మహాభారతం · అధ్యాయం 5.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.34.1
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ ५.३४.१ ॥
జాగ్రత్తగా ఉండి దహించబడుతున్న నాకు నీవు ఏ కర్తవ్యం చూస్తావో, అది మాకు చెప్పు, తాత; నీవు ధర్మార్థాలలో నేర్పరివి, శుచివి.
5.34.2
तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि ।
प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः।
यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व ।
श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥ ५.३४.२ ॥
కాబట్టి, విదురా, యథావిధిగా ఉపదేశించు; అజాతశత్రువుకు అంతా ప్రజ్ఞతో చెప్పు. అదీనసత్త్వుడా, నీకు హితమూ శ్రేయస్కరమూ అనిపించేది కురువులకు చెప్పు.
5.34.3
पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् ।
पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् ।
कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥ ५.३४.३ ॥
పాపాన్ని భయపడుతూ, పాపాన్నే చూస్తూ, కలత చెందిన మనసుతో నిన్ను అడుగుతున్నాను. అజాతశత్రువుకు యథావత్తుగా కోరదగినదంతా నాకు చెప్పు…
5.34.4
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम् ॥ ५.३४.४ ॥
శుభమైనా అశుభమైనా, ద్వేషయోగ్యమైనా ప్రియమైనా, అడగకుండా ఎవరికీ చెప్పనివాడే పరాభవాన్ని కోరడు.
5.34.5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति ।
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ५.३४.५ ॥
కాబట్టి, రాజా, కురువులకు హితమైనదాన్ని నీకు చెబుతాను. శ్రేయస్కరమైన, ధర్మబద్ధమైన నా మాటలను విను.
5.34.6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत ।
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते…मनः कृथाः ॥ ५.३४.६ ॥
భారతా, అసత్యంతో కూడిన కర్మలు, తగని ఉపాయాలతో చేపట్టినవి సిద్ధించవు. వాటిపై నీ మనసు పెట్టకు…
5.34.7
तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति ।
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ५.३४.७ ॥
అదే విధంగా, విధిప్రకారం చేసిన కర్మ సిద్ధించకపోయినా, బుద్ధిమంతుడు అందులో తన మనసును కుంగదీసుకోకూడదు.
5.34.8
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु ।
संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत् ॥ ५.३४.८ ॥
పర్యవసానాలుండే కర్మలలో వాటి పర్యవసానాలను పరిశీలించాలి; బాగా ఆలోచించి చేయాలి, ఆకస్మికంగా ఏదీ చేయరాదు.
5.34.9
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ ५.३४.९ ॥
కర్మల పర్యవసానాన్ని, ఫలితాన్ని బాగా పరిశీలించి, తన సామర్థ్యాన్ని కూడా చూసి, ధీరుడు చేయాలో చేయకూడదో నిర్ణయించాలి.
5.34.10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥ ५.३४.१० ॥
స్థితిలోనూ, వృద్ధిలోనూ, క్షయంలోనూ, కోశంలోనూ, జనపదంలోనూ, దండంలోనూ ప్రమాణాన్ని తెలియనివాడు రాజ్యంలో నిలదొక్కుకోడు.
5.34.11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति ।
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥ ५.३४.११ ॥
అయితే ఈ ప్రమాణాలను చెప్పినట్లుగా చూసి, ధర్మార్థ జ్ఞానంతో కూడినవాడు రాజ్యాన్ని పొందుతాడు.
5.34.12
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् ।
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५.३४.१२ ॥
రాజ్యం దొరికిందని అనుచితంగా ప్రవర్తించరాదు; అవినయమే సంపదను నాశనం చేస్తుంది, ముసలితనం ఉత్తమమైన రూపాన్ని నాశనం చేసినట్లు.
5.34.13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् ।
अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥ ५.३४.१३ ॥
ఉత్తమ ఆహారంతో కప్పబడిన ఇనుప గాలాన్ని ఆహారాన్ని కోరే చేప మింగుతుంది; దాని పరిణామాన్ని అది చూడదు.
5.34.14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।
हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ ५.३४.१४ ॥
మింగగలిగినది, జీర్ణమయ్యేది, ఫలితంలో హితకరమైనది - అదే సంపదను కోరేవాడు మొదట స్వీకరించాలి.
5.34.15
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ ५.३४.१५ ॥
చెట్టులోని పక్వం కాని ఫలాలను కోసేవాడు వాటినుండి రసాన్ని పొందడు; అతని విత్తనమూ నశిస్తుంది.
5.34.16
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ ५.३४.१६ ॥
కాని తగిన కాలంలో పండిన పరిణతి చెందిన ఫలాన్ని తీసుకునేవాడు ఫలం నుండి రసాన్ని పొందుతాడు; విత్తనం నుండి మళ్ళీ ఫలాన్నీ పొందుతాడు.
5.34.17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः ।
तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ ५.३४.१७ ॥
తుమ్మెద పువ్వులను కాపాడుతూ మధువును గ్రహించినట్లే, మనుషుల నుండి ధనాన్ని హింస లేకుండా స్వీకరించాలి.
5.34.18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ५.३४.१८ ॥
ప్రతి పువ్వునూ ఏరుకోవాలి; వేరును నరకకూడదు — తోటలో మాలకారుడిలా, బొగ్గు తయారుచేసేవాడిలా కాదు.
5.34.19
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥ ५.३४.१९ ॥
ఇది చేస్తే నాకేమి కలుగుతుంది? చేయకపోతే నాకేమి కలుగుతుంది? ఈ విధంగా కర్మలను ఆలోచించి మనిషి చేయవచ్చు, లేదా చేయకపోవచ్చు.
5.34.20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः ।
कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः ॥ ५.३४.२० ॥
కొన్ని కార్యాలు ఎప్పుడూ ప్రారంభించకూడనివి; అవి తమంతట తామే వచ్చినట్లుగా ఉంటాయి. వాటిలో మానవ ప్రయత్నమూ నిష్ఫలమవుతుంది.
5.34.21
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम् ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२१ ॥
అనర్థంలో నిమగ్నమై, అర్థానికి విముఖుడైనవాడిని, స్త్రీలు నపుంసకుడిని భర్తగా కోరనట్లు, భర్తగా కోరరు.
5.34.22
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२२ ॥
ఎవరి అనుగ్రహం నిష్ఫలమో, కోపమూ వ్యర్థమో, అతన్ని స్త్రీలు నపుంసకుడిని భర్తగా కోరనట్లు భర్తగా కోరరు.
5.34.23
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् ।
क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान् ॥ ५.३४.२३ ॥
జ్ఞాని, చిన్న మూలం కలిగి గొప్ప ఫలితం ఇచ్చే కొన్ని కార్యాలను త్వరగా ప్రారంభిస్తాడు; అలాంటివాటిని ఆలస్యం చేయడు.
5.34.24
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव ।
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ ५.३४.२४ ॥
అన్నింటినీ సూటిగా చూసేవాడు, కళ్ళతో త్రాగుతున్నట్లుగా; మౌనంగా కూర్చున్నా ప్రజలు అతనిపై అనురక్తులై ఉంటారు.
5.34.25
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः ।
अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित् ॥ ५.३४.२५ ॥
బాగా పూసినదైనా ఫలంలేనిదిగా ఉండవచ్చు; ఫలించినదైనా ఎక్కడం కష్టంగా ఉండవచ్చు; పచ్చిగా ఉన్నా పండినట్లు కనిపించవచ్చు, కానీ ఎప్పటికీ రాలిపోకూడదు.
5.34.26
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५.३४.२६ ॥
కన్ను, మనసు, వాక్కు, కర్మ అనే నాలుగు విధాలుగా ఎవరు లోకాన్ని సంతోషపెడతాడో, అతనితో లోకం కూడా సంతోషిస్తుంది.
5.34.27
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ ५.३४.२७ ॥
జింకలు వేటగాడికి భయపడినట్లు ఎవరికి ప్రాణులు భయపడతాయో, అతడు సముద్రం వరకు విస్తరించిన భూమిని పొందినా నశిస్తాడు.
5.34.28
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा ।
वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ ५.३४.२८ ॥
తండ్రి, తాతల నుండి వచ్చిన రాజ్యాన్ని పొందినా, తన కర్మవల్ల అన్యాయంలో నిలిచినవాడు దానిని కోల్పోతాడు; గాలి మేఘాన్ని చేరి దానిని చెదరగొట్టినట్లు.
5.34.29
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः ।
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ ५.३४.२९ ॥
ధర్మాన్ని ఆచరించే రాజుకు, మొదటి నుండి సజ్జనులు అనుసరించిన మార్గంలో, సంపదతో నిండిన భూమి వృద్ధి చెందుతుంది; అది సమృద్ధిని పెంచుతుంది.
5.34.30
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः ।
प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा। ॥ ५.३४.३० ॥
కానీ ధర్మాన్ని వదిలి అధర్మాన్ని ఆచరించేవానికి, నిప్పులో ఉంచిన తోలు ముడుచుకున్నట్లు భూమి ముడుచుకుపోతుంది.
5.34.31
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने ।
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने । ॥ ५.३४.३१ ॥
పరరాష్ట్రాన్ని అణచడంలో చేసే ప్రయత్నమే, స్వరాష్ట్రాన్ని రక్షించడంలోనూ చేయాలి.
5.34.32
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् ।
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ ५.३४.३२ ॥
ధర్మంతో రాజ్యాన్ని పొందాలి, ధర్మంతోనే దానిని పరిపాలించాలి. ధర్మమూలమైన సంపదను పొందినవాడు దానిని విడువడు, క్షీణించడు.
5.34.33
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः ।
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ ५.३४.३३ ॥
పిచ్చివాని ప్రేలాపనల నుండి, పిల్లల మాటల నుండి కూడా అన్నిచోట్ల నుండి సారాన్ని గ్రహించాలి; రాళ్ల నుండి బంగారాన్ని తీసినట్లు.
5.34.34
सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः ।
सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ ५.३४.३४ ॥
మహానుభావుల సుభాషితాలను, సత్కార్యాలను ఇక్కడా అక్కడా సేకరిస్తూ, ధీరుడు శిలాహారి ధాన్యపు గింజలను ఏరినట్లు ఉండాలి.
5.34.35
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ५.३४.३५ ॥
ఆవులు వాసనతో చూస్తాయి, బ్రాహ్మణులు వేదాలతో చూస్తారు, రాజులు గూఢచారులతో చూస్తారు, ఇతరులు కళ్లతో చూస్తారు.
5.34.36
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ ५.३४.३६ ॥
పితకడం కష్టమైన ఆవు ఎక్కువ బాధ పడుతుంది; కానీ రాజా, సులభంగా పితకగల ఆవును ఎవరూ బాధించరు.
5.34.37
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः ॥ ५.३४.३७ ॥
కాల్చకుండానే వంగే కర్రను కాల్చడం తగదు; తనంతట తానే వంగిన కర్రను బుద్ధిమంతుడు మరింత వంచడు.
5.34.38
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ ५.३४.३८ ॥
ఈ ఉపమానంతో ధీరుడు బలవంతునికి వంగాలి; బలవంతునికి వంగేవాడు ఇంద్రునికే వంగుతాడు.
5.34.39
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः ।
पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥ ५.३४.३९ ॥
పశువులకు ప్రభువు పర్జన్యుడు; రాజులకు బంధువులు మంత్రులు; స్త్రీలకు బంధువులు పతులు; బ్రాహ్మణులకు బంధువులు వేదాలు.
5.34.40
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ५.३४.४० ॥
సత్యంతో ధర్మం రక్షించబడుతుంది; యోగంతో విద్య రక్షించబడుతుంది; శుభ్రతతో రూపం రక్షించబడుతుంది; వృత్తంతో కులం రక్షించబడుతుంది.
5.34.41
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात् ।
अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ ५.३४.४१ ॥
గౌరవంతో ధాన్యం రక్షించబడుతుంది; క్రమంగా గుర్రాలను రక్షించాలి; తరచూ చూడటం ద్వారా ఆవులను, మలిన వస్త్రాలకు దూరంగా ఉంచి స్త్రీలను రక్షించాలి.
5.34.42
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः ।
अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ५.३४.४२ ॥
ఆచారం లేనివానికి కులం ప్రమాణం కాదని నా అభిప్రాయం; నీచ కులాల్లో జన్మించినవారిలో కూడా వృత్తమే ప్రత్యేకతను ఇస్తుంది.
5.34.43
य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये ।
सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ ५.३४.४३ ॥
ఇతరుల ధనం, రూపం, పరాక్రమం, కులవంశం, సుఖం, సౌభాగ్యం, సత్కారాలపై అసూయపడేవాడికి అంతులేని వ్యాధి ఉంటుంది.
5.34.44
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ ५.३४.४४ ॥
చేయరాని పనులు చేయడానికి, విధులను విడిచిపెట్టడానికి, అకాలంలో, రహస్యాలు బయటపెట్టడానికి భయపడేవాడు, మత్తెక్కించే దేనినీ తాగకూడదు.
5.34.45
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।
मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ ५.३४.४५ ॥
విద్యామదం, ధనమదం, మూడవది కులమదం — ఇవి గర్విష్ఠుల మదాలు; ఇవే సజ్జనులకు నిగ్రహాలు.
5.34.46
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः क्वचित्कार्ये कदाचन ।
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ ५.३४.४६ ॥
అసజ్జనులు ఏదో పనికోసం సజ్జనుల చేత ఎప్పుడైనా ఆహ్వానింపబడితే, తాము సజ్జనులమని భావిస్తారు — ప్రసిద్ధులైనా వారు అసజ్జనులే.
5.34.47
गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः ।
असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ ५.३४.४७ ॥
ఆత్మసంయమం గలవారికి గతి సజ్జనులే; సజ్జనులకు గతి కూడా సజ్జనులే. అసజ్జనులకు గతి సజ్జనులు; కానీ సజ్జనులకు గతి అసజ్జనులు కారు.
5.34.48
जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता ।
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ ५.३४.४८ ॥
వస్త్రం కలవాడు సభను గెలిచాడు; మిఠాయి ఆశించేవాడు — గోధనం కలవాడు గెలిచాడు; వాహనం కలవాడు మార్గాన్ని గెలిచాడు; శీలవంతుడు అన్నింటినీ గెలిచాడు.
5.34.49
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ ५.३४.४९ ॥
మనిషిలో శీలమే ప్రధానమైనది; ఇక్కడ దాన్ని కోల్పోయినవానికి జీవితంతోనూ, ధనంతోనూ, బంధువులతోనూ ప్రయోజనం ఉండదు.
5.34.50
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् ।
तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ ५.३४.५० ॥
ధనవంతుల భోజనం మాంసప్రధానమైనది; మధ్యతరగతి వారిది పాలపదార్థాలతో కూడినది; దరిద్రులది నూనెతో కూడినది, ఓ భరతశ్రేష్ఠా.
5.34.51
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा ।
श्रुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ ५.३४.५१ ॥
దరిద్రులు ఎల్లప్పుడూ మిక్కిలి రుచికరమైన అన్నమే తింటారు; ఆ రుచి ధనవంతులలో అత్యంత అరుదు.
5.34.52
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते ॥ ५.३४.५२ ॥
లోకంలో సాధారణంగా ధనవంతులకు భోజనం చేసే శక్తి ఉండదు; ఓ మహీపతీ, దరిద్రులకు కట్టెలు కూడా జీర్ణమవుతాయి.
5.34.53
अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् ।
उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ ५.३४.५३ ॥
అధములకు భయం జీవనోపాధి లేకపోవడం; మధ్యములకు భయం మరణం; కానీ ఉత్తమ మనుష్యులకు అవమానం కంటే మించిన భయం ఉండదు.
5.34.54
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि नो पतित्वाऽवबुध्यते ॥ ५.३४.५४ ॥
అధికార మదమే అత్యంత పాపమైనది; మద్యం మద మొదలైన ఇతర మదాలూ అంతే; అధికార మదంతో ఉన్మత్తుడైనవాడు పడిపోయాకే తెలుసుకుంటాడు.
5.34.55
इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः ।
तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥ ५.३४.५५ ॥
ఇంద్రియ విషయాలలో నిమగ్నమైన నిగ్రహంలేని ఇంద్రియాల వల్ల ఈ లోకం గ్రహాలచేత నక్షత్రాలు బాధింపబడినట్లు బాధింపబడుతోంది.
5.34.56
यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा ।
आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५.३४.५६ ॥
తనకు సహజమైన, తనను లాగే ఐదు వర్గం చేత జయించబడినవానికి, శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్లు ఆపదలు పెరుగుతాయి.
5.34.57
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वा जितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ ५.३४.५७ ॥
తనను జయించకుండా మంత్రులను లేదా శత్రువులను జయించాలనుకునేవాడు, లేదా మంత్రులు జయించబడినవాడు, అతడు నిస్సహాయుడై నశిస్తాడు.
5.34.58
आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ ५.३४.५८ ॥
మొదట తనను తానే శత్రువు రూపంలో నియోగించాలి; తరువాత మంత్రులను, శత్రువులను జయించాలనుకోవడం వృథా కాదు.
5.34.59
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ ५.३४.५९ ॥
ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నవాడు, మంత్రులను జయించినవాడు, అపరాధులపై దండం ధరించేవాడు, పరీక్షించి పనిచేసే ధీరుడిని లక్ష్మి పూర్తిగా ఆశ్రయిస్తుంది.
5.34.60
रथः शरीरं पुरुषस्य राज-
न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ५.३४.६० ॥
ఓ రాజా! శరీరమే మనిషికి రథం; ఆత్మ దాని సారథి; ఇంద్రియాలే దాని గుఱ్ఱాలు. వాటితో అప్రమత్తుడై, నేర్పరిగా, బాగా మచ్చిక చేసిన మంచి గుఱ్ఱాలతో ధీరుడు రథికునిలా సుఖంగా ప్రయాణిస్తాడు.
5.34.61
एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ताः सरथं सारथिं हयम् ॥ ५.३४.६१ ॥
అదుపులేని ఈ ఇంద్రియాలు, మచ్చికకాని గుర్రాలు రథాన్ని, సారథిని, గుర్రాన్నీ నాశనం చేసినట్లు, నాశనం చేయగలవు.
5.34.62
अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः ।
इन्द्रियैरजितैर्बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ ५.३४.६२ ॥
అజితమైన ఇంద్రియాల వల్ల, అనర్థాన్ని అర్థంగా, అర్థాన్ని అనర్థంగా చూసే మూఢుడు, గొప్ప దుఃఖాన్ని సుఖంగా భావిస్తాడు.
5.34.63
धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः ।
श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ५.३४.६३ ॥
ధర్మార్థాలను విడిచి ఇంద్రియాల వశంలో నడిచేవాడు, శ్రీ, ప్రాణం, ధనం, భార్య నుండి త్వరగా భ్రష్టుడవుతాడు.
5.34.64
अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः ।
इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वार्याद्भूश्यते हि सः ॥ ५.३४.६४ ॥
అర్థాలకు అధిపతి అయినా ఇంద్రియాలకు అధిపతి కానివాడు, ఇంద్రియ నియంత్రణ లేకపోవడం వల్ల తన ఐశ్వర్యం నుండి పడిపోతాడు.
5.34.65
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः ।
आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५.३४.६५ ॥
మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి, ఆత్మ ద్వారానే ఆత్మను వెదకాలి; ఆత్మయే ఆత్మకు బంధువు, ఆత్మయే ఆత్మకు శత్రువు.
5.34.66
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः ।
स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ॥ ५.३४.६६ ॥
ఎవరు తన ఆత్మ ద్వారా తన ఆత్మను జయించాడో, వాడికి ఆత్మయే బంధువు; నిగ్రహింపబడినవాడే బంధువు, నిగ్రహింపబడనివాడే శత్రువు.
5.34.67
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू ।
कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥ ५.३४.६७ ॥
ఓ రాజా, చిన్న వలలో చిక్కిన రెండు చేపల్లా, కామమూ క్రోధమూ వివేకాన్ని దోచుకుంటాయి.
5.34.68
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति ।
स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ॥ ५.३४.६८ ॥
ఇక్కడ ధర్మార్థాలను బాగా విచారించి, సాధనాలను సమకూర్చుకునేవాడు, సాధనసంపన్నుడై ఎల్లప్పుడూ సుఖంలో వృద్ధి చెందుతాడు.
5.34.69
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान् ।
जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ ५.३४.६९ ॥
మనసులోనే పుట్టే ఐదు అంతర్గత శత్రువులను జయించకుండా, ఇతర శత్రువులను జయించాలనుకునేవాడిని శత్రువులే అధిగమిస్తారు.
5.34.70
दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ ५.३४.७० ॥
మహాత్ములైన రాజులు కూడా తమ స్వకర్మలచే బంధించబడినట్లు కనిపిస్తారు; ఇంద్రియాలను అదుపు చేయలేక, రాజ్య భ్రమలతో వారు చిక్కుకుంటారు.
5.34.71
असंत्यागात्पापकृतामपापां-
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा-
त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ॥ ५.३४.७१ ॥
పాపులను విడనాడకపోవడం వల్ల, నిష్పాపులు కూడా వారితో సమానమైన దండనను అనుభవిస్తారు; కలవడం వల్ల తడిది కూడా ఎండుదాంతో పాటు కాలిపోతుంది. అందుచేత పాపులతో సంధి చేయరాదు.
5.34.72
निजानुत्पततः शत्रून्पश्च पञ्चप्रयोजनान् ।
यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥ ५.३४.७२ ॥
తన లోపల లేచే శత్రువులను, ఇరవై ఐదు ప్రయోజనాలను చూసినా, మోహంతో వాటిని అదుపు చేయని మనిషిని ఆపద మింగివేస్తుంది.
5.34.73
अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता ।
दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ ५.३४.७३ ॥
అసూయలేకపోవడం, ఋజుత్వం, శుచిత్వం, సంతృప్తి, ప్రియంగా మాట్లాడటం, దమం, సత్యం, అనాయాసం దురాత్ములలో ఉండవు.
5.34.74
आत्मज्ञानमानायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ ५.३४.७४ ॥
ఆత్మజ్ఞానం, అనాయాసం, తితిక్ష, ధర్మనిత్యత, గుప్తమైన వాక్కు, దానం — ఓ భారతా, ఇవి అధములలో ఉండవు.
5.34.75
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ ५.३४.७५ ॥
అజ్ఞానులు తిట్టుతో, నిందతో జ్ఞానులను హింసిస్తారు; మాట్లాడినవాడు పాపాన్ని పొందుతాడు; క్షమించేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
5.34.76
हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् ।
शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३४.७६ ॥
దుష్టుల బలం హింస; రాజుల బలం దండవిధానం; స్త్రీల బలం శుశ్రూష; గుణవంతుల బలం క్షమ.
5.34.77
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः ।
अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥ ५.३४.७७ ॥
ఓ రాజా, వాక్కును నియంత్రించడం అత్యంత కష్టమని భావించబడింది; అర్థవంతమైన, విచిత్రమైన మాటలు ఎక్కువగా మాట్లాడటం సాధ్యం కాదు.
5.34.78
अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता ।
सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥ ५.३४.७८ ॥
మంచిగా పలికిన వాక్కు నానా విధాల శ్రేయస్సును తెస్తుంది; ఓ రాజా, అదే వాక్కు చెడుగా పలికితే అనర్థానికి దారి తీస్తుంది.
5.34.79
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ५.३४.७९ ॥
బాణాలతో గాయపడిన, గొడ్డలితో నరికిన అడవి మళ్లీ చిగురిస్తుంది; కాని మాటతో పలికిన నీచమైన దుర్భాషణం వల్ల కలిగిన మాటల గాయం మానదు.
5.34.80
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्छशल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ ५.३४.८० ॥
బాణాలు, ఇనుప మొనలు శరీరం నుండి తీయవచ్చు; కాని హృదయంలో దాగి ఉన్న మాటల ముల్లును తీయలేము.
5.34.81
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेभ्यः ॥ ५.३४.८१ ॥
మాటల బాణాలు నోటి నుండి దూసుకువస్తాయి; వాటితో గాయపడినవాడు రేయింబవళ్లు దుఃఖిస్తాడు. అవి ఇతరుల మర్మస్థానాలపై పడతాయి; పండితుడు వాటిని ఇతరులపై ప్రయోగించడు.
5.34.82
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ ५.३४.८२ ॥
దేవతలు ఎవరికి పరాభవాన్ని ఇస్తారో, వాడి బుద్ధిని వారు హరిస్తారు; అప్పుడు వాడు నీచమైన వాటినే చూస్తాడు.
5.34.83
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ५.३४.८३ ॥
బుద్ధి మలినమైపోయి వినాశం సమీపించినప్పుడు, నీతిలా కనిపించే అన్యాయం హృదయం నుండి తొలగిపోదు.
5.34.84
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे ॥ ५.३४.८४ ॥
భరతశ్రేష్ఠా! నీ ఈ బుద్ధి పుత్రుల వ్యామోహంలో చిక్కుకుంది; పాండవులతో విరోధం వల్ల వారిని నీవు గ్రహించలేకపోతున్నావు.
5.34.85
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् ।
शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३४.८५ ॥
త్రైలోక్యానికి కూడా రాజు కాగల లక్షణాలు కలిగినవాడు — ఓ ధృతరాష్ట్రా, ఆ యుధిష్ఠిరుడు నీ శిష్యుడై ఉండుగాక; అతడే నిన్ను శాసించుగాక.
5.34.86
अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः ।
तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मर्थतत्त्ववित् ॥ ५.३४.८६ ॥
ఆ యుధిష్ఠిరుడు నీ కుమారులందరికంటే ఎంతో అధికంగా భాగ్యంచేత గౌరవింపబడినవాడు; తేజస్సు, ప్రజ్ఞ కలవాడు, ధర్మార్థ తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు.
5.34.87
अनुक्रोशादानृशंस्याद्योऽसौ धर्मभृतां वरः ।
गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥ ५.३४.८७ ॥
కరుణ, సౌమ్యత వల్ల ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు, ఓ రాజేంద్రా, నీ పట్ల గౌరవంతో అనేక కష్టాలను సహిస్తున్నాడు.