महाभारत · अध्याय 5.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.38.1
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ ५.३८.१ ॥
वृद्ध येताना पाहून तरुणाचे प्राण वर उठतात; उभे राहून अभिवादन केल्याने ते पुन्हा परत येतात.
5.38.2
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय ।
आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ।
ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥ ५.३८.२ ॥
आलेल्या सज्जन अतिथीला आसन देऊन, पाणी आणून त्याचे पाय नीट धुवावे; सुखरूपता विचारून, आपली स्थिती सांगून, मग धीराने विचार करून अन्न द्यावे.
5.38.3
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च ।
न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे ।
लोभाद्भयादथ कार्पण्यतो वा ।
तस्यानर्थं जीवितमाहुरर्याः ॥ ५.३८.३ ॥
ज्याच्या घरी मंत्रज्ञ पाणी, मधुपर्क आणि गाय स्वीकारत नाही — लोभाने, भयाने किंवा कंजूषपणाने — त्याचे जीवन व्यर्थ आहे, असे आर्य म्हणतात.
5.38.4
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी ।
स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च।
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च ।
भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ॥ ५.३८.४ ॥
वैद्य, शस्त्रवैद्य, व्रतभंग करणारा, चोर, क्रूर, मद्यपी, गर्भहत्या करणारा, सैन्यावर जगणारा आणि वेद विकणारा — अत्यंत प्रिय अतिथी असला तरी तो पाण्यास पात्र नाही.
5.38.5
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं ।
दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च।
तिला मांसं फलमूलानि शाकं ।
रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाश्च ॥ ५.३८.५ ॥
मीठ, शिजवलेले अन्न, दही, दूध, मध, तेल, तूप, तीळ, मांस, फळे-कंद, भाजी, लाल वस्त्र, सर्व सुगंधी द्रव्ये आणि गूळ — ही विकण्यायोग्य नाहीत.
5.38.6
अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ।
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः ।
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये ।
त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ ५.३८.६ ॥
जो क्रोधरहित आहे, मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने ज्याला समान आहेत, ज्याचा शोक नष्ट झाला आहे, जो संधि-विग्रहांच्या पलीकडे आहे, निंदा-स्तुतीपासून विरत आहे, प्रिय-अप्रिय उदासीनाप्रमाणे त्यागतो — हाच भिक्षु.
5.38.7
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः ।
सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः।
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो ।
धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ॥ ५.३८.७ ॥
नीवार, मुळे, इंगुदी व भाजी यांवर उपजीविका करणारा, आत्मसंयमी, अग्निकार्यात उत्सुक, वनात राहणारा, अतिथींबाबत सावध, धुरा वाहणारा, पुण्य करणारा — हाच तापस.
5.38.8
अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ ५.३८.८ ॥
बुद्धिमानाचा अपकार करून 'मी दूर आहे' असे समजून निश्चिंत राहू नये; बुद्धिमानाचे बाहू लांब असतात, त्यांनी तो प्रहार करतो आणि प्रहार झालेला पीडित होतो.
5.38.9
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ ५.३८.९ ॥
अविश्वासू व्यक्तीवर विश्वास ठेवू नये, विश्वासू व्यक्तीवरही अतिविश्वास ठेवू नये; विश्वासातून निर्माण झालेले भय मुळांनाही तोडून टाकते.
5.38.10
अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः ।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ॥ ५.३८.१० ॥
मत्सरहीन, पत्नीचे रक्षण करणारा, वाटून खाणारा, प्रिय बोलणारा, मृदू व गोड बोलणारा असावा; पण स्त्रियांच्या वशात जाऊ नये.
5.38.11
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ ५.३८.११ ॥
स्त्रिया पूजनीय, महाभाग्यवान, पवित्र आणि घराचे दीप आहेत; त्यांना घराची लक्ष्मी म्हटले आहे, म्हणून विशेषत्वाने त्यांचे रक्षण करावे.
5.38.12
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् ।
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्।
भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान् ॥ ५.३८.१२ ॥
वडिलांकडे अंतःपुर, मातेकडे स्वयंपाकघर सोपवावे; गाई स्वतःसारख्या विश्वासू माणसाकडे द्याव्यात; शेतीची देखरेख स्वतः करावी; व्यापार सेवकांकरवी चालवावा; आणि द्विजांची सेवा पुत्रांकरवी करवावी.
5.38.13
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ५.३८.१३ ॥
पाण्यापासून अग्नी, ब्रह्मापासून क्षात्र, दगडापासून लोखंड उत्पन्न होते; यांचे सर्वत्र पसरणारे तेज आपापल्या उगमातच शांत होते.
5.38.14
नित्यं सन्तं कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३८.१४ ॥
नेहमी सज्जन असलेले, कुलात जन्मलेले, अग्नीसारखे तेजस्वी, क्षमाशील, बाह्य दिखाव्यापासून मुक्त—ते लाकडातील अग्नीप्रमाणे निजलेले असतात.
5.38.15
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये ।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥ ५.३८.१५ ॥
ज्याची मसलत बाहेरचे किंवा आतले कोणीही जाणत नाहीत, तो राजा—सर्वत्र डोळे असलेला—दीर्घकाळ ऐश्वर्य भोगतो.
5.38.16
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत् ।
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ॥ ५.३८.१६ ॥
जे करायचे ते बोलू नये, केलेलेच दाखवावे. अशा रीतीने धर्म, काम, अर्थ यांच्या कार्यांची मसलत फुटत नाही.
5.38.17
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते ॥ ५.३८.१७ ॥
पर्वतशिखरावर चढून, किंवा राजवाड्यात एकांतात, किंवा खिडकी नसलेल्या अरण्यात—तिथेच मसलत बोलली जाते.
5.38.18
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ॥ ५.३८.१८ ॥
जो मित्र नाही तो, हे भारता, परम गुप्त मंत्र जाणण्यास पात्र नाही; तो अपंडित असो किंवा पंडित मित्र असो, जर तो आत्मसंयमी नसेल तर.
5.38.19
नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः ।
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ॥ ५.३८.१९ ॥
राजाने परीक्षा न करता स्वतःसाठी सचिव नेमू नये; कारण जो अमात्य नाही त्याच्यात धनलोभ असतो, आणि मंत्ररक्षणही तसेच असते.
5.38.20
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः ।
धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः। ॥ ५.३८.२० ॥
ज्या राजाचे सभासद त्याची सर्व कार्ये — धर्म, अर्थ आणि काम यांत — पूर्ण झाली आहेत असे जाणतात, तोच राजांमध्ये श्रेष्ठ राजा.
5.38.21
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ।
अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति। ॥ ५.३८.२१ ॥
ज्या राजाचा मंत्र गुप्त असतो त्याला निःसंशय यश मिळते; पण जो मोहाने अप्रशस्त कर्मे करतो त्याला नाही.
5.38.22
स तेषां विपरिभ्रंशाद्भ्रश्यते जीवितादपि ।
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्। ॥ ५.३८.२२ ॥
तो त्यांपासून पूर्णपणे ढळल्यामुळे जीवनातूनही भ्रष्ट होतो; पण प्रशस्त कर्मांचे आचरण सुखदायक असते.
5.38.23
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम् ।
अनधीत्य यथा वेदान्न विप्रः श्राद्धमर्हति । ॥ ५.३८.२३ ॥
त्यांचे आचरण न करणे पश्चात्तापास कारण होते असे मानले जाते; जसा वेद अध्ययन न करता ब्राह्मण श्राद्धास पात्र होत नाही.
5.38.24
एवमश्रुतषाङ्गुण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ।
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाङ्गुण्यविदितात्मनः। ॥ ५.३८.२४ ॥
असे षाड्गुण्य न ऐकलेला मंत्र ऐकण्यास योग्य नाही; स्थान, वृद्धी आणि क्षय जाणून षाड्गुण्याने आत्मज्ञान झालेलाच (योग्य).
5.38.25
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ।
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्वान्ववेक्षिणः। ॥ ५.३८.२५ ॥
ज्याचे शील तिरस्कृत होत नाही, हे राजा, त्याच्या अधीन पृथ्वी असते; ज्याचा क्रोध व हर्ष व्यर्थ जात नाही, आणि जो स्वतः कर्म करून नीट तपासतो त्याच्यासाठी.
5.38.26
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा ।
नाममात्रेणा तुष्येत छत्रेण च महीपतिः। ॥ ५.३८.२६ ॥
आत्मविश्वास हाच ज्याचा खजिना आहे, त्याला पृथ्वी धन देते; केवळ नामामात्राने आणि छत्राने राजा संतुष्ट होईल.
5.38.27
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ।
ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा। ॥ ५.३८.२७ ॥
सेवकांना धन वाटावे, एकट्यानेच सर्व हरण करणारा होऊ नये; ब्राह्मणाला ब्राह्मण ओळखतो, पती पत्नीला ओळखतो, तसेच.
5.38.28
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ।
न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः। ॥ ५.३८.२८ ॥
राजा अमात्याला ओळखतो, राजाही राजाला ओळखतो; शत्रू वश झाला तर त्याला सोडू नये; वधार्ह झाला तर (सोडू नये).
5.38.29
न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्वं हन्याद्बले सति ।
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ॥ ५.३८.२९ ॥
नम्रपणे सेवा करावी, सामर्थ्य असताना प्रहार करावा; न मारलेल्या (शत्रूपासून) भय निर्माण होते, ते लगेच उद्भवते.
5.38.30
दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च ॥ ५.३८.३० ॥
देव, राजे व ब्राह्मण यांच्याप्रती तसेच वृद्ध, बालके व आजारी लोक यांच्याप्रती प्रयत्नपूर्वक नेहमी क्रोध आवरावा.
5.38.31
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम् ।
कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥ ५.३८.३१ ॥
शहाण्याने मूर्खांनी आचरलेला निरर्थक कलह टाळावा. तो जगात कीर्ती मिळवतो आणि अनर्थाला बळी पडत नाही.
5.38.32
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३८.३२ ॥
ज्याची कृपा निष्फळ आणि क्रोधही निरर्थक असतो, अशा स्वामीची लोक इच्छा करत नाहीत; जसे स्त्रिया षंढ पतीची इच्छा करत नाहीत.
5.38.33
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ ५.३८.३३ ॥
बुद्धी धनप्राप्तीसाठी नसते, आणि जडता समृद्धीच्या अभावासाठी नसते. जगाच्या बदलत्या घडामोडींचा वृत्तांत शहाणाच जाणतो, दुसरा नव्हे.
5.38.34
विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत ।
धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥ ५.३८.३४ ॥
हे भारता! मूर्ख माणूस नेहमी विद्या, शील व वयाने वृद्ध असलेल्यांचा, बुद्धीने वृद्ध असलेल्यांचा, तसेच धन व कुलाने श्रेष्ठ असलेल्यांचा अपमान करतो.
5.38.35
अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥ ५.३८.३५ ॥
अनार्य वर्तन असलेला, अज्ञानी, मत्सर करणारा, अधार्मिक, कटू बोलणारा आणि रागीट माणसावर लवकरच अनर्थ येतात.
5.38.36
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥ ५.३८.३६ ॥
वाद न करणे, दान, कराराचे उल्लंघन न करणे, आणि योग्य रीतीने वापरलेली वाणी — हे प्राण्यांना परत आणतात.
5.38.37
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः ।
अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥ ५.३८.३७ ॥
वाद न करणारा, कुशल, कृतज्ञ, बुद्धिमान, सरळ — खजिना कमी झाला तरी तो परिवाराचा आधार मिळवतो.
5.38.38
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥ ५.३८.३८ ॥
धैर्य, शम, दम, शौच, करुणा, कठोरता नसलेली वाणी, मित्रांशी द्रोह न करणे — ही सात श्रीची समिधा.
5.38.39
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ।
तादृङ्वराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप ॥ ५.३८.३९ ॥
जो वाटून देत नाही, दुष्टात्मा, कृतघ्न, निर्लज्ज — असा श्रेष्ठ राजाही, हे नराधिपा, जगात त्याज्य आहे.
5.38.40
न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि ।
यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥ ५.३८.४० ॥
दोषी असूनही जो निर्दोष, जवळच्या माणसाला कोपवतो, तो घरात सापासोबत झोपणाऱ्याप्रमाणे रात्री सुखाने झोपत नाही.
5.38.41
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥ ५.३८.४१ ॥
हे भारता, दुष्ट असल्यास ज्यांच्यामुळे योग-क्षेमात दोष येतो, त्यांना नेहमी देवतांप्रमाणे प्रसन्न ठेवावे.
5.38.42
येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च ।
ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ॥ ५.३८.४२ ॥
स्त्रियांमध्ये, प्रमत्त व पतितांमध्ये गुंतवलेली संपत्ती आणि अनार्यांवर आसक्त झालेली संपत्ती—ती सर्व संशयात पडते.
5.38.43
यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता ।
मञ्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इव ॥ ५.३८.४३ ॥
जिथे स्त्रीचे शासन, जिथे जुगारी, बालक किंवा अनुशासनहीन असतात—तिथे ते असहाय्यपणे बुडतात, हे राजा, नदीत दगडाच्या तराफ्याप्रमाणे.
5.38.44
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत ।
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ ५.३८.४४ ॥
जे प्रयोजनांमध्ये आसक्त असतात, विशेषांमध्ये नव्हे—हे भरता, त्यांनाच मी पंडित मानतो, कारण विशेषच आसक्तीकडे नेतात.
5.38.45
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः ।
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ॥ ५.३८.४५ ॥
ज्याची जुगारी स्तुती करतात, ज्याची चारण स्तुती करतात, ज्याची वेश्या स्तुती करतात—तो माणूस जगत नाही.
5.38.46
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः ।
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ॥ ५.३८.४६ ॥
त्या परम धनुर्धर, अमित तेजस्वी पांडवांना सोडून तू भरतवंशाचे महान ऐश्वर्य दुर्योधनावर सोपवले आहेस.
5.38.47
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वमचिरादिव ।
ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव ॥ ५.३८.४७ ॥
ऐश्वर्याच्या मदाने मोहित झालेला बळी जसा त्रिलोकातून पडला, तसा तो लवकरच पतित झालेला तू पाहशील.