મહાભારત · અધ્યાય 6.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.11.1
जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सञ्जय ।
विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं तु तत्त्वतः ॥ ६.११.१ ॥
હે સંજય, તેં અહીં જંબૂખંડનું યથાવત વર્ણન કર્યું. હવે તેનો વિસ્તાર અને માપ તત્ત્વતઃ કહે.
6.11.2
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनम् ।
शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च सञ्जय ॥ ६.११.२ ॥
હે સંજય, સમુદ્રનું પ્રમાણ અને તેનું સંપૂર્ણ નિર્દોષ વર્ણન, તથા શાકદ્વીપ અને કુશદ્વીપ મને કહે.
6.11.3
शाल्मलिं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च ।
ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ॥ ६.११.३ ॥
હે ગાવલ્ગણ, શાલ્મલિદ્વીપ અને ક્રૌંચદ્વીપ તત્ત્વતઃ કહે; સર્વ કંઈ, તેમજ રાહુ, ચંદ્ર અને સૂર્ય વિષે પણ કહે.
6.11.4
राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं सन्ततं जगत् ।
सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहं तथा ॥ ६.११.४ ॥
હે રાજન્, આ જગતમાં વ્યાપેલા ઘણા દ્વીપો છે. હું સાત દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને રાહુનું વર્ણન કરીશ.
6.11.5
अष्टादश सहस्राणि योजनानि विशांपते ।
षट् शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥ ६.११.५ ॥
હે વિશાંપતિ, જંબુપર્વતનો વિસ્તાર પૂરો અઢાર હજાર છસો યોજન છે.
6.11.6
लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः ।
नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥ ६.११.६ ॥
લવણ સમુદ્રનો વિસ્તાર બમણો કહેવાયો છે; તે અનેક જનપદોથી ભરેલો અને મણિ તથા પરવાળાથી ચિત્રિત છે.
6.11.7
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः ।
सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ॥ ६.११.७ ॥
અનેક ધાતુઓથી વિચિત્ર પર્વતોથી શોભિત, સિદ્ધ અને ચારણોથી ભરેલો આ સાગર ગોળાકાર છે.
6.11.8
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव ।
शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ॥ ६.११.८ ॥
હે રાજન, અહીં શાકદ્વીપનું યથાવત્ વર્ણન હું કરીશ. હે કુરુનંદન, હું કહું તે ન્યાયપૂર્વક સાંભળ.
6.11.9
जम्बूद्वीपपरमाणेन द्विगुणः स नराधिप ।
विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः ॥ ६.११.९ ॥
હે નરાધિપ, તે જંબૂદ્વીપના માપથી બમણો છે. હે મહારાજ, તે સાગર પણ વિભાગોમાં તેટલો જ વિસ્તૃત છે.
6.11.10
क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारिताः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तत्र न म्रियते जनः।
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥ ६.११.१० ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તેમને ક્ષીરોદ સાગર ઘેરે છે. ત્યાંના પુણ્ય જનપદોમાં કોઈ મરતું નથી; ક્ષમા અને તેજથી યુક્ત લોકોને દુષ્કાળ ક્યાંથી હોય?
6.11.11
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ ।
उक्त एष महाराज किमन्यत्कथयामि ते ॥ ६.११.११ ॥
હે ભરતર્ષભ, શાકદ્વીપનો આ સંક્ષેપ યથાવત્ કહેવાયો છે. હે મહારાજ, હવે બીજું શું કહું?
6.11.12
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह सञ्जय ।
उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ६.११.१२ ॥
હે સંજય, તેં અહીં શાકદ્વીપનો સંક્ષેપ યથાવત્ કહ્યો. હે મહાપ્રાજ્ઞ, હવે તત્ત્વતઃ વિસ્તારથી કહે.
6.11.13
तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः ।
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु ॥ ६.११.१३ ॥
રાજન, એ જ રીતે અહીં મણિઓથી શોભિત સાત પર્વતો છે; રત્નાકરો અને નદીઓ પણ છે. તેમનાં નામ મારી પાસેથી સાંભળો.
6.11.14
अतीव गुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ॥ ६.११.१४ ॥
હે જનાધિપ, ત્યાં બધું અત્યંત ગુણવાન અને પવિત્ર છે.
6.11.15
देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।
प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः ॥ ६.११.१५ ॥
દેવર્ષિ અને ગંધર્વોથી યુક્ત પ્રથમ પર્વત મેરુ કહેવાય છે. હે મહારાજ, પૂર્વ તરફ લંબાયેલો મલય નામનો પર્વત છે.
6.11.16
ततो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ।
ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः ॥ ६.११.१६ ॥
ત્યાંથી મેઘો ઊઠે છે અને ચારે દિશામાં ઊમટે છે. હે કૌરવ્ય, તેની પેલે પાર જલધાર નામનો મહાન પર્વત છે.
6.11.17
ततो नित्युमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।
ततो वर्षं प्रभवति वर्षकाले जनेश्वर ॥ ६.११.१७ ॥
ત્યાંથી વાસવ (ઇન્દ્ર) સદા ઉત્તમ જલ ગ્રહણ કરે છે. પછી વર્ષાકાળમાં વર્ષા થાય છે, હે જનેશ્વર.
6.11.18
उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ॥ ६.११.१८ ॥
ઊંચો રૈવતક પર્વત છે; ત્યાં સદા રેવતી નામનું નક્ષત્ર આકાશમાં સ્થિત છે. આ વિધાન પિતામહ (બ્રહ્મા) દ્વારા રચાયેલું છે.
6.11.19
उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः ।
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः ।
यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ॥ ६.११.१९ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તરમાં શ્યામ નામનો મહાપર્વત છે; નવા મેઘ જેવી પ્રભાવાળો, ઊંચો, શ્રીમાન અને ઉજ્જ્વલ આકારવાળો. હે જનપદેશ્વર, તેના કારણે પ્રજાઓ શ્યામતા પામી.
6.11.20
सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तोऽयं सञ्जय त्वया ।
प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह ॥ ६.११.२० ॥
હે સંજય, તેં હમણાં કહેલી વાતથી મને મોટો સંશય થયો છે. હે સૂતપુત્ર, અહીં પ્રજાઓ શ્યામતા કેવી રીતે પામી?
6.11.21
सर्वेष्वेव महाराज द्वीपेषु कुरुनन्दन ।
गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णान्तरे नृप ॥ ६.११.२१ ॥
હે મહારાજ, હે કુરુનંદન, બધા દ્વીપોમાં ગૌર અને કૃષ્ણ વર્ણ છે; હે નૃપ, આ બે વર્ણો વચ્ચે તફાવત છે.
6.11.22
श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्माच्छ्यामो गिरिःस्मृतः ॥ ६.११.२२ ॥
જેનાથી શ્યામતા પ્રવર્તી, તેથી તે પર્વત શ્યામ તરીકે સ્મરાય છે.
6.11.23
ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः ।
केसरः केसरयुतो यतो वातः प्रवर्तते ॥ ६.११.२३ ॥
તે પછી, હે કૌરવેન્દ્ર, મહોદય એવો દુર્ગશૈલ છે; કેસર નામનો, કેસરથી યુક્ત, જ્યાંથી વાયુ વહે છે.
6.11.24
तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ।
वर्षाणि तेषु कौरव्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः ॥ ६.११.२४ ॥
તેમનો વિસ્તાર યોજનોમાં, ભાગ પ્રમાણે બમણો છે; હે કૌરવ, તેમાં સાત વર્ષ (ભૂખંડ) વિદ્વાનોએ કહ્યાં છે.
6.11.25
महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः ।
जलधारो महाराज सुकुमार इति स्मृतः ॥ ६.११.२५ ॥
હે મહારાજ, મહામેરુ, મહાકાશ, જલદ, કુમુદોત્તર, જલધાર અને સુકુમાર એમ તેઓ સ્મરણમાં રખાયા છે.
6.11.26
रेवतस्य तु कौमारः श्यामस्य मणिकाञ्चनः ।
केसरस्याथ मौदाकी परेण तु महापुमान् ॥ ६.११.२६ ॥
રેવતનો કૌમાર, શ્યામનો મણિકાંચન, કેસરનો મૌદાકી, અને તેની પેલે પાર મહાપુમાન.
6.11.27
परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च ।
जम्बूद्वीपेन संक्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ॥ ६.११.२७ ॥
હે કૌરવ, તે પરિવેષ્ટિત કરે છે; તેની લંબાઈ અને ટૂંકાઈ પણ જંબૂદ્વીપથી ગણાય છે; તેના મધ્યમાં મહાવૃક્ષ છે.
6.11.28
शाको नाम महाराज प्रजा तस्य सदानुगा ।
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ॥ ६.११.२८ ॥
હે મહારાજ, તેનું નામ શાક છે; તેની પ્રજા સદા અનુસરનારી છે. ત્યાં પુણ્ય જનપદો છે; ત્યાં શંકરની પૂજા થાય છે.
6.11.29
तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च ।
धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत ॥ ६.११.२९ ॥
ત્યાં સિદ્ધો, ચારણો અને દેવતાઓ જાય છે; હે રાજન, હે ભારત, ત્યાંની પ્રજા અતિ ધાર્મિક છે—ચારેય વર્ણ.
6.11.30
वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते ।
दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ॥ ६.११.३० ॥
વર્ણો પોતપોતાના કર્મમાં નિરત રહે છે; અહીં ચોર દેખાતો નથી. હે મહારાજ, તેઓ દીર્ઘાયુ છે અને જરા-મૃત્યુથી રહિત છે.
6.11.31
प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः ।
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधा गता ॥ ६.११.३१ ॥
ત્યાં પ્રજા વર્ષાઋતુમાં સમુદ્ર તરફ વહેતી નદીઓની જેમ વધે છે; ત્યાં પવિત્ર જળવાળી નદીઓ અને અનેક ધારાઓમાં વહેતી ગંગા પણ છે.
6.11.32
सुकुमारी कुमारी च शीताशी वेणिका तथा ।
महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी ॥ ६.११.३२ ॥
સુકુમારી, કુમારી, શીતાશી, વેણિકા તથા મહાનદી, હે કૌરવ્ય, અને મણિજલા નદી પણ છે.
6.11.33
चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम ।
तत्र प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह ॥ ६.११.३३ ॥
ચક્ષુર્વર્ધનિકા નદી પણ છે, હે ભરતસત્તમ. ત્યાં પવિત્ર જળવાળી નદીઓ વહે છે, હે કુરુકુલોદ્વહ.
6.11.34
सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ।
न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ॥ ६.११.३४ ॥
હજારો અને સેંકડોની સંખ્યામાં, જ્યાંથી વાસવ વર્ષા કરે છે; તેમનાં નામ અને માપ પણ તેવાં જ ગણી ન શકાય એવાં છે.
6.11.35
शक्यन्ते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ।
तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः ॥ ६.११.३५ ॥
તે પવિત્ર શ્રેષ્ઠ નદીઓની સંપૂર્ણ ગણતરી થઈ શકતી નથી. ત્યાં લોકમાન્ય એવા ચાર પવિત્ર જનપદ છે.
6.11.36
मङ्गाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ।
मङ्गा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप ॥ ६.११.३६ ॥
મંગ, મશક, માનસ તથા મંદગ પણ છે. હે નૃપ, મંગોમાં મોટાભાગે બ્રાહ્મણો છે, જેઓ પોતાના કર્મમાં નિરત છે.
6.11.37
मशकेषु च राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ।
मानसाश्च महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः ॥ ६.११.३७ ॥
મશકોમાં ક્ષત્રિયો ધાર્મિક અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારા છે. હે મહારાજ, માનસો વૈશ્યધર્મથી જીવે છે.
6.11.38
सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः ।
शूद्रास्तु मन्दगा नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ॥ ६.११.३८ ॥
સર્વ કામનાઓથી યુક્ત, શૂરવીર, ધર્મ અને અર્થમાં નિશ્ચિત. શૂદ્રો સદા મંદગતિવાળા; ધર્મશીલ પુરુષો છે.
6.11.39
न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः ।
स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ ६.११.३९ ॥
ત્યાં કોઈ રાજા નથી, હે રાજેન્દ્ર, દંડ નથી, દંડ કરનારા પણ નથી. ધર્મજ્ઞો પોતાના સ્વધર્મથી જ એકબીજાની રક્ષા કરે છે.
6.11.40
एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम् ।
एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ॥ ६.११.४० ॥
તે દ્વીપ વિશે આટલું જ કહેવું શક્ય છે. અને મહાતેજસ્વી શાકદ્વીપ વિશે આ જ સાંભળવું જોઈએ.