महाभारत · अध्याय 6.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.28.1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ६.२८.१ ॥
मी हा अव्यय योग विवस्वानाला सांगितला. विवस्वानाने मनूला सांगितला आणि मनूने इक्ष्वाकूला सांगितला.
6.28.2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयोऽविदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥ ६.२८.२ ॥
अशा प्रकारे परंपरेने प्राप्त झालेला हा योग राजर्षींना ठाऊक होता. हे परंतपा, बराच काळ लोटल्यावर इथे हा योग नष्ट झाला.
6.28.3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ६.२८.३ ॥
तोच प्राचीन योग आज मी तुला सांगितला, कारण तू माझा भक्त आणि सखा आहेस. हे उत्तम रहस्य आहे.
6.28.4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ६.२८.४ ॥
तुमचा जन्म नंतरचा आहे आणि विवस्वानाचा जन्म आधीचा. तुम्ही आदिकाळी हे सांगितले हे मी कसे जाणू?
6.28.5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ ६.२८.५ ॥
हे अर्जुना, माझे आणि तुझे पुष्कळ जन्म होऊन गेले आहेत. ते सर्व मी जाणतो, पण हे परंतपा, तू जाणत नाहीस.
6.28.6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६.२८.६ ॥
मी अजन्मा, अव्यय आत्मा आणि सर्व भूतांचा ईश्वर असूनही, माझ्या स्वप्रकृतीवर स्थित राहून मी माझ्या मायेने प्रकट होतो.
6.28.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ६.२८.७ ॥
हे भारता, जेव्हा जेव्हा धर्माची ग्लानी होते आणि अधर्माचा उदय होतो, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो.
6.28.8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ६.२८.८ ॥
साधूंच्या रक्षणासाठी, दुष्कृत्य करणाऱ्यांच्या विनाशासाठी आणि धर्मस्थापनेसाठी मी युगानुयुगे प्रकट होतो.
6.28.9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ६.२८.९ ॥
हे अर्जुना, माझा हा दिव्य जन्म आणि कर्म जो याप्रमाणे तत्त्वतः जाणतो, तो देह सोडून पुनर्जन्म घेत नाही; तो मलाच प्राप्त होतो.
6.28.10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ६.२८.१० ॥
राग, भय, क्रोध सोडलेले, माझ्यात तल्लीन झालेले, माझा आश्रय घेतलेले अनेक लोक ज्ञानतपाने पवित्र होऊन माझे स्वरूप प्राप्त झाले आहेत.
6.28.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६.२८.११ ॥
जे जसे मला शरण येतात, त्यांना मी तसाच भजतो. हे पार्था, मनुष्य सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात.
6.28.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ६.२८.१२ ॥
कर्मांच्या सिद्धीची इच्छा धरून येथे लोक देवतांची पूजा करतात, कारण मनुष्यलोकात कर्मजन्य सिद्धी लवकर मिळते.
6.28.13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ६.२८.१३ ॥
गुण आणि कर्म यांच्या विभागणीनुसार चार वर्ण माझ्याकडून निर्माण केले गेले. त्याचा कर्ता असूनही मला अकर्ता आणि अव्यय असे जाण.
6.28.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ६.२८.१४ ॥
कर्मे मला लिप्त करत नाहीत, आणि कर्मफळाची इच्छा मला नाही. असे मला जाणणारा कर्मांनी बद्ध होत नाही.
6.28.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ६.२८.१५ ॥
असे जाणून मुक्तीची इच्छा करणाऱ्या पूर्वजांनीही कर्म केले. म्हणून तूही पूर्वजांनी आणि त्याहूनही पूर्वीच्यांनी केलेले कर्मच कर.
6.28.16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ६.२८.१६ ॥
कर्म काय आणि अकर्म काय, याविषयी ज्ञानीजनही मोहित झाले. ते कर्म मी तुला सांगेन; ते जाणून तू अशुभापासून मुक्त होशील.
6.28.17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ६.२८.१७ ॥
कर्म जाणले पाहिजे, विकर्मही जाणले पाहिजे, अकर्मही जाणले पाहिजे; कर्माची गती गहन आहे.
6.28.18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ६.२८.१८ ॥
कर्मात अकर्म आणि अकर्मात कर्म पाहतो, तोच मनुष्यांमध्ये बुद्धिमान; तोच योगी आणि सर्व कर्मे करणारा.
6.28.19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ६.२८.१९ ॥
ज्याचे सर्व कर्मारंभ कामसंकल्परहित आहेत, ज्ञानाग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.
6.28.20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥ ६.२८.२० ॥
कर्मफलाची आसक्ती सोडून, नित्य तृप्त आणि निराश्रय राहणारा, कर्मात पूर्णपणे गुंतलेला असूनही खरोखर काहीही करत नाही.
6.28.21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ६.२८.२१ ॥
आशारहित, संयमित चित्त व आत्मा असलेला, सर्व परिग्रह त्यागलेला मनुष्य केवळ शरीराने कर्म करूनही पाप प्राप्त करत नाही.
6.28.22
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ६.२८.२२ ॥
यदृच्छा लाभाने संतुष्ट, द्वंद्वातीत, मत्सरहीन, सिद्धी व असिद्धीत समान असलेला मनुष्य कर्म करूनही बद्ध होत नाही.
6.28.23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ६.२८.२३ ॥
आसक्ती सोडलेल्या, मुक्त, ज्ञानात स्थिर चित्त असलेल्या, यज्ञार्थ कर्म करणाऱ्याचे संपूर्ण कर्म पूर्णपणे विलीन होते.
6.28.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना ॥ ६.२८.२४ ॥
अर्पण ब्रह्म आहे, हविर्द्रव्य ब्रह्म आहे, ब्रह्मरूप अग्नीत ब्रह्माने हवन केले; समाधीने केलेल्या कर्माने तेच ब्रह्म प्राप्त करायचे आहे.
6.28.25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ६.२८.२५ ॥
काही योगी दैव यज्ञाचीच उपासना करतात; इतर ब्रह्माग्नीत यज्ञ करून यज्ञानेच आहुती देतात.
6.28.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ६.२८.२६ ॥
काही लोक श्रोत्रादी इंद्रियांची संयमाग्नीत आहुती देतात; तर इतर शब्दादी विषयांची इंद्रियाग्नीत आहुती देतात.
6.28.27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ६.२८.२७ ॥
इतर लोक सर्व इंद्रियकर्मे आणि प्राणकर्मे ज्ञानाने प्रज्वलित झालेल्या आत्मसंयमयोगाग्नीत आहुती देतात.
6.28.28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ६.२८.२८ ॥
काही द्रव्ययज्ञ करतात, काही तपोयज्ञ करतात, इतर योगयज्ञ करतात; आणि दृढव्रती यती स्वाध्याय व ज्ञानयज्ञ करतात.
6.28.29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ६.२८.२९ ॥
काही प्राणाला अपानात, अपानाला प्राणात आहुती देतात; तर इतर प्राण-अपान गती रोखून प्राणायामपरायण होतात.
6.28.30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ६.२८.३० ॥
इतर आहार नियमित करून प्राणांना प्राणांत आहुती देतात. हे सर्व यज्ञज्ञ असून यज्ञाने ज्यांचे पाप नष्ट झाले आहे.
6.28.31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ६.२८.३१ ॥
यज्ञशेष अमृत भक्षण करणारे सनातन ब्रह्माला जातात. यज्ञ न करणाऱ्यासाठी हे जगही नाही; मग दुसरे कसे असेल, हे कुरुश्रेष्ठा?
6.28.32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ६.२८.३२ ॥
अशा प्रकारे अनेक प्रकारचे यज्ञ ब्रह्माच्या मुखात विस्तारलेले आहेत. ते सर्व कर्मापासून उत्पन्न झाले असे जाण; असे जाणून तू मुक्त होशील.
6.28.33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यजाज्ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ६.२८.३३ ॥
हे परंतपा, द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. हे पार्था, सर्व कर्म ज्ञानातच पूर्ण होते.
6.28.34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ६.२८.३४ ॥
ते प्रणिपाताने, प्रश्नाने आणि सेवेने जाण. ज्ञानी आणि तत्त्वदर्शी तुला ते ज्ञान उपदेशतील.
6.28.35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ६.२८.३५ ॥
ते जाणल्यावर तू पुन्हा अशा मोहात पडणार नाहीस, हे पांडवा; ज्याद्वारे सर्व भूतांना तू स्वतःच्या आत्म्यात आणि माझ्यात पाहशील.
6.28.36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ६.२८.३६ ॥
तू सर्व पापी लोकांत अत्यंत मोठा पापी असलास तरीही ज्ञानरूपी नावेनेच सर्व पाप पार करशील.
6.28.37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मासात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते यथा ॥ ६.२८.३७ ॥
हे अर्जुना, प्रज्वलित अग्नी जसे इंधनाला भस्म करतो, तसेच ज्ञानाग्नी सर्व कर्मांना भस्म करतो.
6.28.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ६.२८.३८ ॥
या जगात ज्ञानासारखे पवित्र करणारे दुसरे काहीही नाही; योगसिद्ध पुरुष योग्य काळी ते स्वतःमध्येच स्वतः प्राप्त करतो.
6.28.39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ६.२८.३९ ॥
श्रद्धावान, त्यात तत्पर आणि इंद्रियांचा संयम करणारा पुरुष ज्ञान मिळवतो; ज्ञान मिळवून तो लवकरच परम शांती प्राप्त करतो.
6.28.40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ६.२८.४० ॥
अज्ञानी, श्रद्धाहीन आणि संशयाने भरलेला आत्मा नाश पावतो; संशयी माणसाला हा लोकही नाही, परलोकही नाही आणि सुखही नाही.
6.28.41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥ ६.२८.४१ ॥
हे धनंजया, ज्याने योगाने कर्मांचा त्याग केला आहे, ज्याचा संशय ज्ञानाने छेदला गेला आहे, आणि जो आत्मवान आहे, त्याला कर्मे बांधत नाहीत.
6.28.42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ६.२८.४२ ॥
म्हणून, हे भारता, अज्ञानातून जन्मलेला आणि हृदयात असलेला हा संशय ज्ञानाच्या तलवारीने छेदून योगात स्थिर हो आणि उठ.