महाभारत · अध्याय 5.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.44.1
सनत्सुजात यामिमां परां त्वं ।
ब्राह्मीं वाचं वदसे विश्वरूपाम्।
परां हि कामेन सुदुर्लभां कथां ।
प्रब्रूहि मे वाक्यमिदं कुमार । ॥ ५.४४.१ ॥
हे सनत्सुजाता, तू जी ही परम, ब्राह्मी आणि विश्वरूप वाणी बोलतोस, इच्छेनेही मिळणे अत्यंत दुर्लभ अशी ती परम कथा, हे कुमारा, माझ्यासाठी हे वचन समजावून सांग.
5.44.2
नैतद्ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं ।
यन्मां पृच्छन्नतिहृष्यस्यतीव।
बुद्धौ विलीने मनसि प्रचिन्त्य ।
विद्या हि सा ब्रह्मचर्येण लभ्या ॥ ५.४४.२ ॥
हे ब्रह्म घाईघाईने करणाऱ्याला मिळत नाही; माझ्याला विचारून तू अत्यंत हर्षित होतोस. बुद्धी मनात विलीन झाल्यावर नीट चिंतन करून ती विद्या ब्रह्मचर्याने प्राप्त होते.
5.44.3
अत्यन्तविद्यामिति यत्सनातनीं ।
ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम्।
अनारभ्यां वसतीह कार्यकाले ।
कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत ॥ ५.४४.३ ॥
तू जी सनातन, अत्यंत विद्या म्हणतोस, जी ब्रह्मचर्याने सिद्ध होते, ती कर्मकाळी येथे आरंभिता येत नाही; मग ब्राह्मण्य आणि अमृतत्व कसे मिळेल?
5.44.4
अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पराणीं ।
बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम्।
यां प्राप्यैनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति ।
या वै विद्या गुरुवृद्धेषु नित्या ॥ ५.४४.४ ॥
मी अव्यक्त, परम विद्येचे वर्णन करीन; ती बुद्धीने आणि त्यांच्या ब्रह्मचर्याने सिद्ध होते. ती प्राप्त करून लोक या मर्त्यलोकाचा त्याग करतात. ती विद्या गुरुजनांत आणि वृद्धांत नित्य असते.
5.44.5
ब्रह्मचर्येण या विद्या शक्या वेदितुमञ्चसा ।
तत्कथं ब्रह्मचर्यं स्यादेतद्ब्रह्मन्ब्रवीहि मे ॥ ५.४४.५ ॥
ब्रह्मचर्याने जी विद्या सहज जाणता येते, ती ब्रह्मचर्य कशी असते? हे ब्रह्मन्, हे मला सांगा.
5.44.6
आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य ।
भूत्वा गर्भे ब्रह्मचर्यं चरन्ति।
इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति ।
प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥ ५.४४.६ ॥
जे येथे आचार्याच्या गर्भात प्रवेश करून, गर्भात असल्याप्रमाणे ब्रह्मचर्य आचरतात, ते येथेच शास्त्रकार होतात; देह त्यागून ते परम योग प्राप्त करतात.
5.44.7
अस्मिँल्लोके वै जयन्तीह कामा-
न्ब्राह्मीं स्थितिं ह्यनुतितिक्षमाणाः।
त आत्मानं निर्हरन्तीह देहा-
न्मुञ्जादिषीकामिव सत्वसंस्थाः ॥ ५.४४.७ ॥
या जगात ते कामनांवर विजय मिळवतात; ब्राह्मी स्थिती धैर्याने सहन करत, सत्त्वात स्थित झालेले ते येथे आत्म्याला देहातून मुंजाच्या काडीप्रमाणे बाहेर काढतात.
5.44.8
शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशास्ता या जातिः सा पुण्या साऽऽजराऽमम ॥ ५.४४.८ ॥
हे भारता, पिता आणि माता हे दोन देह घडवतात; आचार्य आणि शास्ता यांच्याकडून मिळणारा जन्म पवित्र, जरारहित आणि अविकारी आहे.
5.44.9
यः प्रावृणोत्यवितथेन वर्णा-
नृतं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छम्।
तं मन्येत पितरं मातरं च ।
तस्मै न द्रुह्येत्कतमस्य जानन् ॥ ५.४४.९ ॥
जो खरेपणाने वर्णांना आच्छादतो, सत्य आचरून अमृत देतो, त्याला पिता आणि माता मानावे; जाणूनबुजून त्याच्याशी कोणत्याही प्रकारे द्रोह करू नये.
5.44.10
गुरुं शिष्यो नित्यमभिवादयीत ।
स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः।
मानं न कुर्यान्नादधीत रोप-
मेप प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ५.४४.१० ॥
शिष्याने नेहमी गुरूंना अभिवादन करावे. शुचि व सावध राहून स्वाध्यायाची इच्छा धरावी. गर्व करू नये, राग धरू नये. हा ब्रह्मचर्याचा पहिला पाद आहे.
5.44.11
शिष्यवृत्तिक्रमेणैव विद्यामाप्नोति यः शुचिः ।
ब्रह्मचर्यव्रतस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते ॥ ५.४४.११ ॥
जो शुचि राहून शिष्यवृत्तीच्या क्रमानेच विद्या मिळवतो, तोच या ब्रह्मचर्यव्रताचा पहिला पाद म्हटला जातो.
5.44.12
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि ।
कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ ५.४४.१२ ॥
आचार्यांचे प्रिय कार्य करावे, प्राणाने आणि धनानेही. कर्माने, मनाने आणि वाणीने करणे हा दुसरा पाद म्हटला जातो.
5.44.13
समा गुरौ यथा वृत्तिर्गरुपत्न्यां तथा चरेत् ।
तत्पुत्रे च तथा कुर्वन्द्वितीयः पाद उच्यते ॥ ५.४४.१३ ॥
गुरूंशी जसे वर्तावे तसेच गुरुपत्नीशीही वागावे. त्यांच्या पुत्राशीही तसेच वागणारा दुसरा पाद म्हटला जातो.
5.44.14
आचार्येणात्मकृतं विजानन् ।
ज्ञात्वा चार्थं भावितोऽस्मीत्यनेन ।
यन्मन्यते तं प्रति हृष्टबुद्धिः ।
स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ५.४४.१४ ॥
आचार्यांनी केलेले उपकार जाणून, अर्थ समजून, 'यामुळे मी सुसंस्कृत झालो' असे मानून जो प्रसन्न मनाने त्यांच्याविषयी विचार करतो, तोच ब्रह्मचर्याचा तिसरा पाद होय.
5.44.15
नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं ।
प्राज्ञः कुर्वीत नैतदहं करोमि।
इतीव मन्येत न भाषयेत ।
स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ५.४४.१५ ॥
आचार्यांपासून दूर राहून परदेशवास करू नये; ज्ञानी असे करत नाही. 'मी हे करत नाही' असे मानले तरीही बोलू नये. हाच ब्रह्मचर्याचा चौथा पाद आहे.
5.44.16
कालेन पादं लभते तथार्थं ।
ततश्च पादं गुरुयोगतश्च।
उत्साहयोगेन च पादमृच्छे-
च्छास्त्रेण पादं च ततोऽभियाति ॥ ५.४४.१६ ॥
काळाच्या ओघात तो एक पाद मिळवतो; तसेच संपत्तीही. नंतर गुरुसंयोगाने एक पाद, उत्साहयोगाने एक पाद, शास्त्राने एक पाद मिळवतो; मग तो पुढे जातो.
5.44.17
धर्मादयो द्वादश यस्य रूप-
मन्यानि चाङ्गानि तथा बलं च।
आचार्ययोगे फलतीति चाहु-
र्ब्रह्मार्थयोगेन च ब्रह्मचर्यम् ॥ ५.४४.१७ ॥
धर्म इत्यादी बारा ज्याचे रूप आहे, आणि इतर अंग व बलही; 'आचार्याच्या योगाने फळते' असे म्हणतात, आणि ब्रह्मार्थाच्या योगाने ब्रह्मचर्य.
5.44.18
एवं प्रवृत्तो यदुपालभेत वै ।
धनमाचार्याय तदनुप्रयच्छेत्।
स तां वृत्तिं बहुगुणामेवमेति ।
गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिरेषा ॥ ५.४४.१८ ॥
असा तत्पर असलेला जर आचार्यांची निंदा करील, तर ते धन आचार्यांनाच द्यावे. तो अनेक गुणांनी युक्त अशी ही वृत्ती याप्रमाणे मिळवतो; गुरुपुत्राबाबतही हीच वृत्ती असते.
5.44.19
एवं वसन्सर्वतो वर्धतीह ।
बहून्पुत्रांल्लभते च प्रतिष्ठाम्।
वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च ।
वसत्यस्मिन्ब्रह्मचर्ये जनाश्च ॥ ५.४४.१९ ॥
असे राहून तो येथे सर्व प्रकारे वाढतो, पुष्कळ पुत्र व प्रतिष्ठा मिळवतो. त्याच्यासाठी दिशा व उपदिशा वर्षाव करतात; या ब्रह्मचर्यात लोकही वास करतात.
5.44.20
एतेन ब्रह्मंचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन् ।
ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥ ५.४४.२० ॥
या ब्रह्मचर्याने देवांनी देवत्व प्राप्त केले; महाभाग्यवान ऋषी आणि मनीषी ब्रह्मलोकाला गेले.
5.44.21
गन्धर्वाणामनेनैव रूपमप्सरसमभूत् ।
एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्योऽप्यह्नाय जायते ॥ ५.४४.२१ ॥
यानेच गंधर्वांना अप्सरेचे रूप प्राप्त झाले; या ब्रह्मचर्याने सूर्यसुद्धा दिवसासाठी जन्माला येतो.
5.44.22
आकाङ्क्ष्यार्थस्य संयोगाद्रसभेदार्थिनामिव ।
एवं ह्येते समाज्ञाय तादृग्भावं गता इमे ॥ ५.४४.२२ ॥
रसभेद इच्छिणारे जसे आपल्या ध्येयाच्या संयोगाने तृप्त होतात, तसेच हे लोक हे नीट जाणून त्या स्थितीला पोहोचले.
5.44.23
य आश्रयेत्पावयेच्चापि राज-
न्सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः।
एतेन वै बाल्यमभ्येति विद्वान् ।
मृत्युं तथा स जयत्यन्तकाले ॥ ५.४४.२३ ॥
हे राजा, जो याचा आश्रय घेतो आणि तपाने आपले संपूर्ण शरीर पवित्र करतो, तो विद्वान याच्यानेच बालपण पुन्हा मिळवतो; आणि अंतकाळी मृत्यूवरही तसाच विजय मिळवतो.
5.44.24
अन्तवतः क्षत्रिय ते जयन्ति ।
लोकाञ्जनाः कर्मणा निर्मलेन ।
ब्रह्मैव विद्वांस्तेन चाभ्येति सर्वं ।
नान्यः पन्था अयनाथ विद्यते ॥ ५.४४.२४ ॥
हे क्षत्रिया, लोक नश्वर लोकांवर विजय मिळवतात; निर्मळ कर्माने विद्वान केवळ ब्रह्मालाच प्राप्त होतो, आणि त्याच्याने सर्व काही मिळवतो; जाण्यासाठी यावाचून दुसरा मार्ग नाही.
5.44.25
आभाति शुक्लमिव लोहितमि-
वाथो कृष्णमथाञ्जनं काद्रवं वा।
सद्ब्रह्मणः पश्यति योऽत्र विद्वा-
न्कथं रूपं तदमृतमक्षरं पदम् ॥ ५.४४.२५ ॥
येथे सत् ब्रह्म पाहणारा विद्वान, पांढर्‍यासारखे, लाल, काळे, अंजनासारखे किंवा कादरवासारखे भासणारे ते अमृत अक्षर पद कसे पाहतो?
5.44.26
आभाति शुक्लमिव लोहितमि-
वाथो कृष्णमायसमर्कवर्णम्।
न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे ।
नैतत्समुद्रे सलिलं बिभर्ति ॥ ५.४४.२६ ॥
ते शुभ्रासारखे, तांबड्यासारखे, किंवा काळे, लोखंडाच्या रंगाचे, सूर्यवर्णाचे भासते; ते पृथ्वीवर टिकत नाही, अंतरिक्षातही टिकत नाही; समुद्राचे पाणीही ते धारण करत नाही.
5.44.27
न तारकासु न च विद्युदाश्रितं ।
न चाभ्रेषु दृश्यते रूपमस्य।
न चापि वायौ न च देवतासु ।
नैतच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये ॥ ५.४४.२७ ॥
तार्‍यांमध्ये नाही, विजेत आश्रित असलेलेही नाही; मेघांतही त्याचे रूप दिसत नाही; वायूत नाही, देवतांतही नाही; हे चंद्रातही दिसत नाही, सूर्यातही नाही.
5.44.28
नैवर्क्षु तन्न यजुष्षु नाप्यथर्वसु ।
न दृश्यते वै विमलेषु सामसु।
रथन्तरे बार्हद्रथे वापि राज-
न्महाव्रते नैव दृश्येद्भ्रुवं तत् ॥ ५.४४.२८ ॥
ते ऋचांमध्ये नाही, यजुर्मंत्रांत नाही, अथर्वांतही नाही; निर्मल सामांतही ते दिसत नाही; हे राजा, रथंतर, बार्हद्रथ किंवा महाव्रतातही ते निश्चितच दिसणार नाही.
5.44.29
अपारणीयं तमसः परस्ता-
त्तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले।
अणीयो रूपं क्षुरधारया समं ।
महच्च रूपं तद्वै पर्वतेभ्यः ॥ ५.४४.२९ ॥
ते अंधकाराच्या पलीकडे आहे, ओलांडण्यास कठीण; विनाशकाळी मृत्यूही त्यापर्यंत पोहोचतो. ते सूक्ष्मातीत सूक्ष्म रूप आहे, वस्तऱ्याच्या धारेसारखे; आणि तेच रूप पर्वतांपेक्षाही महान आहे.
5.44.30
सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः ।
भूतानि जझिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र हि ॥ ५.४४.३० ॥
तीच प्रतिष्ठा, तेच अमृत, तेच लोक; तेच ब्रह्म, तेच यश. भूते तिच्यापासूनच जन्मली आणि तिच्यातच ती प्रलयाला जातात.
5.44.31
अनामयं तन्महदुद्यतं यशो ।
वाचो विकारं कवयो वदन्ति।
यस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४४.३१ ॥
ते निरामय, महान आणि उन्नत यश आहे; कवी त्याला वाणीचा विकार म्हणतात. ज्यात हे सर्व जग प्रतिष्ठित आहे, ते जाणणारे अमर होतात.
5.44.32
तदेतदह्ना संस्थितं भाति सर्वं ।
तदात्मवित्पश्यति ज्ञानयोगात्।
तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४४.३२ ॥
तेच हे, दिवसाच्या प्रकाशात स्थिर होऊन सर्व प्रकाशते. आत्मज्ञ ज्ञानयोगाने ते पाहतो. ज्यात हे सर्व जग प्रतिष्ठित आहे, ते जाणणारे अमर होतात.