મહાભારત · અધ્યાય 6.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.28.1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ६.२८.१ ॥
મેં આ અવ્યય યોગ વિવસ્વાનને કહ્યો. વિવસ્વાને મનુને કહ્યો, અને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને કહ્યો.
6.28.2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयोऽविदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥ ६.२८.२ ॥
આ રીતે પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ યોગને રાજર્ષિઓ જાણતા હતા. હે પરંતપ, ઘણા સમય પછી અહીં આ યોગ નષ્ટ થયો.
6.28.3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ६.२८.३ ॥
તે જ પ્રાચીન યોગ આજે મેં તને કહ્યો, કારણ કે તું મારો ભક્ત અને મિત્ર છે. આ ઉત્તમ રહસ્ય છે.
6.28.4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ६.२८.४ ॥
તમારો જન્મ પછીનો છે, અને વિવસ્વાનનો જન્મ પહેલાંનો. તમે આદિમાં આ કહ્યું હતું એ હું કેવી રીતે જાણું?
6.28.5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ ६.२८.५ ॥
હે અર્જુન, મારા અને તારા ઘણા જન્મો વીતી ગયા છે. તે બધા હું જાણું છું, પણ હે પરંતપ, તું જાણતો નથી.
6.28.6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६.२८.६ ॥
હું અજન્મા, અવ્યય આત્મા અને સર્વ ભૂતોનો ઈશ્વર હોવા છતાં, મારી પોતાની પ્રકૃતિમાં સ્થિત રહીને હું મારી માયાથી પ્રગટ થાઉં છું.
6.28.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ६.२८.७ ॥
હે ભારત, જ્યારે જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે અને અધર્મનો અભ્યુત્થાન થાય છે, ત્યારે ત્યારે હું મારી જાતને સર્જું છું.
6.28.8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ६.२८.८ ॥
સાધુઓના રક્ષણ માટે, દુષ્કર્મીઓના વિનાશ માટે અને ધર્મની સ્થાપના માટે હું યુગે યુગે અવતરું છું.
6.28.9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ६.२८.९ ॥
હે અર્જુન, મારા આ દિવ્ય જન્મ અને કર્મને જે આ રીતે તત્ત્વતઃ જાણે છે, તે દેહ છોડીને પુનર્જન્મ પામતો નથી; તે મને જ પામે છે.
6.28.10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ६.२८.१० ॥
રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત, મારામાં લીન, મારો આશ્રય લેનારા ઘણા લોકો જ્ઞાનતપથી પવિત્ર થઈને મારા ભાવને પામ્યા છે.
6.28.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६.२८.११ ॥
જે જેવી રીતે મને શરણે આવે છે, તેને હું તેવી રીતે જ ભજું છું. હે પાર્થ, મનુષ્યો સર્વ રીતે મારા જ માર્ગને અનુસરે છે.
6.28.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ६.२८.१२ ॥
કર્મોની સિદ્ધિની ઇચ્છા રાખીને અહીં લોકો દેવતાઓની પૂજા કરે છે, કારણ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મજન્ય સિદ્ધિ શીઘ્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
6.28.13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ६.२८.१३ ॥
ગુણ અને કર્મના વિભાગ પ્રમાણે ચાર વર્ણો મારા દ્વારા સર્જાયા. તેનો કર્તા હોવા છતાં મને અકર્તા અને અવ્યય જાણ.
6.28.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ६.२८.१४ ॥
કર્મો મને લિપ્ત કરતા નથી, અને કર્મફળની મને ઇચ્છા નથી. આ રીતે મને જાણનાર કર્મોથી બંધાતો નથી.
6.28.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ६.२८.१५ ॥
આ રીતે જાણીને મુક્તિ ઇચ્છતા પૂર્વજોએ પણ કર્મ કર્યું. તેથી તું પણ પૂર્વજો અને તેમનાથી પણ પૂર્વે થયેલાઓએ કરેલું કર્મ કર.
6.28.16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ६.२८.१६ ॥
કર્મ શું અને અકર્મ શું, એમાં જ્ઞાનીઓ પણ મોહિત થયા. તે કર્મ હું તને કહીશ, જેને જાણીને તું અશુભથી મુક્ત થઈશ.
6.28.17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ६.२८.१७ ॥
કર્મ પણ જાણવું જોઈએ, વિકર્મ પણ જાણવું જોઈએ, અને અકર્મ પણ જાણવું જોઈએ; કર્મની ગતિ ગહન છે.
6.28.18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ६.२८.१८ ॥
કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે જ મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન છે; તે જ યુક્ત અને સર્વ કર્મોનો કર્તા છે.
6.28.19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ६.२८.१९ ॥
જેના સર્વ કર્મારંભ કામસંકલ્પરહિત છે, જ્ઞાનાગ્નિમાં જેનાં કર્મ દગ્ધ થયાં છે, તેને જ્ઞાનીઓ પંડિત કહે છે.
6.28.20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥ ६.२८.२० ॥
કર્મફળની આસક્તિ છોડીને, સદા તૃપ્ત અને આશ્રયરહિત રહેનાર, કર્મમાં પૂર્ણપણે પ્રવૃત્ત હોવા છતાં ખરેખર કંઈ કરતો નથી.
6.28.21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ६.२८.२१ ॥
આશારહિત, સંયમિત ચિત્ત અને આત્માવાળો, સર્વ પરિગ્રહ ત્યજેલો માણસ કેવળ શરીરથી કર્મ કરીને પણ પાપ પામતો નથી.
6.28.22
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ६.२८.२२ ॥
યદૃચ્છાલાભે સંતુષ્ટ, દ્વંદ્વાતીત, મત્સરરહિત, સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમાન રહેનાર કર્મ કરીને પણ બંધાતો નથી.
6.28.23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ६.२८.२३ ॥
આસક્તિ છોડેલા, મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તવાળા, યજ્ઞાર્થે કર્મ કરનારનું સમગ્ર કર્મ સંપૂર્ણપણે વિલીન થાય છે.
6.28.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना ॥ ६.२८.२४ ॥
અર્પણ બ્રહ્મ છે, હવિ બ્રહ્મ છે, બ્રહ્માગ્નિમાં બ્રહ્મ વડે હોમાયેલું છે; સમાધિયુક્ત કર્મ વડે તે બ્રહ્મ જ પામવાનું છે.
6.28.25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ६.२८.२५ ॥
કેટલાક યોગીઓ દૈવ યજ્ઞની જ ઉપાસના કરે છે; અન્ય બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ કરીને યજ્ઞ વડે જ આહુતિ આપે છે.
6.28.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ६.२८.२६ ॥
કેટલાક શ્રોત્ર આદિ ઇન્દ્રિયોને સંયમાગ્નિમાં આહુતિ આપે છે; અન્ય શબ્દ આદિ વિષયોને ઇન્દ્રિયાગ્નિમાં આહુતિ આપે છે.
6.28.27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ६.२८.२७ ॥
અન્ય લોકો સર્વ ઇન્દ્રિયકર્મો અને પ્રાણકર્મોને જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આત્મસંયમયોગાગ્નિમાં આહુતિ આપે છે.
6.28.28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ६.२८.२८ ॥
કેટલાક દ્રવ્યયજ્ઞ કરે છે, કેટલાક તપોયજ્ઞ, અન્ય યોગયજ્ઞ કરે છે; અને દૃઢવ્રતી યતિઓ સ્વાધ્યાય તથા જ્ઞાનયજ્ઞ કરે છે.
6.28.29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ६.२८.२९ ॥
કેટલાક પ્રાણને અપાનમાં, અપાનને પ્રાણમાં આહુતિ આપે છે; અન્ય પ્રાણ-અપાનની ગતિ રોકીને પ્રાણાયામપરાયણ થાય છે.
6.28.30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ६.२८.३० ॥
અન્ય આહારને નિયમિત કરીને પ્રાણોને પ્રાણોમાં આહુતિ આપે છે. આ સર્વ યજ્ઞને જાણનારા છે, જેમના પાપ યજ્ઞથી નષ્ટ થયા છે.
6.28.31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ६.२८.३१ ॥
યજ્ઞશેષ અમૃત ભોગવનારા સનાતન બ્રહ્મને પામે છે. યજ્ઞ ન કરનારા માટે આ લોક પણ નથી; તો બીજો ક્યાંથી હોય, હે કુરુશ્રેષ્ઠ?
6.28.32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ६.२८.३२ ॥
આ રીતે અનેક પ્રકારના યજ્ઞો બ્રહ્મના મુખમાં વિસ્તરેલા છે. તે બધાને કર્મથી જન્મેલા જાણ; આ રીતે જાણીને તું મુક્ત થઈશ.
6.28.33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यजाज्ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ६.२८.३३ ॥
હે પરંતપ, દ્રવ્યમય યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. હે પાર્થ, સર્વ કર્મ જ્ઞાનમાં જ પૂર્ણ થાય છે.
6.28.34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ६.२८.३४ ॥
તે પ્રણિપાત, પ્રશ્ન અને સેવાથી જાણ. જ્ઞાની અને તત્ત્વદર્શી તને તે જ્ઞાન ઉપદેશશે.
6.28.35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ६.२८.३५ ॥
જે જાણીને તું ફરી આવા મોહમાં નહીં પડે, હે પાંડવ; જેથી સર્વ ભૂતોને તું તારા આત્મામાં અને મારામાં જોઈશ.
6.28.36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ६.२८.३६ ॥
જો તું સર્વ પાપીઓમાં સૌથી મોટો પાપી પણ હોય, તો પણ જ્ઞાનરૂપી નાવથી જ તું બધાં પાપ તરી જઈશ.
6.28.37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मासात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते यथा ॥ ६.२८.३७ ॥
હે અર્જુન, પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેમ ઇંધનને ભસ્મ કરે છે, તેમ જ્ઞાનાગ્નિ સર્વ કર્મોને ભસ્મ કરે છે.
6.28.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ६.२८.३८ ॥
આ લોકમાં જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરનારું બીજું કંઈ નથી; યોગસિદ્ધ પુરુષ સમય આવે પોતાની અંદર જ તે સ્વયં પ્રાપ્ત કરે છે.
6.28.39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ६.२८.३९ ॥
શ્રદ્ધાવાન, તેમાં તત્પર અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર જ્ઞાન પામે છે; જ્ઞાન પામીને તે તરત પરમ શાંતિને પ્રાપ્ત થાય છે.
6.28.40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ६.२८.४० ॥
અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયથી ભરેલા આત્માનો નાશ થાય છે; સંશયાત્માને આ લોક નથી, પરલોક નથી, સુખ પણ નથી.
6.28.41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥ ६.२८.४१ ॥
હે ધનંજય, જેણે યોગથી કર્મોનો ત્યાગ કર્યો છે, જ્ઞાનથી જેનો સંશય છેદાયો છે, અને જે આત્મવાન છે, તેને કર્મો બાંધતાં નથી.
6.28.42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ६.२८.४२ ॥
તેથી, હે ભારત, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા અને હૃદયમાં રહેલા આ સંશયને જ્ઞાનની તલવારથી છેદીને, યોગમાં સ્થિત થઈને ઊભો થા.