મહાભારત · અધ્યાય 5.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.38.1
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ ५.३८.१ ॥
વૃદ્ધ આવતા જોઈને યુવાનના પ્રાણ ઉપર ચઢી જાય છે; ઊભા થઈને અભિવાદન કરવાથી તે ફરી પાછા આવે છે.
5.38.2
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय ।
आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ।
ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥ ५.३८.२ ॥
આવેલા સજ્જન અતિથિને આસન આપી, પાણી લાવી તેમના પગ બરાબર ધોઈ; સુખાકારી પૂછીને, પોતાની સ્થિતિ જણાવીને, પછી ધીર પુરુષે વિચારીને અન્ન આપવું.
5.38.3
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च ।
न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे ।
लोभाद्भयादथ कार्पण्यतो वा ।
तस्यानर्थं जीवितमाहुरर्याः ॥ ५.३८.३ ॥
જેના ઘરમાં મંત્રજ્ઞ પાણી, મધુપર્ક અને ગાય સ્વીકારતો નથી — લોભથી, ભયથી કે કંજૂસાઈથી — તેનું જીવન નિરર્થક છે, એમ આર્ય કહે છે.
5.38.4
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी ।
स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च।
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च ।
भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ॥ ५.३८.४ ॥
વૈદ્ય, શલ્યવૈદ્ય, વ્રતભંગ કરનાર, ચોર, ક્રૂર, મદ્યપાન કરનાર, ગર્ભહત્યારો, સૈન્યથી જીવનાર અને વેદ વેચનાર — અતિ પ્રિય અતિથિ હોય તોપણ તે પાણીને યોગ્ય નથી.
5.38.5
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं ।
दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च।
तिला मांसं फलमूलानि शाकं ।
रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाश्च ॥ ५.३८.५ ॥
મીઠું, રાંધેલું અન્ન, દહીં, દૂધ, મધ, તેલ, ઘી, તલ, માંસ, ફળ-મૂળ, શાક, લાલ વસ્ત્ર, સર્વ સુગંધી દ્રવ્યો અને ગોળ — આ વેચવાયોગ્ય નથી.
5.38.6
अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ।
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः ।
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये ।
त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ ५.३८.६ ॥
જે ક્રોધરહિત છે, માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું જેને સમાન છે, જેનો શોક નષ્ટ થયો છે, સંધિ-વિગ્રહથી પર છે, નિંદા-પ્રશંસાથી વિરત છે, પ્રિય-અપ્રિયને ઉદાસીનની જેમ ત્યજે છે — તે જ ભિક્ષુ છે.
5.38.7
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः ।
सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः।
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो ।
धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ॥ ५.३८.७ ॥
નીવાર, મૂળ, ઇંગુદી ફળ અને શાક પર જીવન ગુજારનાર, સુસંયમી આત્મા, અગ્નિકાર્યમાં ઉત્સાહી, વનમાં વસનાર, અતિથિઓ પ્રત્યે અપ્રમાદી, ભાર ઉઠાવનાર, પુણ્ય કરનાર — તે જ તાપસ છે.
5.38.8
अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ ५.३८.८ ॥
બુદ્ધિમાનનું અપકાર કરીને 'હું દૂર છું' એમ વિચારીને નિશ્ચિંત ન રહેવું; બુદ્ધિમાનના હાથ લાંબા હોય છે, જેનાથી તે પ્રહાર કરે છે અને પ્રહાર પામનાર પીડાય છે.
5.38.9
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ ५.३८.९ ॥
અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ ન કરવો, વિશ્વાસપાત્ર પર પણ અતિ વિશ્વાસ ન કરવો; વિશ્વાસથી ઉત્પન્ન થયેલો ભય મૂળને પણ કાપી નાખે છે.
5.38.10
अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः ।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ॥ ५.३८.१० ॥
ઈર્ષ્યારહિત, પત્નીનું રક્ષણ કરનાર, વહેંચીને ખાનાર, પ્રિય બોલનાર, કોમળ અને મધુર વાણી બોલનાર હોવો જોઈએ; પણ સ્ત્રીઓને વશ ન થવું જોઈએ.
5.38.11
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ ५.३८.११ ॥
સ્ત્રીઓ પૂજનીય, મહાભાગ્યશાળી, પવિત્ર અને ઘરના દીપક છે; તેમને ઘરની લક્ષ્મી કહી છે, તેથી વિશેષ રીતે તેમનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
5.38.12
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् ।
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्।
भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान् ॥ ५.३८.१२ ॥
પિતાને અંતઃપુર, માતાને રસોડું સોંપવું; ગાયો પોતાના જેવા વિશ્વાસુને સોંપવી; ખેતીની દેખરેખ જાતે કરવી; વેપાર સેવકો દ્વારા ચલાવવો; અને દ્વિજોની સેવા પુત્રો દ્વારા કરાવવી.
5.38.13
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ५.३८.१३ ॥
પાણીમાંથી અગ્નિ, બ્રહ્મમાંથી ક્ષાત્ર, પથ્થરમાંથી લોખંડ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમનું સર્વત્ર જનારું તેજ પોતપોતાની યોનિમાં શાંત થાય છે.
5.38.14
नित्यं सन्तं कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३८.१४ ॥
સદા સજ્જન એવા, કુળમાં જન્મેલા, અગ્નિ સમાન તેજવાળા, ક્ષમાશીલ, બાહ્ય આડંબર વિનાના—તેઓ લાકડામાં રહેલા અગ્નિની જેમ શાંત પડ્યા રહે છે.
5.38.15
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये ।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥ ५.३८.१५ ॥
જેની મંત્રણા બહારના કે અંદરના કોઈ જાણતા નથી, તે રાજા—સર્વત્ર આંખો ધરાવનાર—લાંબા સમય સુધી ઐશ્વર્ય ભોગવે છે.
5.38.16
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत् ।
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ॥ ५.३८.१६ ॥
જે કરવાનું હોય તે બોલવું નહીં, કરેલું જ બતાવવું. આ રીતે ધર્મ, કામ, અર્થના કાર્યોની મંત્રણા ભંગાતી નથી.
5.38.17
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते ॥ ५.३८.१७ ॥
પર્વતશિખર પર ચડીને, કે મહેલમાં એકાંતમાં, કે બારી વિનાના જંગલમાં—ત્યાં જ મંત્રણા કહેવાય છે.
5.38.18
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ॥ ५.३८.१८ ॥
જે મિત્ર નથી તે, હે ભારત, પરમ ગુપ્ત મંત્ર જાણવા યોગ્ય નથી; તે અપંડિત હોય કે પંડિત મિત્ર હોય, જો તે આત્મસંયમી ન હોય તો.
5.38.19
नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः ।
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ॥ ५.३८.१९ ॥
રાજાએ પરીક્ષા કર્યા વિના પોતાના માટે સચિવ નિયુક્ત ન કરવો; કારણ કે અમાત્ય ન હોય તેનામાં ધનલાલસા હોય છે, અને મંત્રરક્ષણ પણ.
5.38.20
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः ।
धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः। ॥ ५.३८.२० ॥
જે રાજાના સભાસદો તેનાં બધાં કાર્યો — ધર્મ, અર્થ અને કામમાં — સિદ્ધ થયાં છે એમ જાણે છે, તે જ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
5.38.21
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ।
अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति। ॥ ५.३८.२१ ॥
જે રાજાનો મંત્ર ગુપ્ત રહે છે તેને નિઃસંશય સિદ્ધિ મળે છે; પણ જે મોહથી અપ્રશસ્ત કાર્યો કરે છે તેને નહીં.
5.38.22
स तेषां विपरिभ्रंशाद्भ्रश्यते जीवितादपि ।
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्। ॥ ५.३८.२२ ॥
તે તેમનાથી સંપૂર્ણ ભ્રષ્ટ થવાથી જીવનથી પણ પતિત થાય છે; પણ પ્રશસ્ત કર્મોનું આચરણ સુખદાયક છે.
5.38.23
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम् ।
अनधीत्य यथा वेदान्न विप्रः श्राद्धमर्हति । ॥ ५.३८.२३ ॥
તેમનું આચરણ ન કરવું પછીના પશ્ચાત્તાપનું કારણ મનાય છે; જેમ વેદોનો અભ્યાસ કર્યા વિના બ્રાહ્મણ શ્રાદ્ધને યોગ્ય નથી.
5.38.24
एवमश्रुतषाङ्गुण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ।
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाङ्गुण्यविदितात्मनः। ॥ ५.३८.२४ ॥
આ રીતે ષાડ્ગુણ્ય ન સાંભળેલો મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય નથી; સ્થાન, વૃદ્ધિ અને ક્ષય જાણી ષાડ્ગુણ્યથી પોતાને જાણનાર જ (યોગ્ય).
5.38.25
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ।
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्वान्ववेक्षिणः। ॥ ५.३८.२५ ॥
અપમાનિત ન થયેલા શીલવાળાને, હે રાજન, પૃથ્વી તેના અધીન છે; જેનો ક્રોધ અને હર્ષ નિષ્ફળ નથી જતો અને જે પોતે કરીને સારી રીતે તપાસે છે તેને.
5.38.26
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा ।
नाममात्रेणा तुष्येत छत्रेण च महीपतिः। ॥ ५.३८.२६ ॥
આત્મવિશ્વાસ જ જેનો ખજાનો છે, તેને પૃથ્વી ધન આપે છે; માત્ર નામથી અને છત્રથી રાજા સંતુષ્ટ થાય.
5.38.27
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ।
ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा। ॥ ५.३८.२७ ॥
સેવકોને ધન વહેંચવું, એકલા બધું હરણ કરનાર ન બનવું; બ્રાહ્મણને બ્રાહ્મણ જાણે છે, પતિ પત્નીને જાણે છે, તેમ જ.
5.38.28
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ।
न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः। ॥ ५.३८.२८ ॥
રાજા અમાત્યને જાણે છે, રાજા રાજાને પણ જાણે છે; શત્રુ વશ થાય તો તેને છોડવો નહીં; વધ યોગ્ય થાય તો (છોડવો નહીં).
5.38.29
न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्वं हन्याद्बले सति ।
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ॥ ५.३८.२९ ॥
નમ્રતાથી સેવા કરવી, બળ હોય ત્યારે પ્રહાર કરવો; ન મારેલા (શત્રુ)થી ભય ઉત્પન્ન થાય છે, તે તરત જ ઊભો થાય છે.
5.38.30
दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च ॥ ५.३८.३० ॥
દેવો, રાજાઓ અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે, તેમજ વૃદ્ધો, બાળકો અને રોગીઓ પ્રત્યે, પ્રયત્નપૂર્વક સદા ક્રોધને નિયંત્રિત રાખવો જોઈએ.
5.38.31
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम् ।
कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥ ५.३८.३१ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે મૂર્ખોએ સેવેલા નિરર્થક કલહને ત્યજવો જોઈએ. તે લોકમાં કીર્તિ પામે છે અને અનર્થથી યુક્ત થતો નથી.
5.38.32
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३८.३२ ॥
જેની કૃપા નિષ્ફળ અને ક્રોધ પણ નિરર્થક હોય, તેવા સ્વામીને લોકો ઇચ્છતા નથી; જેમ સ્ત્રીઓ નપુંસક પતિને ઇચ્છતી નથી.
5.38.33
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ ५.३८.३३ ॥
બુદ્ધિ ધનલાભ માટે નથી, અને જડતા સમૃદ્ધિના અભાવ માટે નથી. લોકના ફેરફારોનો વૃત્તાંત બુદ્ધિમાન જ જાણે છે, બીજો નહીં.
5.38.34
विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत ।
धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥ ५.३८.३४ ॥
હે ભારત! મૂર્ખ માણસ હંમેશા વિદ્યા, શીલ અને વયમાં વૃદ્ધોનું, બુદ્ધિમાં વૃદ્ધોનું, તેમજ ધન અને કુલીનતામાં વૃદ્ધોનું અપમાન કરે છે.
5.38.35
अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥ ५.३८.३५ ॥
અનાર્ય આચરણવાળો, અજ્ઞાની, ઈર્ષ્યાળુ, અધાર્મિક, કટુ વચન બોલનાર અને ક્રોધી માણસ પર અનર્થો જલદી આવી પડે છે.
5.38.36
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥ ५.३८.३६ ॥
વિવાદ ન કરવો, દાન, કરારનો ભંગ ન કરવો, અને યોગ્ય રીતે પ્રયોજેલી વાણી — આ પ્રાણીઓને પાછા વાળે છે.
5.38.37
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः ।
अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥ ५.३८.३७ ॥
વિવાદ ન કરનાર, કુશળ, કૃતજ્ઞ, બુદ્ધિમાન, સીધો — ભંડાર ખાલી થાય તોય પરિવારનો આધાર મેળવે છે.
5.38.38
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥ ५.३८.३८ ॥
ધૈર્ય, શમ, દમ, શૌચ, કરુણા, કઠોરતા વિનાની વાણી, મિત્રો સાથે દ્રોહ ન કરવો — આ સાત શ્રીની સમિધા છે.
5.38.39
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ।
तादृङ्वराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप ॥ ५.३८.३९ ॥
જે વહેંચતો નથી, દુષ્ટાત્મા, કૃતઘ્ન, નિર્લજ્જ — એવો શ્રેષ્ઠ રાજા પણ, હે નરાધિપ, જગતમાં ત્યજવા યોગ્ય છે.
5.38.40
न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि ।
यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥ ५.३८.४० ॥
દોષી હોવા છતાં જે નિર્દોષને, નજીકના માણસને ક્રોધિત કરે છે, તે ઘરમાં સાપ સાથે સૂનારની જેમ રાત્રે સુખેથી સૂતો નથી.
5.38.41
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥ ५.३८.४१ ॥
હે ભારત, દુષ્ટો હોય તો જેમના કારણે યોગ-ક્ષેમમાં દોષ આવે, તેમને સદા દેવોની જેમ પ્રસન્ન રાખવા જોઈએ.
5.38.42
येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च ।
ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ॥ ५.३८.४२ ॥
સ્ત્રીઓમાં, પ્રમત્ત અને પતિતોમાં જોડાયેલાં ધન, અને અનાર્યોમાં આસક્ત થયેલાં—તે સર્વ સંશયમાં પડે છે.
5.38.43
यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता ।
मञ्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इव ॥ ५.३८.४३ ॥
જ્યાં સ્ત્રીનું શાસન, જ્યાં જુગારી, બાળક કે અનુશાસનહીન હોય—ત્યાં તેઓ લાચાર થઈ ડૂબે છે, હે રાજન, નદીમાં પથ્થરની નાવની જેમ.
5.38.44
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत ।
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ ५.३८.४४ ॥
જેઓ પ્રયોજનોમાં આસક્ત રહે છે, વિશેષોમાં નહીં, હે ભારત—તેમને હું પંડિત માનું છું, કારણ કે વિશેષો જ અતિરેક તરફ દોરે છે.
5.38.45
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः ।
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ॥ ५.३८.४५ ॥
જેની જુગારીઓ પ્રશંસા કરે છે, જેની ચારણો પ્રશંસા કરે છે, જેની વેશ્યાઓ પ્રશંસા કરે છે—તે મનુષ્ય જીવતો રહેતો નથી.
5.38.46
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः ।
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ॥ ५.३८.४६ ॥
એ પરમ ધનુર્ધર, અપરિમિત તેજવાળા પાંડવોને ત્યજીને તેં ભરતવંશનું મહાન ઐશ્વર્ય દુર્યોધન પર સોંપ્યું છે.
5.38.47
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वमचिरादिव ।
ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव ॥ ५.३८.४७ ॥
ઐશ્વર્યના મદથી મોહિત બલિ ત્રણ લોકમાંથી પડ્યો તેમ, તું તેને શીઘ્ર પતિત થતો જોઈશ.