ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.38.1
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ ५.३८.१ ॥
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
5.38.2
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय ।
आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ।
ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥ ५.३८.२ ॥
ਆਏ ਹੋਏ ਸਜ਼ਨ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਵੇ; ਸੁੱਖ-ਸਾਂਦ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸ ਕੇ, ਫਿਰ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਅੰਨ ਦੇਵੇ।
5.38.3
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च ।
न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे ।
लोभाद्भयादथ कार्पण्यतो वा ।
तस्यानर्थं जीवितमाहुरर्याः ॥ ५.३८.३ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਮੰਤਰਵੇਤਾ ਪਾਣੀ, ਮਧੁਪਰਕ ਅਤੇ ਗਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ — ਲਾਲਚ ਨਾਲ, ਡਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੰਜੂਸੀ ਨਾਲ — ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਇਹ ਆਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ।
5.38.4
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी ।
स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च।
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च ।
भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ॥ ५.३८.४ ॥
ਵੈਦ, ਸ਼ਲ੍ਯ-ਵੈਦ, ਵ੍ਰਤ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਕ੍ਰੂਰ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਭਰੂਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ — ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਮਹਿਮਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ।
5.38.5
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं ।
दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च।
तिला मांसं फलमूलानि शाकं ।
रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाश्च ॥ ५.३८.५ ॥
ਲੂਣ, ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਤੇਲ, ਘਿਓ, ਤਿਲ, ਮਾਸ, ਫਲ-ਮੂਲ, ਸਾਗ, ਲਾਲ ਕੱਪੜਾ, ਸਾਰੇ ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁੜ — ਇਹ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
5.38.6
अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ।
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः ।
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये ।
त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ ५.३८.६ ॥
ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਜਿਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੋਗ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਧੀ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਨਿੰਦਾ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਹੈ।
5.38.7
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः ।
सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः।
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो ।
धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ॥ ५.३८.७ ॥
ਨੀਵਾਰ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਇੰਗੁਦੀ ਅਤੇ ਸਾਗ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਅਗਨੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਵਧਾਨ, ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ — ਇਹੀ ਤਪਸਵੀ ਹੈ।
5.38.8
अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ ५.३८.८ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦਾ ਅਪਕਾਰ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ ਦੂਰ ਹਾਂ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.38.9
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ ५.३८.९ ॥
ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ 'ਤੇ ਵੀ ਅਤਿ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਡਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
5.38.10
अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः ।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ॥ ५.३८.१० ॥
ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਰਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ — ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾ ਹੋਵੇ।
5.38.11
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ ५.३८.११ ॥
ਔਰਤਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਮਹਾਭਾਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੀਵੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5.38.12
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् ।
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्।
भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान् ॥ ५.३८.१२ ॥
ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤਃਪੁਰ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਸੌਂਪੇ; ਗਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ; ਖੇਤੀ ਆਪ ਦੇਖੇ; ਵਪਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਏ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ।
5.38.13
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ५.३८.१३ ॥
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਅਗਨੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਖੱਤਰੀ ਬਲ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਵਤ੍ਰ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ ਆਪਣੇ ਸੋਮੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.38.14
नित्यं सन्तं कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३८.१४ ॥
ਸਦਾ ਸੱਜਣ ਹੋ ਕੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਅਗਨੀ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਖਿਮਾਵਾਨ, ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
5.38.15
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये ।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥ ५.३८.१५ ॥
ਜਿਸਦੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਬਾਹਰਲੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ—ਸਰਵਤ੍ਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਐਸ਼ਵਰਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
5.38.16
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत् ।
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ॥ ५.३८.१६ ॥
ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਦਿਖਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
5.38.17
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते ॥ ५.३८.१७ ॥
ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਾਂ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬਾਰੀ ਰਹਿਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5.38.18
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ॥ ५.३८.१८ ॥
ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਮੰਤਰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਪੰਡਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਡਤ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
5.38.19
नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः ।
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ॥ ५.३८.१९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਰਖੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਚਿਵ ਨਹੀਂ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਅਮਾਤਿਆ ਨਹੀਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ।
5.38.20
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः ।
धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः। ॥ ५.३८.२० ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਭਾਸਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ — ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ — ਸਿੱਧ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ।
5.38.21
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ।
अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति। ॥ ५.३८.२१ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਤਰ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
5.38.22
स तेषां विपरिभ्रंशाद्भ्रश्यते जीवितादपि ।
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्। ॥ ५.३८.२२ ॥
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
5.38.23
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम् ।
अनधीत्य यथा वेदान्न विप्रः श्राद्धमर्हति । ॥ ५.३८.२३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.38.24
एवमश्रुतषाङ्गुण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ।
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाङ्गुण्यविदितात्मनः। ॥ ५.३८.२४ ॥
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾੜਗੁਣ੍ਯ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਸਥਾਨ, ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਖੈ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾੜਗੁਣ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ (ਯੋਗ) ਹੈ।
5.38.25
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ।
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्वान्ववेक्षिणः। ॥ ५.३८.२५ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੀਲ ਨਿਰਾਦਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਰਖ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪ ਕਰਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖਦਾ ਹੈ।
5.38.26
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा ।
नाममात्रेणा तुष्येत छत्रेण च महीपतिः। ॥ ५.३८.२६ ॥
ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਧਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਅਤੇ ਛੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ।
5.38.27
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ।
ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा। ॥ ५.३८.२७ ॥
ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਵੰਡੇ, ਇਕੱਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੜੱਪਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
5.38.28
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ।
न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः। ॥ ५.३८.२८ ॥
ਰਾਜਾ ਅਮਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਰੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਵਧ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ (ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ)।
5.38.29
न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्वं हन्याद्बले सति ।
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ॥ ५.३८.२९ ॥
ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰੇ; ਨਾ ਮਾਰੇ ਹੋਏ (ਵੈਰੀ) ਤੋਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
5.38.30
दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च ॥ ५.३८.३० ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬਾਲਕਾਂ ਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.38.31
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम् ।
कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥ ५.३८.३१ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੂਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਨਿਰਾਰਥਕ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ।
5.38.32
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३८.३२ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਪੁੰਸਕ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ।
5.38.33
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ ५.३८.३३ ॥
ਬੁੱਧੀ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਕਮੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
5.38.34
विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत ।
धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥ ५.३८.३४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਵਿੱਦਿਆ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਕੁਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.38.35
अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥ ५.३८.३५ ॥
ਨੀਚ ਵਰਤਾਰੇ ਵਾਲਾ, ਅਣਜਾਣ, ਈਰਖਾਲੂ, ਅਧਰਮੀ, ਕੌੜਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇਖੋਰ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਅਨਰਥ ਛੇਤੀ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
5.38.36
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥ ५.३८.३६ ॥
ਝਗੜਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਦਾਨ, ਕਰਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਬੋਲੀ — ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
5.38.37
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः ।
अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥ ५.३८.३७ ॥
ਝਗੜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਪੁੰਨ, ਕ੍ਰਿਤਗਿਆ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸਿੱਧਾ — ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਘਟਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
5.38.38
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥ ५.३८.३८ ॥
ਧੀਰਜ, ਸ਼ਮ, ਦਮ, ਸ਼ੌਚ, ਕਰੁਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ ਰਹਿਤ ਬੋਲ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਸੱਤ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਹਨ।
5.38.39
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ।
तादृङ्वराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप ॥ ५.३८.३९ ॥
ਜੋ ਵੰਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਬੇਸ਼ਰਮ — ਅਜਿਹਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹੈ।
5.38.40
न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि ।
यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥ ५.३८.४० ॥
ਦੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨਾਲ ਸੌਣ ਵਾਂਗ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦਾ।
5.38.41
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥ ५.३८.४१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੁਸ਼ਟ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਆਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.38.42
येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च ।
ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ॥ ५.३८.४२ ॥
ਜੋ ਧਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਪਰਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਨਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.38.43
यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता ।
मञ्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इव ॥ ५.३८.४३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੁਆਰੀ, ਬਾਲਕ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਹੋਣ—ਉੱਥੇ ਉਹ ਬੇਬੱਸ ਹੋ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ।
5.38.44
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत ।
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ ५.३८.४४ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੀ ਅਸਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.38.45
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः ।
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ॥ ५.३८.४५ ॥
ਜਿਸਦੀ ਜੁਆਰੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਰਣ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਉਸਤਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
5.38.46
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः ।
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ॥ ५.३८.४६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਧਨੁਰਧਾਰੀ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਭਰਤ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉੱਤੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
5.38.47
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वमचिरादिव ।
ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव ॥ ५.३८.४७ ॥
ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬਲਿ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਡਿੱਗਦਾ ਵੇਖੇਂਗਾ।