महाभारत · अध्याय 6.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.3.1
खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः ।
अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वनद्रुमाः ॥ ६.३.१ ॥
गाढवे गाईंच्या पोटी जन्मतात, संतती मातांबरोबर रमते, आणि वनातील वृक्ष अकाली फुले व फळे दाखवतात.
6.3.2
गर्भिण्योऽजातपुत्राश्च जनयन्ति विभीषणान् ।
क्रव्यादाः पक्षिभिश्चापि सहा श्नन्ति परस्परम् ॥ ६.३.२ ॥
गर्भवती स्त्रिया, ज्यांना अजून पुत्र झालेला नाही, भयंकर प्राण्यांना जन्म देतात; मांसाहारी प्राणी पक्ष्यांसह एकमेकांना खातात.
6.3.3
त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादा द्विमेहनाः ।
द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः ॥ ६.३.३ ॥
तीन शिंगे, चार डोळे, पाच पाय, दोन लिंगे, दोन डोकी, दोन शेपटे आणि दात असलेले अशुभ पशू.
6.3.4
जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः ।
त्रिपदाः शिखिनस्तार्क्ष्याश्चतुर्दंष्ट्रा विषाणिनः ॥ ६.३.४ ॥
उघडे तोंड असलेले, अशुभ वाणी बोलणारे, तीन पायांचे, शिखायुक्त, गरुडासारखे, चार सुळे व शिंगे असलेले जन्म घेतात.
6.3.5
तथैवान्याश्च दृश्यन्ते स्त्रियो वै ब्रह्मवादिनाम् ।
वैनतेयान्मयूरांश्च जनयन्ति पुरे तव ॥ ६.३.५ ॥
त्याचप्रमाणे ब्रह्मवाद्यांच्या इतर स्त्रियाही दिसतात; त्या तुझ्या नगरात वैनतेय (गरुडासारखे पक्षी) आणि मोर जन्म देतात.
6.3.6
गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते ।
कुक्कुरान्करभाश्चैव शुकाश्चाशुवादिनः ॥ ६.३.६ ॥
हे राजा! घोडी गाईचे वासरू जन्म देते, कुत्री कोल्हा जन्म देते; कुत्रे, उंट आणि लवकर बोलणारे पोपट जन्मतात.
6.3.7
स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्च कन्यकाः ।
जातमात्राश्च नृत्यन्ति गायन्त च हसन्ति च ॥ ६.३.७ ॥
काही स्त्रिया चार-पाच कन्यांना जन्म देतील; जन्मताच त्या नाचतील, गातील आणि हसतील.
6.3.8
पृथग्जनस्य सर्वस्य क्षुद्रकाः प्रहसन्ति च ।
नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद्भयम् ॥ ६.३.८ ॥
सामान्य लोकांमध्ये क्षुद्र लोक हसतील, नाचतील, सभोवती गात महान भयाची घोषणा करतील.
6.3.9
प्रतिमाश्चालिखन्त्येताः सशस्त्राः कालचोदिताः ।
अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणयः ॥ ६.३.९ ॥
काळाने प्रेरित होऊन हे शस्त्रधारी प्रतिमाही रेखाटतील; हातात दंड घेतलेली मुले एकमेकांवर धावून जातील.
6.3.10
अन्योन्यमभिमृद्गन्ति नगराणि युयुत्सवः ।
पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च ॥ ६.३.१० ॥
युद्धेच्छेने ते एकमेकांची नगरे तुडवतील; झाडांवर कमळे, उत्पले आणि कुमुदे उगवतील.
6.3.11
विष्व्वाताश्च वान्त्युग्रा रजो नाप्युपशाम्यति ।
अभीक्ष्णं कम्पते भूमिरर्कं राहुरुपैति च ॥ ६.३.११ ॥
चहूकडे भयंकर वारे वाहतील, धूळ शांत होणार नाही; पृथ्वी वारंवार थरथरेल, आणि राहू सूर्याजवळ येईल.
6.3.12
श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति ।
अभावं हि विशेषेण कुरूणां तत्र पश्यति ॥ ६.३.१२ ॥
श्वेत ग्रहही चित्रा नक्षत्र ओलांडून उभा आहे; तेथे तो विशेषतः कुरूंचा नाश पाहतो.
6.3.13
धूमकेतुर्महाघोरः पुष्यं चाक्रम्य तिष्ठति ।
सेनयोरशिवं घोरं करिष्यति महाग्रहः ॥ ६.३.१३ ॥
धूमकेतू अत्यंत भयानक होऊन पुष्य नक्षत्राला आक्रमून उभा आहे. तो महाग्रह दोन्ही सेनांवर घोर आणि अशुभ परिणाम घडवील.
6.3.14
मघास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः ।
भगं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते ॥ ६.३.१४ ॥
मघेत वक्री मंगळ आहे आणि श्रवणात बृहस्पती. भग नक्षत्रावर आक्रमण करून ते सूर्यपुत्रामुळे (शनीमुळे) पीडित होत आहे.
6.3.15
शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विरोचते ।
उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः समुदीक्षते ॥ ६.३.१५ ॥
शुक्र पूर्व प्रोष्ठपदावर चढून तेजस्वी दिसतो; उत्तर (प्रोष्ठपद) भोवती फिरून सोबत असलेला दिसतो.
6.3.16
श्यामो ग्रहः प्रज्वलितः सधूम इव पावकः ।
ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्रं ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति ॥ ६.३.१६ ॥
काळा, प्रज्वलित तो ग्रह धुरासह अग्नीसारखा आहे. इंद्राचे तेजस्वी नक्षत्र ज्येष्ठा याला आक्रमून तो उभा आहे.
6.3.17
ध्रुवं प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवर्तते ।
रोहिणीं पीडयत्येवमुभौ च शशिभास्करो ।
चित्रास्वात्यन्तरे चैव विष्ठितः परुषग्रहः ॥ ६.३.१७ ॥
निश्चितच प्रज्वलित आणि भयानक तो अपसव्य दिशेने चालतो. असा तो रोहिणीला पीडतो, आणि चंद्र व सूर्य दोघांनाही; चित्रा आणि स्वाती यांच्या मधोमध तो कठोर ग्रह उभा आहे.
6.3.18
वक्रानुवक्रं कृत्वा च श्रवणं पावकप्रभः ।
ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः ॥ ६.३.१८ ॥
वक्र आणि अनुवक्र गती करून, अग्नीसारखा तेजस्वी तो ग्रह श्रवणाला; ब्रह्मराशीला वेढून लाल अवयवांसह स्थिर उभा आहे.
6.3.19
सर्वसस्यपरिच्छन्ना पृथिवी सस्यमालिनी ।
पञ्चशीर्षा यवाश्चापि शतशीर्षाश्च शालयः ॥ ६.३.१९ ॥
सर्व पिकांनी झाकलेली पृथ्वी, धान्याने शोभिवंत; जव पाच शीर्षांचे आणि साळी शंभर शीर्षांच्या.
6.3.20
प्रधानाः सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत् ।
ता गावः प्रस्नुता वत्सैः शोणितं प्रक्षरन्त्युत ॥ ६.३.२० ॥
सर्व लोकांत प्रधान, ज्यांच्यावर हे जग अवलंबून आहे, त्या गायी वासरांसह दूध स्रवत असताना रक्तही स्रवत आहेत.
6.3.21
निश्चेरुरर्चिषश्चापात्खङ्गाश्च ज्वलिता भृशम् ।
व्यक्तं पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम् ॥ ६.३.२१ ॥
आकाशातून ज्वाला निघाल्या, तलवारी अत्यंत पेटल्या; युद्ध जवळ आल्याचे शस्त्रे स्पष्ट दाखवत आहेत.
6.3.22
अग्निवर्णा यथा भासः शस्त्राणामुदकस्य च ।
कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महाक्षयः ॥ ६.३.२२ ॥
शस्त्रे, पाणी, कवचे आणि ध्वज यांच्या अग्निवर्ण तेजासारखे; महाविनाश होईल.
6.3.23
पृथिवी शोणितावर्ता ध्वजोडुपसमाकुला ।
कुरूणां वैशसे राजन्पाण्डवैः सह भारत ॥ ६.३.२३ ॥
हे राजा, हे भरतवंशजा, कौरवांच्या संहारात पांडवांसह पृथ्वी रक्ताच्या भोवर्‍यांनी फिरेल, ध्वज व ताऱ्यांनी भरलेली असेल.
6.3.24
दिक्षु प्रज्वलितास्याश्च व्याहरन्ति मृगद्विजाः ।
अत्याहितं दर्शयन्तः क्षत्रियाणां महद्भयम् ॥ ६.३.२४ ॥
दिशांमध्ये पेटलेल्या तोंडाचे मृग व पक्षी ओरडत आहेत, क्षत्रियांना मोठे अरिष्ट व मोठे भय दाखवत.
6.3.25
एकपक्षाक्षिचरणाः शकुन्ताः खेचरा निशि ।
रौद्रं वदन्ति संरब्धाः शोणितं छर्दयन्ति च ॥ ६.३.२५ ॥
एक पंख, एक डोळा आणि एक पाय असलेले पक्षी रात्री आकाशात संचार करतात; संतापून भयंकर बोलतात आणि रक्त ओकतात.
6.3.26
ग्रहौ ताम्रारुणनिभौ प्रज्वलन्ताविव स्थितौ ।
सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्य वै प्रभाम् ॥ ६.३.२६ ॥
तांबड्या व लालसर रंगाचे दोन ग्रह जळत्या स्वरूपात उभे आहेत; उदार सप्तर्षींचे तेज पूर्णपणे झाकत आहेत.
6.3.27
संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ ।
विशाखयोः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ ॥ ६.३.२७ ॥
वर्षभर स्थिर राहणारे दोन ग्रह, बृहस्पती आणि शनैश्चर, जळत विशाखा नक्षत्रांजवळ उभे आहेत.
6.3.28
चन्द्रादित्यावुभौ ग्रस्तावेकाह्ना हि त्रयोदशीम् ।
अपर्वमि ग्रहं यातौ प्रजासंक्षयमिच्छतः ॥ ६.३.२८ ॥
चंद्र आणि सूर्य दोघेही एकाच दिवशी त्रयोदशीला ग्रहणग्रस्त झाले; असमयी ग्रहण झाले, जणू प्रजेचा संहार इच्छित असल्यासारखे.
6.3.29
अशोभिता दिशः सर्वाः पांसुवर्षैः समन्ततः ।
उत्पातमेघा रौद्राश्च रात्रौ वर्षन्ति शोणितम् ॥ ६.३.२९ ॥
सर्व दिशा चहूकडे धुळीच्या वर्षावाने निस्तेज झाल्या आहेत; भयंकर उत्पात मेघ रात्री रक्ताचा वर्षाव करत आहेत.
6.3.30
कृत्तिकां पीडयंस्तीक्ष्णैर्नक्षत्रं पृथिवीपते ।
अभीक्ष्णवाता वायन्ते धूमकेतुमवस्थिताः ॥ ६.३.३० ॥
हे पृथ्वीपते, तीक्ष्ण ग्रह कृत्तिका नक्षत्राला पीडा देत आहेत; सतत वारे वाहत आहेत आणि धूमकेतू स्थिर उभा आहे.
6.3.31
विषमं जनयन्त्येत आक्रन्दजननं महत् ।
त्रिषु पूर्वेषु सर्वेषु नक्षत्रेषु विशांपते ।
बुधः संपततेऽभीक्ष्णं जनयन्प्राणिनां भयम् ॥ ६.३.३१ ॥
हे विषम रीतीने मोठा आक्रोश निर्माण करतात. हे प्रजापते, मागील तीन नक्षत्रांत आणि सर्व नक्षत्रांत बुध वारंवार संचार करून प्राण्यांत भय निर्माण करतो.
6.3.32
चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम् ।
इमां तु नाभिजानामि अमावास्यां त्रयोदशीम् ।
चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकाह्ना हि त्रयोदशीम् ॥ ६.३.३२ ॥
चतुर्दशी, पौर्णिमा आणि पूर्वी घडलेली षोडशी मला ठाऊक आहे. पण ही अमावास्या आणि त्रयोदशी मला ठाऊक नाही. एकाच दिवशी, त्रयोदशीला, चंद्र आणि सूर्य दोघेही ग्रस्त झाले.
6.3.33
अपर्वणि ग्रहेणैतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः ।
मांसवर्षं पुनस्तीव्रमासीत्कृष्णचतुर्दशीम् ।
शोणितैर्वक्रसंपूर्णा अतृप्तास्तत्र राक्षसाः ॥ ६.३.३३ ॥
अकाली ग्रहणामुळे हे दोघे प्रजेचा संहार करतील. कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला पुन्हा भयंकर मांसवृष्टी झाली. रक्ताने भरलेल्या वक्र जलात तेथे राक्षस तृप्त झाले नाहीत.
6.3.34
प्रतिस्रोतोवहा नद्यः सरितः शोणितोदकाः ।
फेनायमानाः कूपाश्च कूर्दन्ति वृषभा इव ॥ ६.३.३४ ॥
नद्या उलट प्रवाहात वाहू लागल, ओढे रक्तालाच पाणी मानू लागले, विहिरी फेस उगवत बैलांसारख्या उडू लागल्या.
6.3.35
पतन्त्युल्काः सनिर्घाताः शक्राशनिसमप्रभाः ।
अद्य चैव निशां व्युष्टामनयं समवाप्स्यथ ॥ ६.३.३५ ॥
इंद्राच्या वज्रासारखी तेजस्वी उल्का गडगडाटासह पडत आहेत. आजच रात्र संपल्यावर तुम्हांस अनर्थ प्राप्त होईल.
6.3.36
विनिःसृत्य महोल्काभिस्तिमिरं सर्वतो दिशम् ।
अन्योन्यमुपतिष्ठद्भिस्तत्र चोक्तं महर्षिभिः ।
भूमिपालसहस्राणां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ६.३.३६ ॥
मोठ्या उल्कांसह सर्व दिशांमधून अंधार बाहेर पडला. तेथे एकमेकांजवळ आलेल्या महर्षींनी सांगितले: हजारो राजांचे रक्त पृथ्वी पिईल.
6.3.37
कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवतो विभो ।
सहस्रशो महाशब्दं शिखराणि पतन्ति च ॥ ६.३.३७ ॥
हे विभो, कैलास आणि मंदर तसेच हिमालयाची शिखरे मोठ्या आवाजासह हजारोंनी कोसळत आहेत.
6.3.38
महाभूता भूमिकम्पे चत्वारः सागराः पृथक् ।
वेलामुद्वर्तयन्तीव क्षोभयन्तो वसुन्धराम् ॥ ६.३.३८ ॥
भूकंपात चारही महासागर वेगवेगळे, जणू किनारा उलथवून, पृथ्वीला क्षुब्ध करत आहेत.
6.3.39
वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाताः शर्करकर्षिणः ।
आभग्राः सुमहावातैरशनीभिः समाहताः ॥ ६.३.३९ ॥
वृक्ष उपटून, खडे ओढत भयंकर वारे वाहत आहेत; महावाऱ्यांनी आणि विजांनी आघात होऊन ते मोडले आहेत.
6.3.40
वृक्षाः पतन्ति चैत्याश्च ग्रामेषु नगरेषु च ।
नीललोहितपीतश्च भवत्यग्निर्हुतो द्विजैः ॥ ६.३.४० ॥
गावांत आणि नगरांत वृक्ष व चैत्ये कोसळतात; द्विजांनी हुत केलेला अग्नी निळा, लाल आणि पिवळा होतो.
6.3.41
वामार्चिर्दुष्टगन्धश्च मुञ्चन्वै दारुणं स्वनम् ।
स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते ॥ ६.३.४१ ॥
डावीकडे ज्वाळा असलेला, दुर्गंधी असलेला अग्नी भयंकर ध्वनी काढतो; हे महीपते, स्पर्श, गंध आणि रसही उलटे झाले आहेत.
6.3.42
धूमं ध्वजाः प्रमुञ्चन्ति कम्पमाना मुहुर्मुहुः ।
मुञ्चन्त्यङ्गारवर्षं च भेर्यश्च पटहास्तथा ॥ ६.३.४२ ॥
थरथरणारे ध्वज वारंवार धूर सोडत आहेत; अंगाऱ्यांचा वर्षाव करत आहेत; भेरी आणि पटहही तसेच.
6.3.43
शिखराणां समृद्धानामुपरिष्टात्समन्ततः ।
वायसाश्च रुवन्त्युग्रं वामं मण्डलमाश्रिताः ॥ ६.३.४३ ॥
समृद्ध शिखरांच्या वरती सर्व बाजूंनी कावळे डावीकडे वर्तुळ करून भयंकरपणे ओरडत आहेत.
6.3.44
पक्वापक्वेऽतिसुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च ।
निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम् ॥ ६.३.४४ ॥
पिकलेल्या आणि न पिकलेल्या फळांवर पक्षी वारंवार अतिशय ओरडत आहेत; पृथ्वीवरील राजांच्या नाशासाठी ते ध्वजांच्या टोकांवर लपून बसत आहेत.
6.3.45
ध्यायन्तः प्रकिरन्तश्च व्याला वेपथुसंयुताः ।
दीनास्तुरंगमाः सर्वे वारणाः सलिलाश्रयाः ॥ ६.३.४५ ॥
ध्यानमग्न आणि इतस्ततः पसरलेले, थरथरणारे हिंस्र पशू; दीन घोडे आणि सर्व हत्ती पाण्याचा आश्रय शोधत आहेत.
6.3.46
एवंविधं दुर्निमित्तं क्षयाय पृथीवीक्षिताम् ।
भौमं दिव्यं चान्तरिक्षं त्रिविधं जायतेऽनिशम् ॥ ६.३.४६ ॥
असे दुर्लक्षण पृथ्वीवरील राजांच्या नाशासाठी आहे; भौम, दिव्य आणि अंतरिक्ष असे तीन प्रकारचे उत्पात सतत उत्पन्न होत आहेत.
6.3.47
एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम् ।
यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत ॥ ६.३.४७ ॥
हे ऐकून आता योग्य वेळी आपण निश्चय करा, जेणेकरून हे जग नाशाकडे जाऊ नये, हे भारता.
6.3.48
पितुर्वचो निशम्यैतद्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये भविष्यति नरक्षयः ॥ ६.३.४८ ॥
पित्याचे हे शब्द ऐकून धृतराष्ट्र म्हणाला: हे पूर्वीपासूनच नियत आहे असे मला वाटते, मनुष्यांचा नाश होईल.
6.3.49
राजानः क्षत्रधर्मेण यदि वध्यन्ति संयुगे ।
वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्यन्ति केवलम् ॥ ६.३.४९ ॥
राजे क्षत्रधर्मानुसार युद्धात मारले गेले तर वीरलोक प्राप्त करून केवळ सुखच मिळवतील.
6.3.50
इह कीर्तिं परे लोके दीर्घकालं महत्सुखम् ।
प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याघ्राः प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे ॥ ६.३.५० ॥
येथे कीर्ती आणि परलोकात दीर्घकाळ महासुख, महायुद्धात प्राणत्याग करणारे पुरुषव्याघ्र मिळवतील.
6.3.51
एवं मुनिस्तथेत्सुक्त्वा कवीन्द्रो राजसत्तम ।
धृतराष्ट्रेण पुत्रेण ध्यानमन्वगमत्परम् ॥ ६.३.५१ ॥
असे मुनी, कवींद्र 'तसेच होवो' असे म्हणून, हे राजश्रेष्ठा, धृतराष्ट्राच्या पुत्रासह परम ध्यानात गेले.
6.3.52
स मुहूर्तं तथा ध्यात्वा पुनरेवाब्रवीद्वचः ।
असंशयं पार्थिवेन्द्र कालः संक्षयते जगत् ॥ ६.३.५२ ॥
ते क्षणभर तसे ध्यान करून पुन्हा हे वचन बोलले: हे राजेंद्रा, निःसंशय काळ जगाचा संहार करत आहे.
6.3.53
सृजते च पुनर्लोकान्नेह विद्यति शाश्वतम् ।
ज्ञातीनां वै कुरूणां च संबन्धिसुहृदां तथा ॥ ६.३.५३ ॥
तो पुन्हा लोक निर्माण करतो, पण येथे शाश्वत काही नाही. कुरूंचे ज्ञाती, नातेवाईक आणि मित्र यांच्याबाबतही हेच सत्य आहे.
6.3.54
धर्म्यं दर्शय पन्थानं समर्थो ह्यसि वारणे ।
क्षुद्रं जातिवधं प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम् ॥ ६.३.५४ ॥
धर्मानुसार मार्ग दाखव, कारण तू हे रोखण्यास समर्थ आहेस. स्वजनांचा वध हे नीच कृत्य म्हटले आहे; माझ्या अप्रियाचे कृत्य करू नकोस.
6.3.55
कालोऽयं पुत्ररूपेण तव जातो विशांपते ।
न वधः पूज्यते वेदे हितं नैव कथंचन ॥ ६.३.५५ ॥
हे प्रजापते, हा काळ तुझ्या पुत्ररूपाने जन्माला आला आहे. वेदात वधाची प्रशंसा होत नाही; ते कोणत्याही प्रकारे हितकारक नाही.
6.3.56
हन्यात्स एनं यो हन्यात्कुलधर्मं स्विकां तनुम् ।
कालेनोत्पथगन्तसि शक्ये सति यथाऽऽपदि ॥ ६.३.५६ ॥
स्वतःच्या देहरूप कुलधर्माचा जो वध करतो, तो खरे तर स्वतःलाच मारतो. कालवशात तू कुमार्गाला लागला आहेस; सामर्थ्य असूनही संकटात सापडलेल्या माणसासारखा.
6.3.57
कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम् ।
अनर्थो राज्यरूपेण तव जातो विशांपते ॥ ६.३.५७ ॥
या कुलाच्या विनाशासाठी आणि राजांच्या विनाशासाठी, हे प्रजापते, तुझ्या राज्यरूपाने अनर्थ जन्माला आला आहे.
6.3.58
लुप्तधर्मा परेणासि धर्मं दर्शय वै सुतान् ।
किं ते राज्येन दुर्धर्षयेन प्राप्तोऽसि किल्विषम् ॥ ६.३.५८ ॥
तू दुसऱ्याच्या प्रभावाने धर्म गमावला आहेस. तुझ्या पुत्रांना धर्म दाखव. पाप प्राप्त केलेल्या तुला या दुर्धर्ष राज्याने काय लाभ?
6.3.59
यशो धर्मं च कीर्तिं च पालयन्स्वर्गमाप्स्यसि ।
लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु कौरवाः ॥ ६.३.५९ ॥
यश, धर्म आणि कीर्ती यांचे रक्षण केल्याने तू स्वर्ग मिळवशील. पांडवांना राज्य मिळो, आणि कौरवांना शांती लाभो.
6.3.60
एवं ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
प्रशस्य वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यं चैवाब्रवीत्पुनः ॥ ६.३.६० ॥
विप्रश्रेष्ठ असे बोलल्यावर अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्र त्या वचनाची प्रशंसा करून, वाक्यज्ञ असल्याने पुन्हा असे बोलला.
6.3.61
यथा भवान्वेत्ति तथैव वेत्ता ।
भावाभावौ विदितौ मे यथार्थौ ।
स्वार्थे हि संमुह्यति तात लोको ।
मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि ॥ ६.३.६१ ॥
तुम्ही जसे जाणता तसेच मीही जाणतो. भाव आणि अभाव मला यथार्थपणे ज्ञात आहेत. हे तात, स्वार्थातच लोक मोहित होतात. मलाही लोकस्वरूपच समज.
6.3.62
प्रसादये त्वामतुलप्रभावं ।
त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीरः ।
न चापि ते वशगा मे सुताश्च ।
न चाधर्मं कर्तुमर्हा हि मे मतिः ॥ ६.३.६२ ॥
अतुल प्रभावशाली, मी तुम्हाला प्रसन्न करू इच्छितो. तुम्ही आमचा आश्रय आणि मार्ग दाखवणारे धीर पुरुष आहात. माझी मुलेही तुमच्या वशात नाहीत, आणि माझी बुद्धी अधर्म करण्यास योग्य नाही.
6.3.63
त्वं हि धर्मः पवित्रं च यशः कीर्तिर्धृतिः स्मृतिः ।
कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चापि पितामहः ॥ ६.३.६३ ॥
तुम्हीच धर्म, पवित्रता, यश, कीर्ती, धृती आणि स्मृती आहात. कौरव आणि पांडवांचे मान्य पितामहही तुम्हीच आहात.
6.3.64
वैचित्रवीर्य नृपते यत्ते मनसि वर्तते ।
अभिधत्स्व यथाकामं छेत्ताऽस्मि तव संशयम् ॥ ६.३.६४ ॥
हे विचित्रवीर्याच्या पुत्रा, हे राजा, तुमच्या मनात जे आहे ते इच्छेनुसार सांगा. तुमची शंका मी दूर करीन.
6.3.65
यानि लिङ्गानि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम् ।
तानि सर्वाणि भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ६.३.६५ ॥
हे भगवन्, युद्धात विजयी होणाऱ्यांची जी लक्षणे असतात, ती सर्व मी यथार्थपणे ऐकू इच्छितो.
6.3.66
प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः ।
प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ ६.३.६६ ॥
अग्नी प्रसन्न तेजाने, वर सरसावणाऱ्या किरणांनी, प्रदक्षिणावर्त ज्वालेने, धुराविना आहे; आहुतींचा पवित्र सुगंध पसरतो. हे भावी विजयाचे रूप आहे असे म्हणतात.
6.3.67
गम्भीरघोषाश्च महास्वनाश्च ।
शङ्खा मृदङ्गाश्च नदन्ति यत्र।
विशुद्धरश्मिस्तपनः शशी च ।
जयस्येतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ ६.३.६७ ॥
गंभीर घोष आणि महानाद करणारे शंख व मृदंग जिथे वाजतात, आणि सूर्य व चंद्र शुद्ध किरणांनी तळपतात; हे भावी विजयाचे रूप आहे असे म्हणतात.
6.3.68
इष्टा वाचः प्रसृता वायसानां ।
संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च।
ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राज-
न्ये चाग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ ६.३.६८ ॥
कावळ्यांचे इष्ट स्वर पसरतात; प्रयाण करणाऱ्यांना आणि करणार असलेल्यांना, जे मागून त्यांना गती देतात आणि जे पुढून त्यांना अडवतात, हे राजा.
6.3.69
कल्याणवाचः शकुना राजहंसाः ।
शुकाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च यत्र।
प्रदक्षिणाश्चैव भवन्ति सङ्ख्ये ।
ध्रुवं जयस्तत्र वदन्ति विप्राः ॥ ६.३.६९ ॥
मंगल स्वरांचे राजहंस, पोपट, क्रौंच आणि शतपत्र पक्षी युद्धात प्रदक्षिणा घालतात, तिथे विजय निश्चित आहे असे ब्राह्मण म्हणतात.
6.3.70
अलंकारैः कवचैः केतुभिश्च ।
सुखप्रणादैर्हेषितैर्वा हयानाम्।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया ।
येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून् ॥ ६.३.७० ॥
अलंकार, कवच, ध्वज आणि घोड्यांच्या सुखद हिंसाटीने तळपणारी, पाहण्यास कठीण असलेली सेना ज्यांची आहे, तेच शत्रूंना जिंकतात.
6.3.71
हृष्टा वाचस्तथा सत्वं योधानां यत्र भारत ।
न म्लायन्ति स्रजश्चैव ते तरन्ति रणोदधिम् ॥ ६.३.७१ ॥
हे भारता, जिथे योद्ध्यांची वाणी आणि धैर्य हर्षित असते आणि त्यांच्या माळा कोमेजत नाहीत, ते रणसागर पार करतात.
6.3.72
प्रयाणे वायसो वामे दक्षिणे प्रविविक्षताम् ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति ॥ ६.३.७२ ॥
प्रयाणाच्या वेळी कावळा डावीकडे किंवा उजवीकडे असेल, तर प्रवेश करणाऱ्यांच्या मागून तो कार्य सिद्ध करतो आणि समोरून अडवतो.
6.3.73
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविकृताः शुभाः ।
सदा हर्षश्च योधानां जयतामिह लक्षणम् ॥ ६.३.७३ ॥
शब्द, रूप, रस, स्पर्श आणि गंध अविकृत आणि शुभ राहतात; योद्ध्यांमध्ये सदैव हर्ष असतो — जिंकणाऱ्यांचे हेच लक्षण आहे.
6.3.74
अनुगा वायवो वान्ति तथाऽभ्राणि वयांसि च ।
अनुप्लवन्ति मेघाश्च तथैवेन्द्रधनूंषि च ॥ ६.३.७४ ॥
अनुकूल वारे वाहतात; तसेच ढग आणि पक्षीही; पावसाचे ढग त्यांच्या मागे तरंगतात, इंद्रधनुष्यही.
6.3.75
एतानि जयमानानां लक्षणानि विशांपते ।
भवन्ति विपरीतानि मुमूर्षूणां जनाधिप ॥ ६.३.७५ ॥
हे विशांपते, ही जिंकणाऱ्यांची लक्षणे आहेत; मरणार असलेल्यांसाठी ती उलट असतात, हे जनाधिपा.
6.3.76
अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चयः ।
हर्षो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते ॥ ६.३.७६ ॥
लहान सेना असो वा मोठी, हा निश्चय आहे: योद्ध्यांच्या समूहातील एकच हर्ष हेच जयाचे लक्षण म्हटले जाते.
6.3.77
एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि ।
तां दीर्णामनुदीर्यन्ते योधाः शूरतरा अपि ॥ ६.३.७७ ॥
एक जण मोडला तरी तो अत्यंत मोठ्या सेनेलाही मोडतो. त्या मोडलेल्या सेनेनंतर अत्यंत शूर योद्धेही मोडून पडतात.
6.3.78
दुर्निवर्त्या तदा चैव प्रभग्ना महती वमूः ।
अपामिव महावेगा त्रस्ता मगगणा इव ॥ ६.३.७८ ॥
तेव्हा मोडलेली ती महान सेना परत फिरवणे कठीण होते; महावेगवान पाण्याच्या प्रवाहाप्रमाणे किंवा घाबरलेल्या हरिणांच्या कळपाप्रमाणे.
6.3.79
नैव शक्या समाधातुं सन्निपाते महाचमूः ।
दीर्ण इत्येव दीर्यन्ते सुविद्वांसोऽपि भारत ॥ ६.३.७९ ॥
भयंकर संघर्षात महान सेनेला पुन्हा सुव्यवस्थित करणे शक्य नसते; 'मोडली' असे समजून अत्यंत विद्वानही मोडून पडतात, हे भारता.
6.3.80
भीतान्भग्नांश्च संप्रेक्ष्य भयं भूयोऽभिवर्धते ।
प्रभग्ना सहसा राजन्दिशो विद्रवते चमूः ।
नैव स्थापयितुं शक्या शूरैरपि महाचमूः ॥ ६.३.८० ॥
भयभीत व मोडलेले सैनिक पाहून भय आणखी वाढते. हे राजा, मोडलेली सेना अचानक चारही दिशांना पळते. शूरांनाही त्या महान सेनेला थांबवता येत नाही.
6.3.81
सत्कृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः ।
उपायपूर्वं मेधावी यतेत सततोत्थितः ॥ ६.३.८१ ॥
चतुरंगी महान सेनेचा सन्मान करून, बुद्धिमान राजाने सदैव जागरूक राहून प्रथम उपायाने प्रयत्न करावा.
6.3.82
उपायविजयं श्रेष्ठमाहुर्भेदेन मध्यमम् ।
जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशांपते ॥ ६.३.८२ ॥
उपायाने मिळवलेल्या विजयाला श्रेष्ठ म्हणतात; भेदाने मिळवलेला मध्यम. हे नरपती, युद्धाने मिळवलेला विजय सर्वात कनिष्ठ आहे.
6.3.83
महान्दोषः सन्निपातस्तस्याद्यः क्षय उच्यते ।
परस्परज्ञाः संहृष्टा व्यवधूताः सुनिश्चिताः ॥ ६.३.८३ ॥
त्या संघर्षात मोठा दोष आहे; त्याचे पहिले फल विनाश असे म्हटले जाते. एकमेकांना ओळखणारे, हर्षित, दृढनिश्चयी (लढतात).
6.3.84
अपि पञ्चाशतं शूरा मृद्गन्ति महतीं चमूम् ।
अपि वा पञ्च षट् सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः ॥ ६.३.८४ ॥
पन्नास वीरसुद्धा एका मोठ्या सैन्याला चिरडू शकतात; किंवा पाच, सहा, सात वीरही, मागे न हटणारे, विजय मिळवतात.
6.3.85
न वैनतेयो गरुडः प्रशंसति महाजनम् ।
दृष्ट्वा सुपर्णोऽपचितिं महत्या अपि भारत ॥ ६.३.८५ ॥
विनतेय गरुड मोठ्या जमावाची प्रशंसा करत नाही. हे भारता, सुपर्ण (गरुड) मोठ्या (सेनेतही) केवळ आदर पाहून (असा विचार करतो).
6.3.86
न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति नित्यशः ।
अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम् ।
जयवन्तो हि संग्रामे कृतकृत्या भवन्ति हि ॥ ६.३.८६ ॥
सैन्याच्या बाहुल्याने विजय नेहमी मिळत नाही. विजय अनिश्चित असतो; यात दैवच परम आधार आहे. युद्धात विजयी झालेलेच कृतकृत्य होतात.