Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 6.11

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.11.1

जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सञ्जय ।
विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं तु तत्त्वतः ॥ ६.११.१ ॥

हे सञ्जय, तुमने यहाँ जम्बूखण्ड का वर्णन जैसा था वैसा कह दिया। अब इसका विस्तार और परिमाप यथार्थ रूप से बताओ।

6.11.2

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनम् ।
शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च सञ्जय ॥ ६.११.२ ॥

हे सञ्जय, समुद्र का परिमाण और उसका सम्यक् निर्दोष वर्णन, तथा शाकद्वीप और कुशद्वीप भी मुझसे कहो।

6.11.3

शाल्मलिं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च ।
ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ॥ ६.११.३ ॥

हे गावल्गणि, शाल्मलिद्वीप और क्रौञ्चद्वीप का भी यथार्थ वर्णन करो, सब कुछ कहो, तथा राहु, चन्द्रमा और सूर्य के विषय में भी।

6.11.4

राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं सन्ततं जगत् ।
सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहं तथा ॥ ६.११.४ ॥

हे राजन्, बहुत से द्वीप हैं, जिनसे यह जगत् व्याप्त है। मैं सात द्वीपों का वर्णन करूँगा, तथा चन्द्रमा, सूर्य और राहु का भी।

6.11.5

अष्टादश सहस्राणि योजनानि विशांपते ।
षट् शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥ ६.११.५ ॥

हे विशांपते, जम्बुपर्वत का विस्तार पूरे अठारह हज़ार छह सौ योजन है।

6.11.6

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः ।
नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥ ६.११.६ ॥

लवण समुद्र का विस्तार दोगुना कहा गया है; वह अनेक जनपदों से भरा है और मणियों तथा मूँगों से चित्रित है।

6.11.7

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः ।
सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ॥ ६.११.७ ॥

अनेक धातुओं से विचित्र पर्वतों से सुशोभित, सिद्धों और चारणों से भरा हुआ यह सागर वृत्ताकार है।

6.11.8

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव ।
शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ॥ ६.११.८ ॥

हे राजन्! मैं अब यथावत् शाकद्वीप का वर्णन करूँगा। हे कुरुनन्दन! यथा न्याय मेरी बात सुनो।

6.11.9

जम्बूद्वीपपरमाणेन द्विगुणः स नराधिप ।
विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः ॥ ६.११.९ ॥

हे नराधिप! जम्बूद्वीप के माप से यह दुगुना है। हे महाराज, यह सागर भी विभागों में विस्तार में उतना ही है।

6.11.10

क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारिताः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तत्र न म्रियते जनः।
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥ ६.११.१० ॥

हे भरतश्रेष्ठ! क्षीरसागर से वे घिरे हैं। वहाँ के पुण्य जनपदों में कोई मनुष्य नहीं मरता; फिर अकाल कैसे हो, क्योंकि वे क्षमा और तेज से युक्त हैं।

6.11.11

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ ।
उक्त एष महाराज किमन्यत्कथयामि ते ॥ ६.११.११ ॥

हे भरतर्षभ! शाकद्वीप का यह संक्षिप्त वर्णन यथावत् कहा गया। हे महाराज, अब और क्या कहूँ?

6.11.12

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह सञ्जय ।
उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ६.११.१२ ॥

हे सञ्जय! तुमने यहाँ शाकद्वीप का संक्षिप्त वर्णन यथावत् कर दिया। हे महाप्राज्ञ, अब तत्त्वतः विस्तार से कहो।

6.11.13

तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः ।
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु ॥ ६.११.१३ ॥

राजन्, वैसे ही यहाँ सात पर्वत हैं, जो मणियों से विभूषित हैं, तथा रत्नाकर और नदियाँ भी हैं। उनके नाम मुझसे सुनिए।

6.11.14

अतीव गुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ॥ ६.११.१४ ॥

हे जनाधिप, वहाँ सब कुछ अत्यन्त गुणवान और पवित्र है।

6.11.15

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।
प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः ॥ ६.११.१५ ॥

देवर्षि और गन्धर्वों से युक्त पहला पर्वत मेरु कहलाता है। हे महाराज, पूर्व की ओर फैला मलय नामक पर्वत है।

6.11.16

ततो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ।
ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः ॥ ६.११.१६ ॥

वहाँ से मेघ उठते हैं और चारों ओर से उमड़ते हैं। हे कौरव्य, उसके परे जलधार नामक महान पर्वत है।

6.11.17

ततो नित्युमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।
ततो वर्षं प्रभवति वर्षकाले जनेश्वर ॥ ६.११.१७ ॥

वहाँ से वासव (इन्द्र) सदा उत्तम जल ग्रहण करते हैं। फिर वर्षाकाल में वर्षा उत्पन्न होती है, हे जनेश्वर।

6.11.18

उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ॥ ६.११.१८ ॥

ऊँचा रैवतक पर्वत है, जहाँ सदा प्रतिष्ठित रेवती नामक नक्षत्र आकाश में है; यह विधान पितामह (ब्रह्मा) द्वारा बनाया गया है।

6.11.19

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः ।
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः ।
यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ॥ ६.११.१९ ॥

हे राजेन्द्र, उत्तर दिशा में श्याम नाम का महान पर्वत है, जो नए मेघ के समान आभा वाला, ऊँचा, तेजस्वी और उज्ज्वल आकार वाला है। हे जनपदों के स्वामी, उसी से प्रजाएँ श्यामता को प्राप्त हुईं।

6.11.20

सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तोऽयं सञ्जय त्वया ।
प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह ॥ ६.११.२० ॥

हे सञ्जय, तुम्हारे कहे इस विषय से मुझे आज बहुत बड़ा संशय हुआ है। हे सूतपुत्र, यहाँ प्रजाएँ श्यामता को कैसे प्राप्त हुईं?

6.11.21

सर्वेष्वेव महाराज द्वीपेषु कुरुनन्दन ।
गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णान्तरे नृप ॥ ६.११.२१ ॥

हे महाराज, हे कुरुनन्दन, सभी द्वीपों में गौर और कृष्ण (वर्ण) हैं; हे नृप, इन दोनों वर्णों के बीच (भेद) है।

6.11.22

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्माच्छ्यामो गिरिःस्मृतः ॥ ६.११.२२ ॥

जिस कारण से श्याम (लोगों की श्यामता) प्रवृत्त हुई, उसी कारण वह पर्वत श्याम कहा गया है।

6.11.23

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः ।
केसरः केसरयुतो यतो वातः प्रवर्तते ॥ ६.११.२३ ॥

फिर उसके आगे, हे कौरवेन्द्र, दुर्गशैल नामक महान उदय वाला पर्वत है; केसर नामक, केसर (जटा) से युक्त, जहाँ से वायु चलती है।

6.11.24

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ।
वर्षाणि तेषु कौरव्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः ॥ ६.११.२४ ॥

उनका विस्तार योजनों में दुगुना-दुगुना है, भागों के अनुसार। हे कौरव, उनमें सात वर्ष (भूखंड) बुद्धिमानों ने कहे हैं।

6.11.25

महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः ।
जलधारो महाराज सुकुमार इति स्मृतः ॥ ६.११.२५ ॥

हे महाराज, महामेरु, महाकाश, जलद, कुमुदोत्तर, जलधार और सुकुमार—ऐसे ये (पर्वत) स्मृत हैं।

6.11.26

रेवतस्य तु कौमारः श्यामस्य मणिकाञ्चनः ।
केसरस्याथ मौदाकी परेण तु महापुमान् ॥ ६.११.२६ ॥

रेवत का कौमार, श्याम का मणिकांचन, केसर के आगे मौदाकी, और उसके परे महापुमान्।

6.11.27

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च ।
जम्बूद्वीपेन संक्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ॥ ६.११.२७ ॥

हे कौरव, (वह) परिवेष्टित करता है; उसकी लंबाई और छोटाई भी जम्बूद्वीप से गिनी जाती है; उसके मध्य में महावृक्ष है।

6.11.28

शाको नाम महाराज प्रजा तस्य सदानुगा ।
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ॥ ६.११.२८ ॥

हे महाराज, उसका नाम शाक है; उसकी प्रजा सदा अनुगामी है। वहाँ पुण्य जनपद हैं और वहाँ शंकर की पूजा होती है।

6.11.29

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च ।
धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत ॥ ६.११.२९ ॥

वहाँ सिद्ध और चारण तथा देवता जाते हैं; और हे राजन्, हे भारत, वहाँ की प्रजा अत्यंत धार्मिक है—चारों वर्ण।

6.11.30

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते ।
दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ॥ ६.११.३० ॥

वर्ण अपने-अपने कर्म में लगे रहते हैं; यहाँ कोई चोर नहीं दिखाई देता। हे महाराज, वे दीर्घायु हैं और जरा-मृत्यु से रहित हैं।

6.11.31

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः ।
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधा गता ॥ ६.११.३१ ॥

वहाँ प्रजाएँ वर्षा ऋतुओं में समुद्र की ओर जाने वाली नदियों की भाँति फलती-फूलती हैं, और वहाँ पवित्र जल वाली नदियाँ तथा अनेक धाराओं में बहती गंगा भी हैं।

6.11.32

सुकुमारी कुमारी च शीताशी वेणिका तथा ।
महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी ॥ ६.११.३२ ॥

सुकुमारी, कुमारी, शीताशी, वेणिका तथा महानदी, हे कौरव्य, और मणिजला नदी भी।

6.11.33

चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम ।
तत्र प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह ॥ ६.११.३३ ॥

चक्षुर्वर्धनिका नदी भी है, हे भरतसत्तम। वहाँ पवित्र जल वाली नदियाँ बहती हैं, हे कुरुकुलोद्वह।

6.11.34

सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ।
न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ॥ ६.११.३४ ॥

हजारों और सैकड़ों की संख्या में वे हैं, जहाँ इन्द्र वर्षा करते हैं; उनके नाम और परिमाण भी नहीं गिने जा सकते।

6.11.35

शक्यन्ते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ।
तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः ॥ ६.११.३५ ॥

उन पवित्र श्रेष्ठ नदियों को पूरी तरह गिना नहीं जा सकता। वहाँ लोक में सम्मानित चार पवित्र जनपद हैं।

6.11.36

मङ्गाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ।
मङ्गा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप ॥ ६.११.३६ ॥

मंग, मशक और मानस तथा मन्दगा (भी हैं)। हे नृप, मंग देश में अधिकतर ब्राह्मण हैं जो अपने-अपने कर्मों में निरत हैं।

6.11.37

मशकेषु च राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ।
मानसाश्च महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः ॥ ६.११.३७ ॥

मशकों में क्षत्रिय धार्मिक और सब कामनाएँ पूर्ण करने वाले हैं। और हे महाराज, मानस लोग वैश्यों के धर्म से जीविका चलाने वाले हैं।

6.11.38

सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः ।
शूद्रास्तु मन्दगा नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ॥ ६.११.३८ ॥

सब कामनाओं से युक्त, शूर और धर्म-अर्थ में दृढ़ निश्चय वाले हैं। और शूद्र लोग सदा मन्दगति हैं, धर्मशील पुरुष हैं।

6.11.39

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः ।
स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ ६.११.३९ ॥

वहाँ न कोई राजा है, हे राजेन्द्र, न दण्ड है, न दण्ड देने वाले। धर्म को जानने वाले वे लोग अपने ही धर्म से एक-दूसरे की रक्षा करते हैं।

6.11.40

एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम् ।
एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ॥ ६.११.४० ॥

उस द्वीप के विषय में इतना ही कहना संभव है। और महातेजस्वी शाकद्वीप के विषय में यही सुनना चाहिए।