महाभारत · अध्याय 6.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.11.1
जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सञ्जय ।
विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं तु तत्त्वतः ॥ ६.११.१ ॥
हे संजया, तू येथे जम्बूखंडाचे वर्णन यथावत सांगितलेस. आता त्याचा विस्तार आणि परिमाण तत्त्वतः सांग.
6.11.2
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनम् ।
शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च सञ्जय ॥ ६.११.२ ॥
हे संजया, समुद्राचे परिमाण आणि त्याचे संपूर्ण निर्दोष वर्णन, तसेच शाकद्वीप आणि कुशद्वीप मला सांग.
6.11.3
शाल्मलिं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च ।
ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ॥ ६.११.३ ॥
हे गावल्गणे, शाल्मली द्वीप आणि क्रौंच द्वीप तत्त्वतः सांग; सर्व काही, तसेच राहू, चंद्र व सूर्य यांविषयीही सांग.
6.11.4
राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं सन्ततं जगत् ।
सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहं तथा ॥ ६.११.४ ॥
हे राजा, ज्यांनी हे जग व्यापले आहे अशी अनेक बेटे आहेत. मी सात द्वीपे, तसेच चंद्र, सूर्य आणि राहू यांचे वर्णन करीन.
6.11.5
अष्टादश सहस्राणि योजनानि विशांपते ।
षट् शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥ ६.११.५ ॥
हे विशांपते, जम्बुपर्वताचा विस्तार पूर्ण अठरा हजार सहाशे योजने आहे.
6.11.6
लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः ।
नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥ ६.११.६ ॥
लवण समुद्राचा विस्तार दुप्पट सांगितला आहे; तो अनेक जनपदांनी भरलेला असून मणी व प्रवाळांनी चित्रित आहे.
6.11.7
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः ।
सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ॥ ६.११.७ ॥
अनेक धातूंनी विचित्र पर्वतांनी शोभिवंत, सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला हा सागर वर्तुळाकार आहे.
6.11.8
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव ।
शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ॥ ६.११.८ ॥
हे राजा, येथे शाकद्वीपाचे यथावत् वर्णन मी करीन. हे कुरुनंदना, मी जे सांगतो ते न्यायाने ऐक.
6.11.9
जम्बूद्वीपपरमाणेन द्विगुणः स नराधिप ।
विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः ॥ ६.११.९ ॥
हे नराधिपा, तो जंबूद्वीपाच्या मापाच्या दुप्पट आहे. हे महाराजा, तो सागरही भागांनुसार तितकाच विस्तृत आहे.
6.11.10
क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारिताः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तत्र न म्रियते जनः।
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥ ६.११.१० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्यांना क्षीरोदसागर वेढतो. तेथील पुण्य जनपदांत कोणी मरत नाही; क्षमा आणि तेजाने युक्त असलेल्यांना दुष्काळ कसा येईल?
6.11.11
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ ।
उक्त एष महाराज किमन्यत्कथयामि ते ॥ ६.११.११ ॥
हे भरतर्षभा, शाकद्वीपाचा हा संक्षेप यथावत् सांगितला आहे. हे महाराजा, आणखी काय सांगू?
6.11.12
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह सञ्जय ।
उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ६.११.१२ ॥
हे संजया, तू येथे शाकद्वीपाचा संक्षेप यथावत् सांगितलास. हे महाप्राज्ञा, आता तत्त्वतः विस्ताराने सांग.
6.11.13
तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः ।
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु ॥ ६.११.१३ ॥
राजा, तसेच येथे मण्यांनी अलंकृत सात पर्वत आहेत; रत्नाकर आणि नद्याही आहेत. त्यांची नावे माझ्याकडून ऐका.
6.11.14
अतीव गुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ॥ ६.११.१४ ॥
हे जनाधिपा, तेथे सर्व काही अत्यंत गुणवान आणि पवित्र आहे.
6.11.15
देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।
प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः ॥ ६.११.१५ ॥
देवर्षी आणि गंधर्वांनी युक्त असा पहिला पर्वत मेरू म्हणतात. हे महाराजा, पूर्वेकडे पसरलेला मलय नावाचा पर्वत आहे.
6.11.16
ततो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ।
ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः ॥ ६.११.१६ ॥
तेथून मेघ उठतात आणि सर्वत्र उसळतात. हे कौरव्या, त्याच्या पलीकडे जलधार नावाचा महान पर्वत आहे.
6.11.17
ततो नित्युमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।
ततो वर्षं प्रभवति वर्षकाले जनेश्वर ॥ ६.११.१७ ॥
तेथून वासव (इंद्र) सदैव उत्तम जल घेतो. मग पावसाळ्यात पाऊस पडतो, हे जनेश्वरा.
6.11.18
उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ॥ ६.११.१८ ॥
उंच रैवतक पर्वत आहे; तेथे सदैव रेवती नक्षत्र आकाशात स्थित आहे. हे विधान पितामहांनी (ब्रह्मदेवांनी) केले आहे.
6.11.19
उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः ।
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः ।
यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ॥ ६.११.१९ ॥
हे राजेंद्रा, उत्तरेस श्याम नावाचा महापर्वत आहे; नव्या मेघासारखा तेजस्वी, उंच, श्रीमान आणि उज्ज्वल आकाराचा. हे जनपदेश्वरा, त्यामुळेच प्रजा श्यामत्व पावल्या.
6.11.20
सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तोऽयं सञ्जय त्वया ।
प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह ॥ ६.११.२० ॥
हे सञ्जया, तू आत्ता सांगितलेल्या गोष्टीने मला फार मोठा संशय आला आहे. हे सूतपुत्रा, येथे प्रजा श्यामत्व कशी पावल्या?
6.11.21
सर्वेष्वेव महाराज द्वीपेषु कुरुनन्दन ।
गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णान्तरे नृप ॥ ६.११.२१ ॥
हे महाराजा, हे कुरुनंदना, सर्व द्वीपांमध्ये गौर आणि कृष्ण वर्ण आहेत; हे नृपा, या दोन वर्णांमध्ये अंतर आहे.
6.11.22
श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्माच्छ्यामो गिरिःस्मृतः ॥ ६.११.२२ ॥
ज्यामुळे श्यामत्व प्रवृत्त झाले, म्हणूनच तो पर्वत श्याम म्हणून स्मरला जातो.
6.11.23
ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः ।
केसरः केसरयुतो यतो वातः प्रवर्तते ॥ ६.११.२३ ॥
त्यानंतर, हे कौरवेंद्रा, महोदय असा दुर्गशैल आहे; केसर नावाचा, केसरांनी युक्त, जेथून वारा वाहतो.
6.11.24
तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ।
वर्षाणि तेषु कौरव्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः ॥ ६.११.२४ ॥
त्यांचा विस्तार योजनांत, भागांनुसार दुप्पट आहे; हे कौरवा, त्यांमध्ये सात वर्षे (भूखंड) ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत.
6.11.25
महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः ।
जलधारो महाराज सुकुमार इति स्मृतः ॥ ६.११.२५ ॥
हे महाराजा, महामेरू, महाकाश, जलद, कुमुदोत्तर, जलधार आणि सुकुमार असे (पर्वत) स्मरले जातात.
6.11.26
रेवतस्य तु कौमारः श्यामस्य मणिकाञ्चनः ।
केसरस्याथ मौदाकी परेण तु महापुमान् ॥ ६.११.२६ ॥
रेवताचा कौमार, श्यामाचा मणिकांचन, केसराच्या पुढे मौदाकी आणि त्यापलीकडे महापुमान्.
6.11.27
परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च ।
जम्बूद्वीपेन संक्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ॥ ६.११.२७ ॥
हे कौरवा, ते परिवेष्टित करते; त्याची लांबी व लहानपणाही जंबूद्वीपाने मोजली जाते; त्याच्या मध्यभागी महावृक्ष आहे.
6.11.28
शाको नाम महाराज प्रजा तस्य सदानुगा ।
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ॥ ६.११.२८ ॥
हे महाराजा, त्याचे नाव शाक; त्याची प्रजा सदैव अनुसरणारी आहे. तेथे पुण्य जनपद आहेत; तेथे शंकराची पूजा होते.
6.11.29
तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च ।
धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत ॥ ६.११.२९ ॥
तेथे सिद्ध, चारण आणि देवता जातात; हे राजा, भारता, तेथील प्रजा अतिशय धार्मिक आहे—चारही वर्ण.
6.11.30
वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते ।
दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ॥ ६.११.३० ॥
वर्ण आपापल्या कर्मात निरत असतात; येथे चोर दिसत नाही. हे महाराजा, ते दीर्घायुषी असून जरा-मृत्यूपासून मुक्त आहेत.
6.11.31
प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः ।
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधा गता ॥ ६.११.३१ ॥
तेथे प्रजा पावसाळ्यात समुद्राकडे वाहणाऱ्या नद्यांप्रमाणे वाढतात; तेथे पवित्र जलाच्या नद्या आणि अनेक प्रवाहांनी वाहणारी गंगाही आहे.
6.11.32
सुकुमारी कुमारी च शीताशी वेणिका तथा ।
महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी ॥ ६.११.३२ ॥
सुकुमारी, कुमारी, शीताशी, वेणिका, महानदी, हे कौरव्या, आणि मणिजला नदी.
6.11.33
चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम ।
तत्र प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह ॥ ६.११.३३ ॥
चक्षुर्वर्धनिका नदीही आहे, हे भरतश्रेष्ठा. तेथे पवित्र जलाच्या नद्या वाहतात, हे कुरुकुलोद्वहा.
6.11.34
सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ।
न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ॥ ६.११.३४ ॥
हजारो आणि शेकडो, जेथून वासव (इंद्र) वर्षाव करतो; त्यांची नावे आणि परिमाणही तसेच मोजता येत नाही.
6.11.35
शक्यन्ते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ।
तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः ॥ ६.११.३५ ॥
त्या पवित्र श्रेष्ठ नद्यांची पूर्ण गणना करता येत नाही. तेथे लोकमान्य असे चार पवित्र जनपद आहेत.
6.11.36
मङ्गाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ।
मङ्गा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप ॥ ६.११.३६ ॥
मंग, मशक, मानस आणि मन्दगा (आहेत). हे नृपा, मंगांमध्ये बहुतांश ब्राह्मण आहेत, जे आपापल्या कर्मात निरत आहेत.
6.11.37
मशकेषु च राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ।
मानसाश्च महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः ॥ ६.११.३७ ॥
मशकांमध्ये क्षत्रिय धार्मिक आणि सर्व कामना पूर्ण करणारे आहेत. हे महाराज, मानस लोक वैश्यधर्माने जगतात.
6.11.38
सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः ।
शूद्रास्तु मन्दगा नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ॥ ६.११.३८ ॥
सर्व कामनांनी युक्त, शूर, धर्म आणि अर्थात निश्चित असलेले. शूद्र मात्र नेहमी मंदगतीचे; धर्मशील पुरुष आहेत.
6.11.39
न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः ।
स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ ६.११.३९ ॥
तेथे राजा नाही, हे राजेंद्रा, दंड नाही, दंड करणारेही नाहीत. धर्म जाणणारे ते लोक आपल्याच धर्माने एकमेकांचे रक्षण करतात.
6.11.40
एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम् ।
एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ॥ ६.११.४० ॥
त्या बेटाविषयी एवढेच सांगणे शक्य आहे. आणि महातेजस्वी शाकद्वीपाविषयी हेच ऐकावे.