महाभारत · अध्याय 5.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.40.1
योऽभ्यर्चितः मद्भिरसञ्जमानः ।
करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा।
क्षिप्रं यशस्तं समुपैति मन्त-
मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः ॥ ५.४०.१ ॥
ज्ञानी लोकांनी सन्मानित झालेला, आसक्तीविना, आपली शक्ती न घटवता आपले कार्य करणारा शीघ्र कीर्ती मिळवतो; प्रसन्न सज्जनच सुखासाठी पुरेसे असतात.
5.40.2
महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं ।
यः मन्त्यजत्यनपाकृष्ट एव।
सुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते ।
जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥ ५.४०.२ ॥
अधर्मयुक्त मोठे धनसुद्धा, दुसऱ्याने ओढण्याआधीच जो त्यागतो, तो दुःखे सोडून सुखाने निजतो; जसा साप जुनी कात टाकतो.
5.40.3
अनृते च समुत्कर्पो राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ५.४०.३ ॥
खोट्यात अहंकार, राजाकडे नेणारी चहाडी आणि गुरूविषयी खोटा हट्ट—ही ब्रह्महत्येइतकी पापे आहेत.
5.40.4
असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः ।
अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रः ॥ ५.४०.४ ॥
मत्सर म्हणजे मृत्यूचे एक पाऊल; अतिबोलणे हे संपत्तीचा नाश; सेवेस नकार, घाई आणि आत्मस्तुती हे विद्येचे शत्रू.
5.40.5
आलस्यं मदमोहौ च चापलं गोष्ठिरेव च ।
स्तब्धता चाभिमानित्वं तथा त्यागित्वमेव च ।
एते वै सप्त दोषाः स्युः सदा विद्यार्थिनां मताः ॥ ५.४०.५ ॥
आळस, मद आणि मोह, चपलता, निरर्थक गप्पांचे टोळके, जडपणा, अहंकार आणि अयोग्य त्याग—हे सात दोष विद्यार्थ्यांसाठी नेहमीच मानले जातात.
5.40.6
सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखं ।
सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम् ॥ ५.४०.६ ॥
सुखाची इच्छा करणाऱ्याला विद्या कुठली? विद्येची इच्छा करणाऱ्याला सुख नाही. सुखार्थ्याने विद्या सोडावी, किंवा विद्यार्थ्याने सुख सोडावे.
5.40.7
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ ५.४०.७ ॥
अग्नी लाकडांनी तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांनी तृप्त होत नाही; मृत्यू सर्व प्राण्यांनी तृप्त होत नाही, आणि पुरुष सुंदर नेत्रांच्या स्त्रीने तृप्त होत नाहीत.
5.40.8
आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः ।
क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता ।
अपालनं हन्ति पशूंश्च राज-
न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम् ॥ ५.४०.८ ॥
आशा धैर्य नष्ट करते, मृत्यू समृद्धी नष्ट करतो. क्रोध श्री नष्ट करतो, कृपणता कीर्ती नष्ट करते. रक्षण न करणे पशूंचा नाश करते, हे राजा; आणि एक क्रुद्ध ब्राह्मण राष्ट्राचा नाश करतो.
5.40.9
अजाश्च कांस्यं रजतं च नित्यं ।
मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च ।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन ।
एतानि ते सन्तु गृहे सदैव ॥ ५.४०.९ ॥
शेळ्या, कांसे, रूपे नेहमी; मध काढणारा, पक्षी, श्रोत्रिय ब्राह्मण, वृद्ध, संकटग्रस्त नातेवाईक, कुलीन — हे सर्व तुझ्या घरात नेहमी असोत.
5.40.10
अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी ।
विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णनाभोऽथ रोचना ॥ ५.४०.१० ॥
शेळी आणि बैल, चंदन, वीणा, आरसा, मध आणि तूप, विषम औदुंबर, शंख, सुवर्णनाभ आणि रोचना.
5.40.11
गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् ।
देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत ॥ ५.४०.११ ॥
घरात ठेवाव्या योग्य मंगल वस्तू मनू सांगतो — देव आणि ब्राह्मण यांच्या पूजेसाठी, आणि अतिथींसाठी, हे भारता.
5.40.12
इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि ।
पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम्।
न जातु कामान्न भयान्न लोभा-
द्धर्मं जह्याज्जीविस्यापि हेतोः ॥ ५.४०.१२ ॥
मी तुला हे सर्वांहून श्रेष्ठ सांगतो. हे तात, हे पुण्याचे महान आणि श्रेष्ठ पद आहे: इच्छेने, भयाने किंवा लोभाने, जीवनासाठीसुद्धा माणसाने धर्माचा त्याग करू नये.
5.40.13
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये ।
जीवो नित्यो धातुरस्य त्वनित्यः।
त्यक्त्वाऽनित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये ।
संतुष्य सन्तोषपरा हि सन्तः ॥ ५.४०.१३ ॥
धर्म नित्य आहे; सुख आणि दुःख अनित्य आहेत. जीव नित्य आहे; पण या शरीराचे घटक अनित्य आहेत. अनित्याचा त्याग करून नित्यात स्थिर हो; संतोषात रत असलेले सज्जनच खरोखर समाधानी असतात.
5.40.14
महाबलान्पश्य महानुभावान् ।
प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम्।
राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान् ।
गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य ॥ ५.४०.१४ ॥
धनधान्याने भरलेली पृथ्वी शासन करणाऱ्या त्या महाबली आणि महाप्रतापी राजांकडे पाहा. विशाल राज्ये आणि अपार भोग सोडून ते मृत्यूच्या अधीन गेले.
5.40.15
मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या ।
उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति।
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्ति ।
चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति ॥ ५.४०.१५ ॥
हे राजा, दुःखात वाढवलेल्या मृत मुलाला लोक उचलून आपल्या घरातून बाहेर नेतात. विस्कटलेल्या केसांनी करुणेने रडत ते त्याला चितेच्या मध्ये लाकडासारखे टाकतात.
5.40.16
अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते ।
वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून्।
द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र ।
पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः ॥ ५.४०.१६ ॥
प्रेतावस्थेला गेलेल्या माणसाचे धन दुसरा उपभोगतो. पक्षी आणि अग्नी त्याच्या शरीरधातू नेतात. पुण्य आणि पाप यांनी बद्ध झालेला हा जीव त्या दोहोंसह परलोकाला जातो.
5.40.17
उसृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अपुष्पानफलान्वृक्षान्यथा तात पतत्रिणः ॥ ५.४०.१७ ॥
हे तात, नातेवाईक, मित्र आणि पुत्र त्याला सोडून परत फिरतात, जसे पक्षी फुले-फळे नसलेल्या झाडांना सोडून जातात.
5.40.18
अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयं कृतम् ।
तस्मात्तु पुरुषो यत्नाद्धर्मं सञ्चिनुयाच्छनैः ॥ ५.४०.१८ ॥
अग्नीत टाकलेल्या माणसाच्या मागे त्याने स्वतः केलेले कर्मच जाते. म्हणून माणसाने प्रयत्नपूर्वक हळूहळू धर्म संचित करावा.
5.40.19
अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो ।
महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम्।
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां ।
बुद्ध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन् ॥ ५.४०.१९ ॥
या लोकाच्या वर आणि त्या लोकाच्या खाली महान अंधकार आहे. तो इंद्रियांना महामोहात पाडतो. हे राजा, समजून घे, तो तुला फसवू नये.
5.40.20
इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव-
न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेव।
यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके ।
भयं नचामुत्र नचेह तेऽस्ति ॥ ५.४०.२० ॥
हे वचन यथावत ऐकून सर्व समजू शकलास, तर जीवलोकात तुला परम यश मिळेल; येथे किंवा परलोकात तुला भय राहणार नाही.
5.40.21
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था ।
सत्योदया धृतिकूला दयोर्मिः।
तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा ।
पुण्यो ह्यात्मा नित्यमलोभ एव ॥ ५.४०.२१ ॥
हे भारता, आत्मा ही एक नदी आहे; तिला पवित्र तीर्थे आहेत. सत्य हा तिचा उगम, धैर्य हे तिचे तीर, दया या तिच्या लाटा. तिच्यात स्नान करणारा पुण्यकर्मी शुद्ध होतो; आत्मा सदा पवित्र आणि लोभरहित असतो.
5.40.22
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ ५.४०.२२ ॥
काम-क्रोध हे मगर असलेल्या, पाच इंद्रियांच्या जलाने भरलेल्या नदीला धैर्याची नाव करून पार कर; जन्माचे किल्ले ओलांड.
5.40.23
प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं ।
विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् ।
कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य ।
यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित् ॥ ५.४०.२३ ॥
प्रज्ञेने, धर्माने, विद्येने आणि वयाने वडील असलेल्या स्वजनांचा सन्मान करून त्यांना प्रसन्न करून, काय करावे व काय करू नये हे जो विचारतो, तो कधीही मोहात पडत नाही.
5.40.24
धृत्या शिश्रोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥ ५.४०.२४ ॥
धैर्याने जननेंद्रिय व उदर रक्षावे; डोळ्यांनी हात-पाय, मनाने डोळे व कान, कृतीने मन व वाणी रक्षावी.
5.40.25
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती ।
नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी ।
सत्यं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व-
न्न ब्राह्मणश्र्यवते ब्रह्मलोकात् ॥ ५.४०.२५ ॥
नित्य उदकक्रिया करणारा, नित्य यज्ञोपवीत धारण करणारा, नित्य स्वाध्याय करणारा, पतितांचे अन्न वर्ज्य करणारा, सत्य बोलणारा आणि गुरूसाठी कर्म करणारा ब्राह्मण ब्रह्मलोकातून पतित होत नाही.
5.40.26
अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी-
निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च।
गोब्रह्मणार्थं शस्त्रपूतान्तरात्मा ।
हतः सङ्ग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥ ५.४०.२६ ॥
वेदांचे अध्ययन करून, अग्नींभोवती दर्भ पसरून, यज्ञांनी पूजन करून, प्रजेचे पालन करून, गाय व ब्राह्मणांसाठी शस्त्रांनी पवित्र अंतरात्मा असलेला क्षत्रिय युद्धात मारला जाऊन स्वर्गाला जातो.
5.40.27
वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च ।
धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च।
त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं ।
प्रेत्य स्वर्गे दिव्यसुखानि भुङ्क्ते ॥ ५.४०.२७ ॥
वैश्य ब्राह्मण व क्षत्रियांकडून शिकून, योग्य वेळी धन आश्रितांमध्ये वाटून, त्रेताग्नीने पवित्र झालेला पुण्य धूर हुंगून, मृत्यूनंतर स्वर्गात दिव्य सुखांचा उपभोग घेतो.
5.40.28
ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः ।
क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः।
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप-
स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते ॥ ५.४०.२८ ॥
शूद्र ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य वर्णांची क्रमाने न्यायाने पूजा करून, ते संतुष्ट झाल्यावर दुःखरहित व पापदग्ध होऊन देह त्यागून स्वर्गसुखे भोगतो.
5.40.29
चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो ।
हेतुं चानुब्रुवतो मे निबोध।
क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र-
स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष ॥ ५.४०.२९ ॥
चातुर्वर्ण्याचा हा धर्म तू सांगितलास; आता मी सांगतो त्याचे कारण ऐक. पांडुपुत्र क्षात्रधर्मापासून ढळत आहे; हे राजा, त्याला राजधर्मात नियुक्त कर.
5.40.30
एवमेतद्यथा त्वं मामनुशासनि नित्यदा ।
ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम् ॥ ५.४०.३० ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: तू नेहमी मला जसा उपदेश करतोस, तसेच हे आहे. हे सौम्या, तू मला जसे म्हणालास, तसेच माझेही मत आहे.
5.40.31
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा ।
दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥ ५.४०.३१ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: पांडवांविषयी माझी बुद्धी नेहमी अशीच घडली तरी, दुर्योधनाजवळ जाताच ती पुन्हा बदलते.
5.40.32
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं भूतेन केनचित् ।
दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ॥ ५.४०.३२ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: दैवाला कोणताही प्राणी ओलांडू शकत नाही. मी निश्चितपणे दैवालाच मानतो; पौरुष तर व्यर्थ आहे.