ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.45.1
शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मानः परासुता ।
ईर्ष्या मोहो विवित्सा च कृपाऽसूया जुगुप्सुता ॥ ५.४५.१ ॥
ਸ਼ੋਕ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਕਾਮ, ਮਾਨ, ਪਰਾਸੁਤਾ, ਈਰਖਾ, ਮੋਹ, ਵਿਵਿਤਸਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਅਸੂਆ ਅਤੇ ਜੁਗੁਪਸੁਤਾ।
5.45.2
द्वादशैते महादोषा मनुष्यप्राणनाशनाः ।
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते।
यौराविष्टो नरः पापं मूढसंज्ञो व्यवस्यति ॥ ५.४५.२ ॥
ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.45.3
स्पृहयालुरुग्रः परुषो वा वदान्यः ।
क्रोधं बिभ्रन्मनसा वै विकत्थी।
नृशंसधर्माः षडिमे जना वै ।
प्राप्याप्यर्थं नोत सभाजयन्ते ॥ ५.४५.३ ॥
ਲਾਲਚੀ, ਉਗਰ, ਕਰੜਾ ਜਾਂ ਦਾਨੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ — ਇਹ ਛੇ ਲੋਕ ਜ਼ਾਲਮ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
5.45.4
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी ।
दत्त्वा विकत्थी कृपणो दुर्बलश्च।
बहुप्रशंकसी वनिताद्विट् सदैव ।
सप्तैवोक्ताः पापशीला नृशंसाः ॥ ५.४५.४ ॥
ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ, ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰੀ, ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੰਜੂਸ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬਹੁਤੀ ਵਡਿਆਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ — ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
5.45.5
धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च ।
अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया।
दानं श्रुतं चैव धृतिः क्षमा च ।
महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ ५.४५.५ ॥
ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਤਪ, ਦਮ, ਅਮਾਤਸਰਯ, ਹ੍ਰੀ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ, ਅਨਸੂਯਾ, ਦਾਨ, ਸ਼ਰੁਤ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖਿਮਾ — ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹਾਵਰਤ ਹਨ।
5.45.6
यो नैतेभ्यः प्रच्यवेद्द्वादशभ्यः ।
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो यो ।
नास्य स्वमस्तीति च वेदितव्यम् ॥ ५.४५.६ ॥
ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗੇ ਗਏ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.45.7
दमस्त्यागोऽथाप्रमाद इत्येतेष्वमृतं स्थितम् ।
एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ॥ ५.४५.७ ॥
ਦਮ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਮੁਖ ਮਨੀਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਇਹੀ ਗੁਣ ਹਨ।
5.45.8
सद्वाऽसद्वा परीवादे ब्राह्मणस्य न शस्यते ।
नरकप्रतिष्ठास्ते स्युर्य एवं कुरुते जनाः ॥ ५.४५.८ ॥
ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਣਾ ਪਾਉਣਗੇ।
5.45.9
मदोऽष्टादशदोषः स स्यात्पुरा योऽप्रकीर्तितः ।
लोकद्वेष्यं प्रतिकूल्यमभ्यसूया मृषावचः ॥ ५.४५.९ ॥
ਮਦ ਅਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ: ਲੋਕ-ਵੈਰ, ਵਿਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਝੂਠੀ ਬੋਲੀ।
5.45.10
कामक्रोधौ पारतन्त्र्यं परिवादोऽथ पैशुनम् ।
अर्थहानिर्विवादश्च मात्सर्यं प्राणिपीडनम् ॥ ५.४५.१० ॥
ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਚੁਗਲੀ, ਧਨ-ਹਾਨੀ ਤੇ ਝਗੜਾ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣਾ।
5.45.11
ईर्ष्या मोदोऽतिवादश्च संज्ञानाशोऽभ्यसूयिता ।
तस्मात्प्राज्ञो न माद्येत सदा ह्येतद्विगर्हितम् ॥ ५.४५.११ ॥
ਈਰਖਾ, ਹਰਖ, ਅਤਿਵਾਦ, ਸੰਗਿਆਨ-ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਸੂਯਾ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਗਿਆ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
5.45.12
नभ्यर्थितश्चार्हति शुद्धभावः ॥ ५.४५.१२ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ (ਦਾਨ ਦਾ) ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.45.13
त्यक्तद्रव्यः संवसेन्नेह कामा-
द्भिङ्क्ते कर्मस्वाशिषं बाधते च ॥ ५.४५.१३ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਧਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਵੀ ਹੈ।
5.45.14
द्रव्यवान्गुणवानेवं त्यागी भवति सात्विकः ।
पञ्चभूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः ॥ ५.४५.१४ ॥
ਧਨਵਾਨ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਤਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
5.45.15
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सत्वात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पेन समाहितम् ॥ ५.४५.१५ ॥
ਇਹ ਤਪ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੇਵਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਪ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.45.16
यतो यज्ञः प्रवर्धन्ते मत्यस्यैवावरोधनात् ।
मनसान्यस्य भवति वाच्यन्यस्याथ कर्मणा ॥ ५.४५.१६ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਹੀ ਯਗ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਬੋਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.45.17
सङ्कल्पसिद्धं पुरुषमसङ्कल्पोऽधितिष्ठति ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण किञ्चान्यदपि मे श्रृणु ॥ ५.४५.१७ ॥
ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਅਸੰਕਲਪ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਸੁਣ।
5.45.18
अध्यापयेन्महदेतद्यशस्यं ।
वाचो विकराः कवयो वदन्ति।
अस्मिन्योगे सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ५.४५.१८ ॥
ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਬੋਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.45.19
न कर्मणा सुकृतेनैव राजन् ।
सत्यं जयेज्जुहुयाद्वा यजेद्वा।
नैतेन वालोऽमृत्युमभ्येति राजन् ।
रतिं चासौ न लभत्यन्तकाले ॥ ५.४५.१९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ, ਹਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯੱਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
5.45.20
तृष्णीमेक उपासीत चेष्टेत मनसापि न ।
तथा संस्तुतिनिन्दाभ्यां प्रीतिरोषौ विवर्जयेत् ॥ ५.४५.२० ॥
ਇਕੱਲਾ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
5.45.21
अत्रैव तिष्ठन्क्षत्रिय ब्रह्माविशति पश्यति ।
वेदेषु चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते ॥ ५.४५.२१ ॥
ਹੇ ਖੱਤਰੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।