายที่แท้จริงของธรรมและของประโยชน์ทางโลก
5.34.87
अनुक्रोशादानृशंस्याद्योऽसौ धर्मभृतां वरः ।
गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥ ५.३४.८७ ॥
ด้วยความเมตตาและความอ่อนโยนนั้น พระองค์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ทรงธรรม โอ้จอมกษัตริย์ ทรงอดทนต่อความลำบากมากมาย เพราะความเคารพต่อท่าน