महाभारत · अध्याय 6.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.1.1
श्रीवेदव्यासाय नमः ।
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ।
कथं युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः ।
पार्थिवाश्च महात्मानो नानादेशसमागताः । ॥ ६.१.१ ॥
श्रीवेदव्यासांना नमस्कार. नारायणाला आणि नरोत्तम नराला नमस्कार करून, देवी सरस्वतीलाही वंदन करून, मग 'जय' ग्रंथाचे उच्चारण करावे. कुरु, पाण्डव व सोमक वीर कसे लढले? नाना देशांतून आलेले महात्मा राजे कसे लढले?
6.1.2
यथा युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः ।
कुरुक्षेत्रे तपः क्षेत्रे श्रृणु त्वं पृथिवीपते ॥ ६.१.२ ॥
हे पृथ्वीपते, कुरु, पाण्डव व सोमक वीर तपःक्षेत्र कुरुक्षेत्रात कसे लढले, ते तू ऐक.
6.1.3
तेऽवतीर्य कुरुक्षेत्रं पाण्डवाः सहसोमकाः ।
कौरवानभ्यवर्तन्त जिगीषन्तो महाबलाः ॥ ६.१.३ ॥
ते पाण्डव सोमकांसह कुरुक्षेत्रात उतरले आणि जिंकण्याच्या इच्छेने महाबलवान कौरवांवर चालून गेले.
6.1.4
वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वे युध्दाभिनन्दिनः ।
आश्ंसन्तो जयं युध्दे बलेनाभिमुखा रणे ॥ ६.१.४ ॥
वेदाध्ययनात निपुण असे ते सर्व युद्धात आनंद मानणारे होते; युद्धात विजयाची आशा धरून, सैन्यासह रणात एकमेकांसमोर उभे राहिले.
6.1.5
अभियाय च दुर्धर्षा धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम ।
प्रामुखाः पश्चिमे भागे न्यविशन्त ससैनिकाः ॥ ६.१.५ ॥
दुर्धर्ष पाण्डवांनी धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्यावर चाल करून, सैनिकांसह पुढे तोंड करून पश्चिम भागात तळ दिला.
6.1.6
स्यमन्तपञ्चकाद्वाह्यं शिविराणि सहस्रशः ।
कारयामास विधिवत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ६.१.६ ॥
समन्तपंचकाच्या बाहेर कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने विधिपूर्वक हजारो तळ बांधवले.
6.1.7
शून्येव पृथिवी सर्वाअ बालवृध्दावशेषिता ।
निरश्वपुरुषेवासीद्रथक्कुञ्जरवर्जिता ॥ ६.१.७ ॥
पृथ्वी जणू संपूर्ण रिकामी झाली होती; केवळ बालक आणि वृद्ध उरले होते; घोडे, पुरुष, रथ आणि हत्ती नसलेली.
6.1.8
यावत्तपति सूर्यो हि जम्बूद्वीपस्य मण्डलम् ।
तावदेव समावृत्तं बलं पार्थिवसत्तम ॥ ६.१.८ ॥
सूर्य जंबूद्वीपाच्या मंडलाला जिथवर तापवतो, हे श्रेष्ठ राजा, तितक्या दूरपर्यंत सैन्य पसरले होते.
6.1.9
एकस्याः सर्ववर्णास्ते मण्डलं बहुयोजनम् ।
पर्याक्रामन्त देशांश्च नदीः शैलान्वनानि च ॥ ६.१.९ ॥
त्या एकाच पृथ्वीवरील सर्व वर्ण, अनेक योजने विस्तृत मंडलात, देश, नद्या, पर्वत आणि वने ओलांडून पसरले.
6.1.10
तेषां युधिष्ठिरो राजा सर्वेषां पुरुषर्षभ ।
व्यादिदेश सवाहानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् ॥ ६.१.१० ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, त्या सर्वांसाठी, त्यांच्या वाहनांसह, उत्तम भक्ष्य-भोज्य व्यवस्था करण्याचा आदेश राजा युधिष्ठिराने दिला.
6.1.11
संज्ञाश्च विविघास्तात् तेषां चक्रे युधिष्ठिरः ।
एवंवादी वेदितव्यः पाण्डवेयोऽयमित्युत ॥ ६.१.११ ॥
हे तात, युधिष्ठिराने त्यांच्यासाठी विविध संकेत योजले, जेणेकरून 'हा पांडव आहे, हा असे बोलणारा आहे' हे ओळखता यावे.
6.1.12
अभिज्ञानानि सर्वेषां संज्ञाश्चाभरणानि च ।
योजयामास कौरव्यो युध्दकाल उपस्थिते ॥ ६.१.१२ ॥
युद्धकाल आल्यावर, कौरव युधिष्ठिराने सर्वांसाठी ओळखीची चिन्हे, संकेत आणि अलंकार नेमले.
6.1.13
दृष्ट्वा ध्वजाग्रं पार्थस्य धार्तराष्ट्रो महामनाः ।
सहसर्वैर्महीपालैः प्रत्यव्यूहत पाण्डवम् ॥ ६.१.१३ ॥
पार्थाच्या ध्वजाचे अग्र पाहून महामनस्क धृतराष्ट्रपुत्राने सर्व राजांसह पांडवांविरुद्ध व्यूह रचला.
6.1.14
पाण्डरेणातपत्रेण धियमाणेन मूर्धनि ।
मध्ये नागसहस्रस्य भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ६.१.१४ ॥
डोक्यावर पांढरा छत्र धरलेला असताना, हजार हत्तींच्या मध्यभागी बंधूंनी वेढलेला तो होता.
6.1.15
दृष्ट्वा दुर्योधनं हृष्टाः पाञ्चाला युध्दनन्दिनः ।
दध्मुः प्रीता महाशङ्खान्भेरीर्जध्रुः सहस्रशः ॥ ६.१.१५ ॥
दुर्योधनाला पाहून युद्धप्रिय पांचाल हर्षित झाले, त्यांनी मोठे शंख फुंकले आणि हजारो भेरी वाजवल्या.
6.1.16
ततः प्रहृष्टां स्वां सेनामभिवीक्ष्याथ पाण्डवाः ।
वभूवुर्हृष्टमनसो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ ६.१.१६ ॥
मग आपले सैन्य हर्षित झालेले पाहून पांडव आनंदमनस्क झाले, आणि पराक्रमी वासुदेवही तसेच झाले.
6.1.17
स्वयोधान्हर्षयन्तौ च वासुदेवघनञ्चयौ ।
दध्मतुः पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ शङ्खौ रथे स्थितौ ॥ ६.१.१७ ॥
आपल्या योद्ध्यांना हर्षवत करत वासुदेव आणि धनंजय — रथावर उभे असलेले ते दोन पुरुषव्याघ्र — दिव्य शंख फुंकले.
6.1.18
पाञ्चजन्यस्य शङ्खस्य देवदत्तस्य चोभयोः ।
श्रुत्वा तु निनदं योघाः शकृन्मूत्रं प्रसुस्त्रुवुः ॥ ६.१.१८ ॥
पाञ्चजन्य आणि देवदत्त या दोन्ही शंखांचा नाद ऐकताच योद्धे मलमूत्र सोडू लागले.
6.1.19
यथा सिंहस्य नदतः स्वनं श्रुत्वेतरे मृगाः ।
त्रसेयुर्निनदं श्रुत्वा तथाऽसीदत तद्लम् ॥ ६.१.१९ ॥
गर्जणाऱ्या सिंहाचा आवाज ऐकून इतर हरणे जशी भीतीने थरथरतात, तसेच त्या गर्जनेने ते सैन्य खचून गेले.
6.1.20
उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ।
असं गत इवादित्यः सैन्येन रजसा वृतः ॥ ६.१.२० ॥
जमिनीतून धूळ उठली; काहीच दिसेनासे झाले. सैन्याच्या धुळीने वेढलेला सूर्य जणू मावळल्यासारखा झाला.
6.1.21
ववर्प तत्र पर्जन्यो मांसशोणितवृष्टिमान् ।
व्युक्षन्सर्वाणि सैन्यानि तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.१.२१ ॥
तेथे मांस व रक्ताचा पाऊस पाडणारा मेघ बरसला; सर्व सैन्यांना भिजवून ते अद्भुत वाटले.
6.1.22
वायुस्ततः प्रादुरभून्नीचैः शर्करकर्षणः ।
विनिध्नंस्तान्यनीकानि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१.२२ ॥
नंतर खालून वाहणारा, खडे ओढणारा वारा उठला; त्याने शेकडो आणि हजारो सैन्यतुकड्यांना पाडले.
6.1.23
उभे सैन्ये च राजेन्द्र युध्दाय मुदिते भृशम् ।
कुरुक्षेत्रे स्थिते यत्ते सागरक्षुभितोपमे ॥ ६.१.२३ ॥
हे राजेंद्रा! दोन्ही सैन्ये युद्धासाठी अत्यंत उत्साहित होऊन कुरुक्षेत्रात उभी होती, जणू क्षुब्ध सागरासारखी.
6.1.24
तयोस्तु सेनयोरासीदद्भुतः स तु संगमः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते द्वयोः सागरयोरिव ॥ ६.१.२४ ॥
त्या दोन्ही सैन्यांचा तो संगम अद्भुत होता; युगाच्या अंती दोन सागर एकत्र यावेत तसा.
6.1.25
शून्याऽऽसीत्पृथिवी सर्वा वृध्दबालावशेषिता ।
निरश्वपुरुषेवासीद्रथकुञ्चरवर्जिता ।
तेन सेनासमूहेन समानीतेन कौरवैः ॥ ६.१.२५ ॥
कौरवांनी एकत्र केलेल्या त्या सेनासमूहामुळे सर्व पृथ्वी ओसाड झाली होती; केवळ वृद्ध आणि बालकेच उरली होती, घोडे व पुरुष नव्हते, रथ व हत्तीही नव्हते.
6.1.26
ततस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डावसोमकाः ।
धर्मन्संस्थापयामासुर्युध्दानां भरतर्षभ ॥ ६.१.२६ ॥
मग कुरू, पांडव आणि सोमक यांनी एक करार केला; हे भरतश्रेष्ठा, त्यांनी युद्धांचा धर्म स्थापित केला.
6.1.27
निवृत्ते विहिते युध्दे स्यात्प्रीतिर्नः परस्परम् ।
यथापरं यथायोगं न च स्यात्कस्याचित्पुनः ॥ ६.१.२७ ॥
युद्ध थांबून व्यवस्था ठरल्यावर आपसात प्रेम असावे; एकामागून एक, योग्य क्रमाने; आणि पुन्हा कोणाशीही (युद्ध) होऊ नये.
6.1.28
वाचा युध्दे प्रव्रुत्तानां वाचैव प्रतियोधनम् ।
निष्क्रान्ताः पृतनामध्यान्नहन्तव्याः कदाचन ॥ ६.१.२८ ॥
युद्धात गुंतलेल्यांना शब्दांनीच प्रत्युत्तर द्यावे; सैन्याच्या मध्यातून बाहेर पडलेल्यांना कधीही मारू नये.
6.1.29
रथी च रथिना योध्यो गजेन गक्षधूर्गतः ।
अश्वेनाश्वी पदातिश्च पादातेनैव भारत ॥ ६.१.२९ ॥
रथी रथीशी, हत्तीच्या आघाडीला आलेला हत्तीस्वाराशी लढावा; घोडेस्वार घोडेस्वाराशी, आणि पायदळ पायदळाशीच, हे भारता.
6.1.30
यथायोगं यथाकामं यथोत्साहं यथाबलम् ।
समाभाप्य प्रहर्तव्यं न विश्वस्ते न विह्वले ॥ ६.१.३० ॥
योग्यतेनुसार, इच्छेनुसार, उत्साहानुसार, बलानुसार (शत्रूला) आव्हान देऊन प्रहार करावा; निश्चिंत किंवा विव्हल असलेल्यावर प्रहार करू नये.
6.1.31
परेण सह संयुक्तः प्रमत्तो विमुखस्तथा ।
क्षीणशस्त्रो विवर्मा च न हन्तव्यः कदाचन ॥ ६.१.३१ ॥
शत्रूशी लढणाऱ्या, बेसावध, पाठ फिरवलेल्या, शस्त्रहीन किंवा चिलखत नसलेल्या माणसावर कधीही प्रहार करू नये.
6.1.32
न सूतेषु न धुर्येषु न च शस्त्रोपनायिषु ।
न भेरीशङ्खवादेषु प्रहर्तव्यं कथंचन ॥ ६.१.३२ ॥
सारथी, रथाचे घोडे-बैल, शस्त्र वाहणारे, किंवा भेरी-शंख वाजवणारे यांच्यावर कोणत्याही प्रकारे प्रहार करू नये.
6.1.33
एवं ते समयं कृत्वा कुरुपाण्डवसोमकाः ।
विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६.१.३३ ॥
अशा प्रकारे करार करून कौरव, पांडव आणि सोमक एकमेकांकडे पाहत अत्यंत विस्मित झाले.
6.1.34
निविश्य च महात्मानस्ततस्ते पुरुषर्षभाः ।
हृष्टरुपाःसृमनसोबभूवुःसहसैनिकाः ॥ ६.१.३४ ॥
नंतर ते महात्मे पुरुषश्रेष्ठ आपल्या सैनिकांसह बसले आणि प्रसन्न चेहऱ्याचे व प्रफुल्लित मनाचे झाले.