મહાભારત · અધ્યાય 5.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.40.1
योऽभ्यर्चितः मद्भिरसञ्जमानः ।
करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा।
क्षिप्रं यशस्तं समुपैति मन्त-
मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः ॥ ५.४०.१ ॥
જ્ઞાનીઓ દ્વારા સન્માનિત, આસક્તિ વિનાનો, પોતાની શક્તિ ઘટાડ્યા વિના કાર્ય કરનાર શીઘ્ર કીર્તિ પામે છે; પ્રસન્ન સજ્જનો જ સુખ માટે પૂરતા છે.
5.40.2
महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं ।
यः मन्त्यजत्यनपाकृष्ट एव।
सुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते ।
जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥ ५.४०.२ ॥
અધર્મયુક્ત મહાન ધનને પણ, બીજાએ ખેંચતા પહેલાં જે ત્યજી દે છે, તે દુઃખોને છોડી સુખે સૂએ છે; જેમ સર્પ જૂની કાંચળી ત્યજે છે.
5.40.3
अनृते च समुत्कर्पो राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ५.४०.३ ॥
અસત્યમાં અહંકાર, રાજા પાસે લઈ જતી ચાડી, અને ગુરુ પ્રત્યે અસત્યનો હઠાગ્રહ—આ બ્રહ્મહત્યા સમાન છે.
5.40.4
असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः ।
अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रः ॥ ५.४०.४ ॥
ઈર્ષ્યા મૃત્યુનું એક પગલું છે; અતિવાદ સંપત્તિનો વિનાશ છે; સેવાથી મોં ફેરવવું, ઉતાવળ અને આત્મપ્રશંસા વિદ્યાના શત્રુ છે.
5.40.5
आलस्यं मदमोहौ च चापलं गोष्ठिरेव च ।
स्तब्धता चाभिमानित्वं तथा त्यागित्वमेव च ।
एते वै सप्त दोषाः स्युः सदा विद्यार्थिनां मताः ॥ ५.४०.५ ॥
આળસ, મદ અને મોહ, ચપળતા, ગપસપની ટોળકી, જડતા, અભિમાન, તથા અયોગ્ય ત્યાગ—આ સાત દોષ વિદ્યાર્થીઓ માટે સદા ગણાય છે.
5.40.6
सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखं ।
सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम् ॥ ५.४०.६ ॥
સુખની ઇચ્છા કરનારને વિદ્યા ક્યાંથી? વિદ્યાર્થીને સુખ નથી. સુખાર્થી વિદ્યા ત્યજે, અથવા વિદ્યાર્થી સુખ ત્યજે.
5.40.7
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ ५.४०.७ ॥
અગ્નિ લાકડાંથી તૃપ્ત થતો નથી, મહાસાગર નદીઓથી તૃપ્ત થતો નથી; મૃત્યુ સર્વ પ્રાણીઓથી તૃપ્ત થતું નથી, અને પુરુષો સુંદર નેત્રોવાળી સ્ત્રીથી તૃપ્ત થતા નથી.
5.40.8
आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः ।
क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता ।
अपालनं हन्ति पशूंश्च राज-
न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम् ॥ ५.४०.८ ॥
આશા ધૃતિનો નાશ કરે છે, મૃત્યુ સમૃદ્ધિનો નાશ કરે છે. ક્રોધ શ્રીનો, કૃપણતા યશનો નાશ કરે છે. રક્ષણ ન કરવું પશુઓનો નાશ કરે છે, હે રાજન્; અને એક ક્રુદ્ધ બ્રાહ્મણ રાષ્ટ્રનો નાશ કરે છે.
5.40.9
अजाश्च कांस्यं रजतं च नित्यं ।
मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च ।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन ।
एतानि ते सन्तु गृहे सदैव ॥ ५.४०.९ ॥
બકરાં, કાંસું, ચાંદી સદા; મધ કાઢનાર, પક્ષી, શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ, વૃદ્ધ, સંકટગ્રસ્ત સ્વજન, કુલીન — આ બધું તારા ઘરમાં સદા રહો.
5.40.10
अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी ।
विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णनाभोऽथ रोचना ॥ ५.४०.१० ॥
બકરી અને બળદ, ચંદન, વીણા, અરીસો, મધ અને ઘી, વિષમ ઔદુંબર, શંખ, સ્વર્ણનાભ અને રોચના.
5.40.11
गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् ।
देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत ॥ ५.४०.११ ॥
ઘરમાં રાખવા યોગ્ય મંગલ વસ્તુઓ મનુએ કહી છે — દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા માટે, અને અતિથિઓ માટે, હે ભારત.
5.40.12
इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि ।
पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम्।
न जातु कामान्न भयान्न लोभा-
द्धर्मं जह्याज्जीविस्यापि हेतोः ॥ ५.४०.१२ ॥
હું તને આ સર્વોપરી કહું છું. હે તાત, આ પુણ્યનું મહાન અને શ્રેષ્ઠ પદ છે: કામનાથી, ભયથી કે લોભથી, જીવન માટે પણ માણસે ધર્મ ત્યજવો નહીં.
5.40.13
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये ।
जीवो नित्यो धातुरस्य त्वनित्यः।
त्यक्त्वाऽनित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये ।
संतुष्य सन्तोषपरा हि सन्तः ॥ ५.४०.१३ ॥
ધર્મ નિત્ય છે; સુખ અને દુઃખ અનિત્ય છે. જીવ નિત્ય છે; પણ આ શરીરના ધાતુઓ અનિત્ય છે. અનિત્યનો ત્યાગ કરી નિત્યમાં સ્થિર થા; સંતોષમાં તત્પર સજ્જનો જ ખરેખર સંતુષ્ટ થાય છે.
5.40.14
महाबलान्पश्य महानुभावान् ।
प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम्।
राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान् ।
गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य ॥ ५.४०.१४ ॥
ધનધાન્યથી ભરેલી પૃથ્વી પર શાસન કરનારા એ મહાબલી અને મહાપ્રતાપી રાજાઓને જુઓ. વિશાળ રાજ્યો અને અપાર ભોગો છોડીને તેઓ મૃત્યુને વશ થઈ ગયા.
5.40.15
मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या ।
उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति।
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्ति ।
चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति ॥ ५.४०.१५ ॥
હે રાજન, દુઃખમાં ઉછેરેલા મૃત પુત્રને લોકો ઉપાડીને પોતાના ઘરમાંથી બહાર લઈ જાય છે. વિખરાયેલા વાળે કરુણાપૂર્વક રડતાં તેઓ તેને ચિતાની વચ્ચે લાકડાની જેમ નાખે છે.
5.40.16
अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते ।
वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून्।
द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र ।
पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः ॥ ५.४०.१६ ॥
પ્રેતગત થયેલા માણસનું ધન બીજો ભોગવે છે. પક્ષીઓ અને અગ્નિ તેના શરીરના ધાતુઓ લઈ જાય છે. પુણ્ય અને પાપથી બંધાયેલો આ જીવ તે બંને સાથે પરલોક જાય છે.
5.40.17
उसृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अपुष्पानफलान्वृक्षान्यथा तात पतत्रिणः ॥ ५.४०.१७ ॥
હે તાત, સગાં, મિત્રો અને પુત્રો તેને છોડીને પાછા ફરે છે, જેમ પક્ષીઓ ફૂલ-ફળ વિનાના વૃક્ષોને છોડી દે છે.
5.40.18
अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयं कृतम् ।
तस्मात्तु पुरुषो यत्नाद्धर्मं सञ्चिनुयाच्छनैः ॥ ५.४०.१८ ॥
અગ્નિમાં નાખેલા માણસની પાછળ તેણે પોતે કરેલું કર્મ જ જાય છે. તેથી માણસે પ્રયત્નપૂર્વક ધીરે ધીરે ધર્મનો સંચય કરવો.
5.40.19
अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो ।
महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम्।
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां ।
बुद्ध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन् ॥ ५.४०.१९ ॥
આ લોકની ઉપર અને તે લોકની નીચે મહાન અંધકાર રહેલો છે. તે ઇન્દ્રિયોને મહાન મોહમાં નાખે છે. હે રાજન, સમજી લે, તે તને છેતરે નહીં.
5.40.20
इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव-
न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेव।
यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके ।
भयं नचामुत्र नचेह तेऽस्ति ॥ ५.४०.२० ॥
આ વચન યથાવત્ સાંભળીને બધું સમજી શકશે, તો જીવલોકમાં તને પરમ યશ મળશે; અહીં કે પરલોકમાં તને ભય રહેશે નહીં.
5.40.21
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था ।
सत्योदया धृतिकूला दयोर्मिः।
तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा ।
पुण्यो ह्यात्मा नित्यमलोभ एव ॥ ५.४०.२१ ॥
હે ભારત, આત્મા એક નદી છે, જેના પવિત્ર તીર્થો છે. સત્ય એનો ઉદ્ગમ, ધૈર્ય એના કાંઠા, કરુણા એનાં મોજાં છે. તેમાં સ્નાન કરનાર પુણ્યકર્મી શુદ્ધ થાય છે; આત્મા સદા પવિત્ર અને લોભરહિત છે.
5.40.22
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ ५.४०.२२ ॥
કામ-ક્રોધ રૂપી મગરોથી ભરેલી, પાંચ ઇન્દ્રિયોના જળવાળી નદીને ધૈર્યની નાવ બનાવીને પાર કર; જન્મના કિલ્લાઓ પાર કર.
5.40.23
प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं ।
विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् ।
कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य ।
यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित् ॥ ५.४०.२३ ॥
પ્રજ્ઞામાં, ધર્મમાં, વિદ્યામાં અને વયમાં વડીલ એવા સ્વજનોનું સન્માન કરીને તેમને પ્રસન્ન કરી, કાર્ય-અકાર્ય વિશે જે પૂછે છે, તે ક્યારેય મોહમાં પડતો નથી.
5.40.24
धृत्या शिश्रोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥ ५.४०.२४ ॥
ધૈર્યથી જનનેન્દ્રિય અને ઉદરની રક્ષા કરવી; આંખથી હાથ-પગની, મનથી આંખ-કાનની, કર્મથી મન અને વાણીની રક્ષા કરવી.
5.40.25
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती ।
नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी ।
सत्यं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व-
न्न ब्राह्मणश्र्यवते ब्रह्मलोकात् ॥ ५.४०.२५ ॥
નિત્ય જલક્રિયા કરનાર, નિત્ય યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર, નિત્ય સ્વાધ્યાય કરનાર, પતિતોનું અન્ન વર્જનાર, સત્ય બોલનાર અને ગુરુ માટે કર્મ કરનાર બ્રાહ્મણ બ્રહ્મલોકથી પડતો નથી.
5.40.26
अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी-
निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च।
गोब्रह्मणार्थं शस्त्रपूतान्तरात्मा ।
हतः सङ्ग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥ ५.४०.२६ ॥
વેદોનો અભ્યાસ કરી, અગ્નિઓની આસપાસ દર્ભ પાથરી, યજ્ઞોથી પૂજા કરી, પ્રજાનું પાલન કરી, ગાય અને બ્રાહ્મણો માટે શસ્ત્રોથી પવિત્ર અંતરાત્મા ધરાવતો ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં હણાઈને સ્વર્ગે જાય છે.
5.40.27
वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च ।
धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च।
त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं ।
प्रेत्य स्वर्गे दिव्यसुखानि भुङ्क्ते ॥ ५.४०.२७ ॥
વૈશ્ય બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયો પાસેથી શીખી, યોગ્ય સમયે ધન આશ્રિતો સાથે વહેંચી, ત્રેતાગ્નિથી પવિત્ર પુણ્ય ધુમાડો સૂંઘીને, મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં દિવ્ય સુખો ભોગવે છે.
5.40.28
ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः ।
क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः।
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप-
स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते ॥ ५.४०.२८ ॥
શૂદ્ર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય વર્ણોની ક્રમશઃ ન્યાયપૂર્વક પૂજા કરીને, તેઓ સંતુષ્ટ થતાં દુઃખરહિત અને પાપદગ્ધ થઈ, દેહત્યાગ કરી સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે.
5.40.29
चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो ।
हेतुं चानुब्रुवतो मे निबोध।
क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र-
स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष ॥ ५.४०.२९ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યનો આ ધર્મ તમે કહ્યો; હવે હું જે કહું છું તેનું કારણ સાંભળો. પાંડુપુત્ર ક્ષાત્રધર્મથી ભ્રષ્ટ થઈ રહ્યો છે; હે રાજન, તેને રાજધર્મમાં નિયુક્ત કરો.
5.40.30
एवमेतद्यथा त्वं मामनुशासनि नित्यदा ।
ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम् ॥ ५.४०.३० ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: તું હંમેશાં મને જેમ ઉપદેશ આપે છે, તેમ જ આ છે. હે સૌમ્ય, તેં મને જેમ કહ્યું તેમ જ મારો પણ મત છે.
5.40.31
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा ।
दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥ ५.४०.३१ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: પાંડવો પ્રત્યે મારી બુદ્ધિ હંમેશાં આવી બને છે, પણ દુર્યોધન પાસે પહોંચતાં જ તે ફરી બદલાઈ જાય છે.
5.40.32
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं भूतेन केनचित् ।
दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ॥ ५.४०.३२ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: કોઈ પણ પ્રાણી દૈવને ઓળંગી શકતો નથી. હું ચોક્કસ રીતે દૈવને જ માનું છું; પુરુષાર્થ તો નિરર્થક છે.