महाभारत · अध्याय 5.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.45.1
शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मानः परासुता ।
ईर्ष्या मोहो विवित्सा च कृपाऽसूया जुगुप्सुता ॥ ५.४५.१ ॥
शोक, क्रोध, लोभ, काम, मान, परासुता, ईर्ष्या, मोह, विवित्सा, कृपा, असूया आणि जुगुप्सुता.
5.45.2
द्वादशैते महादोषा मनुष्यप्राणनाशनाः ।
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते।
यौराविष्टो नरः पापं मूढसंज्ञो व्यवस्यति ॥ ५.४५.२ ॥
हे बारा महादोष मनुष्याच्या प्राणांचा नाश करणारे आहेत. हे राजेंद्रा, हे एकेक करून मनुष्यांना घेरतात. त्यांनी ग्रस्त झालेला मनुष्य मूढ बुद्धीने पापाचाच निश्चय करतो.
5.45.3
स्पृहयालुरुग्रः परुषो वा वदान्यः ।
क्रोधं बिभ्रन्मनसा वै विकत्थी।
नृशंसधर्माः षडिमे जना वै ।
प्राप्याप्यर्थं नोत सभाजयन्ते ॥ ५.४५.३ ॥
लोभी, उग्र, कठोर किंवा उदार, मनात क्रोध बाळगणारा, आत्मस्तुती करणारा — हे सहा जण क्रूर स्वभावाचे आहेत. धन मिळवूनही ते इतरांचा सन्मान करत नाहीत.
5.45.4
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी ।
दत्त्वा विकत्थी कृपणो दुर्बलश्च।
बहुप्रशंकसी वनिताद्विट् सदैव ।
सप्तैवोक्ताः पापशीला नृशंसाः ॥ ५.४५.४ ॥
भोगात विषम, अतिमानी, दान देऊनही आत्मस्तुती करणारा, कृपण आणि दुर्बल, खूप प्रशंसा इच्छिणारा, आणि सदैव स्त्रियांचा द्वेष करणारा — हेच सात पापशील आणि क्रूर म्हटले आहेत.
5.45.5
धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च ।
अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया।
दानं श्रुतं चैव धृतिः क्षमा च ।
महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ ५.४५.५ ॥
धर्म, सत्य, तप, दम, अमात्सर्य, ह्री, तितिक्षा, अनसूया, दान, श्रुत, धृती आणि क्षमा — ही ब्राह्मणाची बारा महाव्रते आहेत.
5.45.6
यो नैतेभ्यः प्रच्यवेद्द्वादशभ्यः ।
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो यो ।
नास्य स्वमस्तीति च वेदितव्यम् ॥ ५.४५.६ ॥
जो या बारांपासून च्युत होत नाही, तो ही सर्व पृथ्वी शासू शकतो. तीन, दोन किंवा एकाने याचना केलेल्याचे स्वतःचे काही नाही, हे जाणावे.
5.45.7
दमस्त्यागोऽथाप्रमाद इत्येतेष्वमृतं स्थितम् ।
एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ॥ ५.४५.७ ॥
दम, त्याग आणि अप्रमाद—यांतच अमृत स्थित आहे. ब्रह्मश्रेष्ठ, मनीषी ब्राह्मणांचे हेच गुण आहेत.
5.45.8
सद्वाऽसद्वा परीवादे ब्राह्मणस्य न शस्यते ।
नरकप्रतिष्ठास्ते स्युर्य एवं कुरुते जनाः ॥ ५.४५.८ ॥
खरे असो वा खोटे, ब्राह्मणाच्या निंदेत बोलणे प्रशंसनीय नाही. असे करणारे लोक नरकात प्रतिष्ठित होतील.
5.45.9
मदोऽष्टादशदोषः स स्यात्पुरा योऽप्रकीर्तितः ।
लोकद्वेष्यं प्रतिकूल्यमभ्यसूया मृषावचः ॥ ५.४५.९ ॥
मद हा अठरा दोषांचा असतो; पूर्वी जो सांगितला गेला नव्हता: लोकद्वेष, प्रतिकूलता, असूया, खोटे बोलणे.
5.45.10
कामक्रोधौ पारतन्त्र्यं परिवादोऽथ पैशुनम् ।
अर्थहानिर्विवादश्च मात्सर्यं प्राणिपीडनम् ॥ ५.४५.१० ॥
काम आणि क्रोध, पराधीनता, निंदा व चहाडी, धनहानी आणि वाद, मत्सर आणि प्राण्यांना पीडा देणे.
5.45.11
ईर्ष्या मोदोऽतिवादश्च संज्ञानाशोऽभ्यसूयिता ।
तस्मात्प्राज्ञो न माद्येत सदा ह्येतद्विगर्हितम् ॥ ५.४५.११ ॥
ईर्ष्या, हर्ष, अतिवाद, संज्ञानाश आणि असूया. म्हणून प्राज्ञाने कधीही मदांध होऊ नये, कारण हे सदैव निंद्य आहे.
5.45.12
नभ्यर्थितश्चार्हति शुद्धभावः ॥ ५.४५.१२ ॥
शुद्ध भाव असणारा याचला गेला तरी (दानाला) पात्र ठरत नाही.
5.45.13
त्यक्तद्रव्यः संवसेन्नेह कामा-
द्भिङ्क्ते कर्मस्वाशिषं बाधते च ॥ ५.४५.१३ ॥
ज्याने संपत्तीचा त्याग केला आहे त्याने इथे कामनेने राहू नये; कर्मात फळाची इच्छा धरणारा त्यांचा उपभोग घेतो आणि त्यांच्याकडून बाधितही होतो.
5.45.14
द्रव्यवान्गुणवानेवं त्यागी भवति सात्विकः ।
पञ्चभूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः ॥ ५.४५.१४ ॥
धनवान, गुणवान आणि त्यागी असा माणूस अशा प्रकारे सात्त्विक होतो; असा माणूस पंचमहाभूतांना त्यांच्यापासूनच वेगळे करतो.
5.45.15
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सत्वात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पेन समाहितम् ॥ ५.४५.१५ ॥
हे तप समृद्ध असले तरी केवळ समृद्धच राहते; सत्त्वापासून ढळणाऱ्यांचे तप संकल्पानेच एकाग्र केले जाते.
5.45.16
यतो यज्ञः प्रवर्धन्ते मत्यस्यैवावरोधनात् ।
मनसान्यस्य भवति वाच्यन्यस्याथ कर्मणा ॥ ५.४५.१६ ॥
माणसाच्या संयमानेच यज्ञ वाढतात; परंतु मनाने एक, वाणीने दुसरे आणि कर्माने तिसरेच घडते.
5.45.17
सङ्कल्पसिद्धं पुरुषमसङ्कल्पोऽधितिष्ठति ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण किञ्चान्यदपि मे श्रृणु ॥ ५.४५.१७ ॥
संकल्पाने सिद्ध झालेल्या पुरुषावर असंकल्प अधिष्ठान करतो; विशेषतः ब्राह्मणावर. आणखी काही माझ्याकडून ऐक.
5.45.18
अध्यापयेन्महदेतद्यशस्यं ।
वाचो विकराः कवयो वदन्ति।
अस्मिन्योगे सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४५.१८ ॥
हे महान आणि यशदायक शिक्षण द्यावे. वाणीचे विविध प्रकार ज्ञानी लोक सांगतात. या योगात हे सर्व प्रतिष्ठित आहे. जे हे जाणतात ते अमर होतात.
5.45.19
न कर्मणा सुकृतेनैव राजन् ।
सत्यं जयेज्जुहुयाद्वा यजेद्वा।
नैतेन वालोऽमृत्युमभ्येति राजन् ।
रतिं चासौ न लभत्यन्तकाले ॥ ५.४५.१९ ॥
हे राजा, केवळ कर्माने किंवा सुकृताने नव्हे; सत्य जिंकून, होम करून किंवा यज्ञ करूनही नव्हे. हे राजा, यांनी माणूस मृत्यूला ओलांडत नाही आणि अंतकाळी त्याला आनंद मिळत नाही.
5.45.20
तृष्णीमेक उपासीत चेष्टेत मनसापि न ।
तथा संस्तुतिनिन्दाभ्यां प्रीतिरोषौ विवर्जयेत् ॥ ५.४५.२० ॥
एकटे मौन राहून बसावे, मनानेही कोणताही प्रयत्न करू नये. तसेच स्तुती व निंदेमुळे होणारी प्रीती आणि क्रोध सोडावा.
5.45.21
अत्रैव तिष्ठन्क्षत्रिय ब्रह्माविशति पश्यति ।
वेदेषु चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते ॥ ५.४५.२१ ॥
हे क्षत्रिया, येथेच राहिल्याने माणूस ब्रह्मात प्रवेश करतो आणि त्याला पाहतो. हे विद्वाना, वेदांमध्ये क्रमाने जे आहे ते मी तुला सांगतो.