મહાભારત · અધ્યાય 5.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.45.1
शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मानः परासुता ।
ईर्ष्या मोहो विवित्सा च कृपाऽसूया जुगुप्सुता ॥ ५.४५.१ ॥
શોક, ક્રોધ, લોભ, કામ, માન, પરાસુતા, ઈર્ષ્યા, મોહ, વિવિત્સા, કૃપા, અસૂયા અને જુગુપ્સુતા.
5.45.2
द्वादशैते महादोषा मनुष्यप्राणनाशनाः ।
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते।
यौराविष्टो नरः पापं मूढसंज्ञो व्यवस्यति ॥ ५.४५.२ ॥
આ બાર મહાદોષો મનુષ્યોના પ્રાણનો નાશ કરે છે. હે રાજેન્દ્ર, આ એક પછી એક મનુષ્યોને ઘેરી લે છે. તેમનાથી આવિષ્ટ માણસ મૂઢ બુદ્ધિથી પાપનો જ નિશ્ચય કરે છે.
5.45.3
स्पृहयालुरुग्रः परुषो वा वदान्यः ।
क्रोधं बिभ्रन्मनसा वै विकत्थी।
नृशंसधर्माः षडिमे जना वै ।
प्राप्याप्यर्थं नोत सभाजयन्ते ॥ ५.४५.३ ॥
લોભી, ઉગ્ર, કઠોર અથવા ઉદાર, મનમાં ક્રોધ ધારણ કરનાર, આત્મપ્રશંસક — આ છ લોકો ક્રૂર સ્વભાવના છે. ધન પામીને પણ તેઓ બીજાને માન આપતા નથી.
5.45.4
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी ।
दत्त्वा विकत्थी कृपणो दुर्बलश्च।
बहुप्रशंकसी वनिताद्विट् सदैव ।
सप्तैवोक्ताः पापशीला नृशंसाः ॥ ५.४५.४ ॥
ભોગમાં અસમાન, અતિ અભિમાની, દાન આપીને પણ આત્મપ્રશંસા કરનાર, કંજૂસ અને નિર્બળ, ઘણી પ્રશંસા ઇચ્છનાર, અને સદા સ્ત્રીઓનો દ્વેષી — આ સાત જ પાપસ્વભાવ અને ક્રૂર કહેવાયા છે.
5.45.5
धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च ।
अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया।
दानं श्रुतं चैव धृतिः क्षमा च ।
महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ ५.४५.५ ॥
ધર્મ, સત્ય, તપ, દમ, અમાત્સર્ય, હ્રી, તિતિક્ષા, અનસૂયા, દાન, શ્રુત, ધૃતિ અને ક્ષમા — આ બ્રાહ્મણનાં બાર મહાવ્રત છે.
5.45.6
यो नैतेभ्यः प्रच्यवेद्द्वादशभ्यः ।
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो यो ।
नास्य स्वमस्तीति च वेदितव्यम् ॥ ५.४५.६ ॥
આ બારમાંથી જે ચ્યુત ન થાય, તે આખી પૃથ્વી પર શાસન કરી શકે. ત્રણ, બે કે એક દ્વારા યાચના કરાયેલાનું પોતાનું કંઈ નથી, એમ જાણવું જોઈએ.
5.45.7
दमस्त्यागोऽथाप्रमाद इत्येतेष्वमृतं स्थितम् ।
एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ॥ ५.४५.७ ॥
દમ, ત્યાગ અને અપ્રમાદ—આમાં જ અમૃત સ્થિત છે. બ્રહ્મશ્રેષ્ઠ, મનીષી બ્રાહ્મણોના આ જ ગુણો છે.
5.45.8
सद्वाऽसद्वा परीवादे ब्राह्मणस्य न शस्यते ।
नरकप्रतिष्ठास्ते स्युर्य एवं कुरुते जनाः ॥ ५.४५.८ ॥
સાચું હોય કે ખોટું, બ્રાહ્મણની નિંદામાં બોલવું પ્રશંસનીય નથી. આમ કરનારા લોકો નરકમાં સ્થાપિત થશે.
5.45.9
मदोऽष्टादशदोषः स स्यात्पुरा योऽप्रकीर्तितः ।
लोकद्वेष्यं प्रतिकूल्यमभ्यसूया मृषावचः ॥ ५.४५.९ ॥
મદ અઢાર દોષોવાળો છે; જે પહેલાં કહેવાયો ન હતો: લોકદ્વેષ, પ્રતિકૂળતા, અસૂયા, અસત્ય વાણી.
5.45.10
कामक्रोधौ पारतन्त्र्यं परिवादोऽथ पैशुनम् ।
अर्थहानिर्विवादश्च मात्सर्यं प्राणिपीडनम् ॥ ५.४५.१० ॥
કામ અને ક્રોધ, પરાધીનતા, નિંદા અને ચાડી, ધનહાનિ અને વિવાદ, મત્સર અને પ્રાણીઓને પીડા આપવી.
5.45.11
ईर्ष्या मोदोऽतिवादश्च संज्ञानाशोऽभ्यसूयिता ।
तस्मात्प्राज्ञो न माद्येत सदा ह्येतद्विगर्हितम् ॥ ५.४५.११ ॥
ઈર્ષ્યા, હર્ષ, અતિવાદ, સંજ્ઞાનાશ અને અસૂયા. તેથી પ્રાજ્ઞે ક્યારેય મદાંધ ન થવું, કારણ કે આ સદા નિંદનીય છે.
5.45.12
नभ्यर्थितश्चार्हति शुद्धभावः ॥ ५.४५.१२ ॥
શુદ્ધ ભાવવાળો માંગવામાં આવે તોપણ (દાનને) યોગ્ય બનતો નથી.
5.45.13
त्यक्तद्रव्यः संवसेन्नेह कामा-
द्भिङ्क्ते कर्मस्वाशिषं बाधते च ॥ ५.४५.१३ ॥
જેણે ધનનો ત્યાગ કર્યો છે તેણે અહીં કામનાથી ન રહેવું; કર્મોમાં ફળની આશા રાખનાર તેનો ભોગ કરે છે અને તેનાથી બાધિત પણ થાય છે.
5.45.14
द्रव्यवान्गुणवानेवं त्यागी भवति सात्विकः ।
पञ्चभूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः ॥ ५.४५.१४ ॥
ધનવાન, ગુણવાન અને ત્યાગી એ રીતે સાત્વિક થાય છે; એવો માણસ પંચમહાભૂતોને તેમનાથી જ અલગ કરે છે.
5.45.15
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सत्वात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पेन समाहितम् ॥ ५.४५.१५ ॥
આ તપ સમૃદ્ધ હોવા છતાં કેવળ સમૃદ્ધ જ રહે છે; સત્ત્વથી ચ્યુત થનારાઓનું તપ સંકલ્પથી જ એકાગ્ર કરાય છે.
5.45.16
यतो यज्ञः प्रवर्धन्ते मत्यस्यैवावरोधनात् ।
मनसान्यस्य भवति वाच्यन्यस्याथ कर्मणा ॥ ५.४५.१६ ॥
માણસના સંયમથી જ યજ્ઞો વધે છે; પણ મનથી કંઈક, વાણીથી કંઈક બીજું અને કર્મથી કંઈક ત્રીજું થાય છે.
5.45.17
सङ्कल्पसिद्धं पुरुषमसङ्कल्पोऽधितिष्ठति ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण किञ्चान्यदपि मे श्रृणु ॥ ५.४५.१७ ॥
સંકલ્પથી સિદ્ધ થયેલા પુરુષ પર અસંકલ્પ અધિષ્ઠાન કરે છે; ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ પર. હવે મારી પાસેથી બીજું પણ કંઈક સાંભળ.
5.45.18
अध्यापयेन्महदेतद्यशस्यं ।
वाचो विकराः कवयो वदन्ति।
अस्मिन्योगे सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४५.१८ ॥
આ મહાન અને યશ આપનારું શિક્ષણ આપવું જોઈએ. જ્ઞાનીઓ વાણીના વિવિધ પ્રકારો કહે છે. આ યોગમાં આ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે. જે આ જાણે છે તેઓ અમર થાય છે.
5.45.19
न कर्मणा सुकृतेनैव राजन् ।
सत्यं जयेज्जुहुयाद्वा यजेद्वा।
नैतेन वालोऽमृत्युमभ्येति राजन् ।
रतिं चासौ न लभत्यन्तकाले ॥ ५.४५.१९ ॥
હે રાજન, કર્મ કે સુકૃતથી જ નહીં; સત્યને જીતવાથી, હોમ કરવાથી કે યજ્ઞ કરવાથી પણ નહીં. હે રાજન, આનાથી માણસ મૃત્યુને પાર કરતો નથી અને અંતકાળે તેને આનંદ મળતો નથી.
5.45.20
तृष्णीमेक उपासीत चेष्टेत मनसापि न ।
तथा संस्तुतिनिन्दाभ्यां प्रीतिरोषौ विवर्जयेत् ॥ ५.४५.२० ॥
એકલા મૌન રહીને બેસવું, મનથી પણ કોઈ પ્રયત્ન ન કરવો. એ જ રીતે સ્તુતિ અને નિંદાથી ઉત્પન્ન થતાં પ્રેમ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરવો.
5.45.21
अत्रैव तिष्ठन्क्षत्रिय ब्रह्माविशति पश्यति ।
वेदेषु चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते ॥ ५.४५.२१ ॥
હે ક્ષત્રિય, અહીં જ સ્થિર રહેવાથી માણસ બ્રહ્મમાં પ્રવેશે છે અને તેને જુએ છે. હે વિદ્વાન, વેદોમાં ક્રમાનુસાર જે છે તે હું તને કહું છું.