মহাভারত · অধ্যায় 6.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.28.1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ६.२८.१ ॥
আমি এই অব্যয় যোগ বিবস্বানকে বলেছিলাম। বিবস্বান মনুকে বললেন, মনু ইক্ষ্বাকুকে বললেন।
6.28.2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयोऽविदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥ ६.२८.२ ॥
এইভাবে পরম্পরাক্রমে প্রাপ্ত এই যোগ রাজর্ষিরা জানতেন। হে পরন্তপ, দীর্ঘকাল পরে এখানে এই যোগ নষ্ট হয়ে গেল।
6.28.3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ६.२८.३ ॥
সেই প্রাচীন যোগই আজ আমি তোমাকে বললাম, কারণ তুমি আমার ভক্ত ও সখা। এটিই উত্তম রহস্য।
6.28.4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ६.२८.४ ॥
আপনার জন্ম পরের, আর বিবস্বানের জন্ম আগের। আপনি আদিতে এটি বলেছিলেন তা আমি কীভাবে জানব?
6.28.5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ ६.२८.५ ॥
হে অর্জুন, আমার ও তোমার বহু জন্ম অতীত হয়েছে। আমি সেগুলি সবই জানি, কিন্তু হে পরন্তপ, তুমি জান না।
6.28.6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६.२८.६ ॥
আমি অজ ও অব্যয় আত্মা এবং সর্বভূতের ঈশ্বর হলেও, নিজ প্রকৃতিতে অধিষ্ঠিত থেকে নিজ মায়ায় আবির্ভূত হই।
6.28.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ६.२८.७ ॥
হে ভারত, যখনই ধর্মের গ্লানি ও অধর্মের অভ্যুত্থান হয়, তখনই আমি নিজেকে সৃষ্টি করি।
6.28.8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ६.२८.८ ॥
সাধুদের রক্ষার জন্য, দুষ্কৃতীদের বিনাশের জন্য এবং ধর্ম প্রতিষ্ঠার জন্য আমি যুগে যুগে আবির্ভূত হই।
6.28.9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ६.२८.९ ॥
হে অর্জুন, আমার এই দিব্য জন্ম ও কর্ম যে যথার্থভাবে জানে, দেহত্যাগের পর সে পুনর্জন্ম লাভ করে না; সে আমাকেই লাভ করে।
6.28.10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ६.२८.१० ॥
অনুরাগ, ভয় ও ক্রোধমুক্ত, আমাতে তন্ময়, আমার আশ্রিত বহু মানুষ জ্ঞানতপস্যায় পবিত্র হয়ে আমার ভাব লাভ করেছে।
6.28.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६.२८.११ ॥
যে যেভাবে আমার শরণ নেয়, আমি তাকে সেভাবেই ভজনা করি। হে পার্থ, মানুষ সর্বপ্রকারে আমারই পথ অনুসরণ করে।
6.28.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ६.२८.१२ ॥
কর্মের সিদ্ধি কামনা করে এখানে মানুষ দেবতাদের যজন করে; কারণ মানবলোকে কর্মজাত সিদ্ধি শীঘ্র লাভ হয়।
6.28.13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ६.२८.१३ ॥
গুণ ও কর্মের বিভাগ অনুসারে আমার দ্বারা চতুর্বর্ণ সৃষ্ট হয়েছে। তার কর্তা হলেও আমাকে অকর্তা ও অব্যয় বলে জানো।
6.28.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ६.२८.१४ ॥
কর্ম আমাকে লিপ্ত করে না, কর্মফলেও আমার আকাঙ্ক্ষা নেই। যে এভাবে আমাকে জানে, সে কর্মে আবদ্ধ হয় না।
6.28.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ६.२८.१५ ॥
এভাবে জেনে মুক্তিকামী পূর্বপুরুষরাও কর্ম করেছিলেন। অতএব তুমিও পূর্বতনেরা, আরও পূর্বতনেরা যে কর্ম করেছেন তাই করো।
6.28.16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ६.२८.१६ ॥
কর্ম কী, অকর্ম কী—এ বিষয়ে জ্ঞানীরাও মোহগ্রস্ত হয়েছেন। সেই কর্ম আমি তোমাকে বলব, যা জেনে তুমি অশুভ থেকে মুক্ত হবে।
6.28.17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ६.२८.१७ ॥
কর্মকেও জানতে হবে, বিকর্মকেও জানতে হবে, অকর্মকেও জানতে হবে; কর্মের গতি গভীর।
6.28.18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ६.२८.१८ ॥
যে কর্মে অকর্ম এবং অকর্মে কর্ম দেখে, সে-ই মানুষের মধ্যে বুদ্ধিমান; সে-ই যুক্ত এবং সমস্ত কর্মের কর্তা।
6.28.19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ६.२८.१९ ॥
যাঁর সমস্ত কর্মোদ্যোগ কামসংকল্পহীন, জ্ঞানাগ্নিতে যাঁর কর্ম দগ্ধ হয়েছে, জ্ঞানীরা তাঁকে পণ্ডিত বলেন।
6.28.20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥ ६.२८.२० ॥
কর্মফলের আসক্তি ত্যাগ করে, সর্বদা তৃপ্ত ও আশ্রয়হীন হয়ে যিনি থাকেন, তিনি কর্মে পূর্ণভাবে নিযুক্ত হলেও প্রকৃতপক্ষে কিছুই করেন না।
6.28.21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ६.२८.२१ ॥
আশাহীন, সংযত চিত্ত ও আত্মাযুক্ত, সর্বপরিগ্রহ ত্যাগী ব্যক্তি কেবল শরীরের দ্বারা কর্ম করলেও পাপ লাভ করেন না।
6.28.22
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ६.२८.२२ ॥
যদৃচ্ছালাভে সন্তুষ্ট, দ্বন্দ্বাতীত, ঈর্ষাহীন, সিদ্ধি ও অসিদ্ধিতে সমভাবাপন্ন ব্যক্তি কর্ম করেও আবদ্ধ হন না।
6.28.23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ६.२८.२३ ॥
আসক্তিহীন, মুক্ত, জ্ঞানে স্থিরচিত্ত যিনি যজ্ঞের জন্য কর্ম করেন, তাঁর সমগ্র কর্ম সম্পূর্ণ বিলীন হয়।
6.28.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना ॥ ६.२८.२४ ॥
অর্পণ ব্রহ্ম, হবি ব্রহ্ম, ব্রহ্মাগ্নিতে ব্রহ্মের দ্বারা হুত; সমাধিযুক্ত কর্মের দ্বারা সেই ব্রহ্মকেই লাভ করতে হয়।
6.28.25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ६.२८.२५ ॥
কেউ কেউ যোগী হয়ে দৈব যজ্ঞেরই উপাসনা করেন; অন্যেরা ব্রহ্মাগ্নিতে যজ্ঞ করে যজ্ঞের দ্বারাই আহুতি দেন।
6.28.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ६.२८.२६ ॥
অন্যেরা শ্রবণাদি ইন্দ্রিয়গুলিকে সংযমের অগ্নিতে আহুতি দেন; আর অন্যেরা শব্দাদি বিষয়গুলিকে ইন্দ্রিয়াগ্নিতে আহুতি দেন।
6.28.27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ६.२८.२७ ॥
অন্যেরা সমস্ত ইন্দ্রিয়কর্ম ও প্রাণকর্ম জ্ঞানে প্রজ্বলিত আত্মসংযম-যোগের অগ্নিতে আহুতি দেন।
6.28.28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ६.२८.२८ ॥
কেউ দ্রব্যযজ্ঞ করেন, কেউ তপোযজ্ঞ, অন্যেরা যোগযজ্ঞ করেন; এবং দৃঢ়ব্রত যতিরা স্বাধ্যায় ও জ্ঞানযজ্ঞ করেন।
6.28.29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ६.२८.२९ ॥
কেউ প্রাণকে অপানে, অপানকে প্রাণে আহুতি দেন; অন্যেরা প্রাণ ও অপানের গতি রোধ করে প্রাণায়ামপরায়ণ হন।
6.28.30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ६.२८.३० ॥
অন্যেরা আহার নিয়ন্ত্রণ করে প্রাণগুলিকে প্রাণে আহুতি দেন। এঁরা সকলেই যজ্ঞজ্ঞানী, যজ্ঞের দ্বারা যাঁদের পাপ ক্ষয় হয়েছে।
6.28.31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ६.२८.३१ ॥
যজ্ঞশেষ অমৃত ভোজনকারীরা সনাতন ব্রহ্মে গমন করেন। যজ্ঞহীনের এই লোকও নেই; তবে অন্য লোক কোথা থেকে হবে, হে কুরুশ্রেষ্ঠ?
6.28.32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ६.२८.३२ ॥
এইভাবে বহুপ্রকার যজ্ঞ ব্রহ্মের মুখে বিস্তৃত। সেগুলি সবই কর্মজাত জানো; এইভাবে জেনে তুমি মুক্ত হবে।
6.28.33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यजाज्ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ६.२८.३३ ॥
হে পরন্তপ, দ্রব্যময় যজ্ঞের চেয়ে জ্ঞানযজ্ঞ শ্রেষ্ঠ। হে পার্থ, সমস্ত কর্ম জ্ঞানেই পরিপূর্ণতা লাভ করে।
6.28.34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ६.२८.३४ ॥
প্রণিপাত, প্রশ্ন ও সেবার দ্বারা তা জানো। জ্ঞানী ও তত্ত্বদর্শীরা তোমাকে সেই জ্ঞান উপদেশ দেবেন।
6.28.35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ६.२८.३५ ॥
যা জেনে তুমি আর এইভাবে মোহগ্রস্ত হবে না, হে পাণ্ডব; যার দ্বারা সমস্ত ভূতকে তুমি নিজের আত্মায় ও আমাতে দেখবে।
6.28.36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ६.२८.३६ ॥
তুমি যদি সমস্ত পাপীদের মধ্যে সবচেয়ে বড় পাপীও হও, তবুও জ্ঞানের ভেলাতেই তুমি সমস্ত পাপ পার হয়ে যাবে।
6.28.37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मासात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते यथा ॥ ६.२८.३७ ॥
হে অর্জুন, প্রজ্বলিত আগুন যেমন জ্বালানি কাঠকে ছাই করে দেয়, তেমনি জ্ঞানাগ্নি সমস্ত কর্মকে ছাই করে দেয়।
6.28.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ६.२८.३८ ॥
এই জগতে জ্ঞানের সমান পবিত্রকারী কিছু নেই; যোগসিদ্ধ ব্যক্তি যথাসময়ে নিজের অন্তরেই তা স্বয়ং লাভ করেন।
6.28.39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ६.२८.३९ ॥
শ্রদ্ধাবান, তাতে নিবিষ্ট এবং ইন্দ্রিয়সংযমী ব্যক্তি জ্ঞান লাভ করেন; জ্ঞান লাভ করে তিনি অচিরেই পরম শান্তি লাভ করেন।
6.28.40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ६.२८.४० ॥
অজ্ঞ, শ্রদ্ধাহীন ও সংশয়ী আত্মা বিনষ্ট হয়; সংশয়ী ব্যক্তির জন্য এই লোকও নেই, পরলোকও নেই, সুখও নেই।
6.28.41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥ ६.२८.४१ ॥
হে ধনঞ্জয়, যিনি যোগের দ্বারা কর্ম ত্যাগ করেছেন, জ্ঞানের দ্বারা যাঁর সংশয় ছিন্ন হয়েছে, সেই আত্মবান ব্যক্তিকে কর্ম বাঁধে না।
6.28.42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ६.२८.४२ ॥
অতএব, হে ভারত, অজ্ঞান থেকে জাত, হৃদয়ে অবস্থিত এই সংশয়কে জ্ঞানের তরবারি দিয়ে ছিন্ন করে, যোগে স্থির হয়ে ওঠো।