મહાભારત · અધ્યાય 5.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.44.1
सनत्सुजात यामिमां परां त्वं ।
ब्राह्मीं वाचं वदसे विश्वरूपाम्।
परां हि कामेन सुदुर्लभां कथां ।
प्रब्रूहि मे वाक्यमिदं कुमार । ॥ ५.४४.१ ॥
હે સનત્સુજાત, તું જે આ પરમ, બ્રાહ્મી અને વિશ્વરૂપ વાણી બોલે છે, ઇચ્છાથી પણ અત્યંત દુર્લભ એવી તે પરમ કથા, હે કુમાર, મને આ વચન સમજાવ.
5.44.2
नैतद्ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं ।
यन्मां पृच्छन्नतिहृष्यस्यतीव।
बुद्धौ विलीने मनसि प्रचिन्त्य ।
विद्या हि सा ब्रह्मचर्येण लभ्या ॥ ५.४४.२ ॥
આ બ્રહ્મ ઉતાવળિયાને પ્રાપ્ત થતું નથી; મને પૂછીને તું અતિશય હર્ષિત થાય છે. બુદ્ધિ મનમાં લીન થયા પછી સારી રીતે ચિંતન કરીને તે વિદ્યા બ્રહ્મચર્યથી મળે છે.
5.44.3
अत्यन्तविद्यामिति यत्सनातनीं ।
ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम्।
अनारभ्यां वसतीह कार्यकाले ।
कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत ॥ ५.४४.३ ॥
તું જે સનાતન, અત્યંત વિદ્યા કહે છે, જે બ્રહ્મચર્યથી સિદ્ધ થાય છે, તે કર્મકાળમાં અહીં આરંભી શકાતી નથી; તો બ્રાહ્મણત્વ અને અમૃતત્વ કેવી રીતે મળે?
5.44.4
अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पराणीं ।
बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम्।
यां प्राप्यैनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति ।
या वै विद्या गुरुवृद्धेषु नित्या ॥ ५.४४.४ ॥
અવ્યક્ત, પરમ વિદ્યાનું હું વર્ણન કરીશ; તે બુદ્ધિથી અને તેમના બ્રહ્મચર્યથી સિદ્ધ થાય છે. તેને પામીને લોકો આ મર્ત્યલોકનો ત્યાગ કરે છે. તે વિદ્યા ગુરુજનો અને વૃદ્ધોમાં નિત્ય રહે છે.
5.44.5
ब्रह्मचर्येण या विद्या शक्या वेदितुमञ्चसा ।
तत्कथं ब्रह्मचर्यं स्यादेतद्ब्रह्मन्ब्रवीहि मे ॥ ५.४४.५ ॥
બ્રહ્મચર્યથી જે વિદ્યા સહેલાઈથી જાણી શકાય છે, તે બ્રહ્મચર્ય કેવી રીતે થાય? હે બ્રહ્મન્, મને કહો.
5.44.6
आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य ।
भूत्वा गर्भे ब्रह्मचर्यं चरन्ति।
इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति ।
प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥ ५.४४.६ ॥
જેઓ અહીં આચાર્યના ગર્ભમાં પ્રવેશીને, ગર્ભમાં હોય તેમ બ્રહ્મચર્ય આચરે છે, તેઓ અહીં જ શાસ્ત્રકાર બને છે; દેહ ત્યજીને તેઓ પરમ યોગને પામે છે.
5.44.7
अस्मिँल्लोके वै जयन्तीह कामा-
न्ब्राह्मीं स्थितिं ह्यनुतितिक्षमाणाः।
त आत्मानं निर्हरन्तीह देहा-
न्मुञ्जादिषीकामिव सत्वसंस्थाः ॥ ५.४४.७ ॥
આ લોકમાં તેઓ કામનાઓ પર વિજય મેળવે છે; બ્રાહ્મી સ્થિતિને ધીરજથી સહન કરીને, સત્ત્વમાં સ્થિર રહેલા તેઓ અહીં મુંજની સળીની જેમ આત્માને દેહમાંથી ખેંચી કાઢે છે.
5.44.8
शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशास्ता या जातिः सा पुण्या साऽऽजराऽमम ॥ ५.४४.८ ॥
હે ભારત, પિતા અને માતા આ બે શરીર બનાવે છે; આચાર્ય અને શાસ્તા દ્વારા જે જન્મ થાય છે તે પવિત્ર, જરારહિત અને અવિકારી છે.
5.44.9
यः प्रावृणोत्यवितथेन वर्णा-
नृतं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छम्।
तं मन्येत पितरं मातरं च ।
तस्मै न द्रुह्येत्कतमस्य जानन् ॥ ५.४४.९ ॥
જે સાચી રીતે વર્ણોને આવરી લે છે, સત્ય આચરીને અમૃત આપે છે, તેને પિતા અને માતા માનવા જોઈએ; જાણીબૂઝીને તેના પ્રત્યે કોઈ પણ રીતે દ્રોહ ન કરવો.
5.44.10
गुरुं शिष्यो नित्यमभिवादयीत ।
स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः।
मानं न कुर्यान्नादधीत रोप-
मेप प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ५.४४.१० ॥
શિષ્યે હંમેશાં ગુરુને અભિવાદન કરવું. શુચિ અને સાવધ રહીને સ્વાધ્યાયની ઇચ્છા રાખવી. માન ન કરવું, ક્રોધ ન ધારણ કરવો. આ બ્રહ્મચર્યનો પહેલો પાદ છે.
5.44.11
शिष्यवृत्तिक्रमेणैव विद्यामाप्नोति यः शुचिः ।
ब्रह्मचर्यव्रतस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते ॥ ५.४४.११ ॥
જે શુચિ રહીને શિષ્યવૃત્તિના ક્રમે જ વિદ્યા મેળવે છે, તેને જ આ બ્રહ્મચર્યવ્રતનો પહેલો પાદ કહેવાય છે.
5.44.12
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि ।
कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ ५.४४.१२ ॥
આચાર્યનું પ્રિય કાર્ય કરવું, પ્રાણથી પણ અને ધનથી પણ. કર્મથી, મનથી અને વાણીથી કરવું એ બીજો પાદ કહેવાય છે.
5.44.13
समा गुरौ यथा वृत्तिर्गरुपत्न्यां तथा चरेत् ।
तत्पुत्रे च तथा कुर्वन्द्वितीयः पाद उच्यते ॥ ५.४४.१३ ॥
ગુરુ પ્રત્યે જેવું વર્તન કરવું, તેવું જ ગુરુપત્ની પ્રત્યે કરવું. તેમના પુત્ર પ્રત્યે પણ એવું જ કરનારને બીજો પાદ કહેવાય છે.
5.44.14
आचार्येणात्मकृतं विजानन् ।
ज्ञात्वा चार्थं भावितोऽस्मीत्यनेन ।
यन्मन्यते तं प्रति हृष्टबुद्धिः ।
स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ५.४४.१४ ॥
આચાર્યે કરેલા ઉપકારને જાણીને, અર્થ સમજીને, 'આનાથી હું સંસ્કારી થયો' એમ માનીને, પ્રસન્ન મનથી જે તેમના વિશે વિચારે છે, તે જ બ્રહ્મચર્યનો ત્રીજો પાદ છે.
5.44.15
नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं ।
प्राज्ञः कुर्वीत नैतदहं करोमि।
इतीव मन्येत न भाषयेत ।
स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ५.४४.१५ ॥
આચાર્યથી દૂર રહીને પરદેશવાસ ન કરવો; જ્ઞાની એમ કરતો નથી. 'હું આ કરતો નથી' એમ માનીને પણ ન બોલવું. આ જ બ્રહ્મચર્યનો ચોથો પાદ છે.
5.44.16
कालेन पादं लभते तथार्थं ।
ततश्च पादं गुरुयोगतश्च।
उत्साहयोगेन च पादमृच्छे-
च्छास्त्रेण पादं च ततोऽभियाति ॥ ५.४४.१६ ॥
સમય જતાં તે એક પાદ મેળવે છે; એ જ રીતે ધન પણ. પછી ગુરુસંયોગથી એક પાદ, ઉત્સાહયોગથી એક પાદ, શાસ્ત્રથી એક પાદ મેળવી તે આગળ વધે છે.
5.44.17
धर्मादयो द्वादश यस्य रूप-
मन्यानि चाङ्गानि तथा बलं च।
आचार्ययोगे फलतीति चाहु-
र्ब्रह्मार्थयोगेन च ब्रह्मचर्यम् ॥ ५.४४.१७ ॥
ધર્મ વગેરે બાર જેનું રૂપ છે, અને બીજાં અંગો તથા બળ પણ; 'આચાર્યના યોગથી ફળે છે' એમ કહે છે, અને બ્રહ્માર્થના યોગથી બ્રહ્મચર્ય.
5.44.18
एवं प्रवृत्तो यदुपालभेत वै ।
धनमाचार्याय तदनुप्रयच्छेत्।
स तां वृत्तिं बहुगुणामेवमेति ।
गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिरेषा ॥ ५.४४.१८ ॥
આ રીતે તત્પર થયેલો જો આચાર્યની નિંદા કરે, તો તે ધન આચાર્યને જ આપવું. તે અનેક ગુણોવાળી આ વૃત્તિ આ રીતે પામે છે; ગુરુપુત્ર પ્રત્યે પણ આ જ વૃત્તિ છે.
5.44.19
एवं वसन्सर्वतो वर्धतीह ।
बहून्पुत्रांल्लभते च प्रतिष्ठाम्।
वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च ।
वसत्यस्मिन्ब्रह्मचर्ये जनाश्च ॥ ५.४४.१९ ॥
આ રીતે રહીને તે અહીં સર્વ રીતે વધે છે, ઘણા પુત્રો અને પ્રતિષ્ઠા પામે છે. તેના માટે દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ વરસે છે; આ બ્રહ્મચર્યમાં લોકો પણ વસે છે.
5.44.20
एतेन ब्रह्मंचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन् ।
ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥ ५.४४.२० ॥
આ બ્રહ્મચર્યથી દેવોએ દેવત્વ મેળવ્યું; મહાભાગ્યવાન ઋષિઓ અને મનીષીઓ બ્રહ્મલોક પામ્યા.
5.44.21
गन्धर्वाणामनेनैव रूपमप्सरसमभूत् ।
एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्योऽप्यह्नाय जायते ॥ ५.४४.२१ ॥
આનાથી જ ગંધર્વોને અપ્સરાનું રૂપ મળ્યું; આ બ્રહ્મચર્યથી સૂર્ય પણ દિવસ માટે જન્મે છે.
5.44.22
आकाङ्क्ष्यार्थस्य संयोगाद्रसभेदार्थिनामिव ।
एवं ह्येते समाज्ञाय तादृग्भावं गता इमे ॥ ५.४४.२२ ॥
રસભેદ ઇચ્છનારા જેમ પોતાના લક્ષ્યના સંયોગથી તૃપ્ત થાય, તેમ આ લોકો આ સારી રીતે જાણીને તે સ્થિતિ પામ્યા.
5.44.23
य आश्रयेत्पावयेच्चापि राज-
न्सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः।
एतेन वै बाल्यमभ्येति विद्वान् ।
मृत्युं तथा स जयत्यन्तकाले ॥ ५.४४.२३ ॥
હે રાજન, જે એનો આશ્રય લે અને તપથી સમગ્ર શરીરને શુદ્ધ કરે, તે વિદ્વાન આનાથી જ બાળપણ ફરી મેળવે છે; અને અંતકાળે મૃત્યુને પણ એ રીતે જીતે છે.
5.44.24
अन्तवतः क्षत्रिय ते जयन्ति ।
लोकाञ्जनाः कर्मणा निर्मलेन ।
ब्रह्मैव विद्वांस्तेन चाभ्येति सर्वं ।
नान्यः पन्था अयनाथ विद्यते ॥ ५.४४.२४ ॥
હે ક્ષત્રિય, લોકો નશ્વર લોકો જીતે છે; નિર્મળ કર્મથી વિદ્વાન માત્ર બ્રહ્મને જ પામે છે, અને તેનાથી સર્વ પામે છે; ગમન માટે આના સિવાય બીજો માર્ગ નથી.
5.44.25
आभाति शुक्लमिव लोहितमि-
वाथो कृष्णमथाञ्जनं काद्रवं वा।
सद्ब्रह्मणः पश्यति योऽत्र विद्वा-
न्कथं रूपं तदमृतमक्षरं पदम् ॥ ५.४४.२५ ॥
અહીં સત્ બ્રહ્મને જોનાર વિદ્વાન, સફેદ, લાલ, કાળું, અંજન જેવું અથવા કાદ્રવ જેવું ભાસતું તે અમૃત અક્ષર પદનું રૂપ કેવી રીતે જાણે?
5.44.26
आभाति शुक्लमिव लोहितमि-
वाथो कृष्णमायसमर्कवर्णम्।
न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे ।
नैतत्समुद्रे सलिलं बिभर्ति ॥ ५.४४.२६ ॥
તે સફેદ જેવું, લાલ જેવું, અથવા કાળું, લોખંડના રંગનું, સૂર્યવર્ણનું દેખાય છે; તે પૃથ્વી પર ટકતું નથી, અંતરિક્ષમાં પણ ટકતું નથી; સમુદ્રનું જળ પણ તે ધારણ કરતું નથી.
5.44.27
न तारकासु न च विद्युदाश्रितं ।
न चाभ्रेषु दृश्यते रूपमस्य।
न चापि वायौ न च देवतासु ।
नैतच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये ॥ ५.४४.२७ ॥
તારાઓમાં નહીં, વીજળીમાં આશ્રિત પણ નહીં; વાદળોમાં પણ તેનું રૂપ દેખાતું નથી; વાયુમાં નહીં, દેવતાઓમાં પણ નહીં; તે ચંદ્રમાં દેખાતું નથી, સૂર્યમાં પણ નહીં.
5.44.28
नैवर्क्षु तन्न यजुष्षु नाप्यथर्वसु ।
न दृश्यते वै विमलेषु सामसु।
रथन्तरे बार्हद्रथे वापि राज-
न्महाव्रते नैव दृश्येद्भ्रुवं तत् ॥ ५.४४.२८ ॥
તે ઋચાઓમાં નથી, યજુષોમાં નથી, અથર્વોમાં પણ નથી; નિર્મળ સામોમાં પણ તે દેખાતું નથી; હે રાજન્, રથંતર, બાર્હદ્રથ કે મહાવ્રતમાં પણ તે નિશ્ચિતપણે દેખાશે નહીં.
5.44.29
अपारणीयं तमसः परस्ता-
त्तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले।
अणीयो रूपं क्षुरधारया समं ।
महच्च रूपं तद्वै पर्वतेभ्यः ॥ ५.४४.२९ ॥
તે અંધકારની પેલે પાર છે, જેને પાર કરવું કઠિન છે; વિનાશકાળે મૃત્યુ પણ તેની પાસે પહોંચે છે. તે સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ રૂપ છે, ક્ષુરની ધાર સમાન; અને તે જ રૂપ પર્વતોથી પણ મહાન છે.
5.44.30
सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः ।
भूतानि जझिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र हि ॥ ५.४४.३० ॥
તે જ આધાર, તે જ અમૃત, તે જ લોકો; તે જ બ્રહ્મ, તે જ યશ. ભૂતો તેમાંથી જ જન્મ્યાં; અને તેમાં જ તેઓ પ્રલયને પામે છે.
5.44.31
अनामयं तन्महदुद्यतं यशो ।
वाचो विकारं कवयो वदन्ति।
यस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४४.३१ ॥
તે નિરામય, મહાન અને ઉન્નત યશ છે; કવિઓ તેને વાણીનો વિકાર કહે છે. જેમાં આ સમગ્ર જગત પ્રતિષ્ઠિત છે, તેને જાણનારા અમર થાય છે.
5.44.32
तदेतदह्ना संस्थितं भाति सर्वं ।
तदात्मवित्पश्यति ज्ञानयोगात्।
तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४४.३२ ॥
તે જ આ, દિવસના પ્રકાશમાં સ્થિત થઈને બધું પ્રકાશે છે. આત્મજ્ઞાની જ્ઞાનયોગથી તેને જુએ છે. જેમાં આ સમગ્ર જગત પ્રતિષ્ઠિત છે, તેને જાણનારા અમર થાય છે.