મહાભારત · અધ્યાય 6.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.41.1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो सजस्तमः ॥ ६.४१.१ ॥
હે કૃષ્ણ, જેઓ શાસ્ત્રવિધિ છોડીને શ્રદ્ધાથી યજ્ઞ કરે છે, તેમની નિષ્ઠા કઈ છે—સત્ત્વ, રજસ કે તમસ?
6.41.2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ॥ ६.४१.२ ॥
દેહધારીઓની શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે, જે તેમના સ્વભાવથી જન્મે છે: સાત્ત્વિકી, રાજસી અને તામસી. તે સાંભળ.
6.41.3
सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ६.४१.३ ॥
હે ભારત, સૌની શ્રદ્ધા તેના અંતઃસ્વભાવને અનુરૂપ હોય છે. આ પુરુષ શ્રદ્ધામય છે; જેની જેવી શ્રદ્ધા, તે તે જ છે.
6.41.4
यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ६.४१.४ ॥
સાત્ત્વિક લોકો દેવોનું યજન કરે છે; રાજસ લોકો યક્ષો અને રાક્ષસોનું; અને તામસ લોકો પ્રેતો તથા ભૂતગણોનું યજન કરે છે.
6.41.5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ६.४१.५ ॥
શાસ્ત્રવિહિત ન હોય એવું ઘોર તપ જે લોકો કરે છે; દંભ અને અહંકારથી યુક્ત, કામ, રાગ અને બળથી સંપન્ન—
6.41.6
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६.४१.६ ॥
શરીરમાં રહેલા ભૂતસમૂહને અને શરીરની અંદર રહેલા મને પણ જે અવિવેકી કૃશ કરે છે, તેમને આસુરી નિશ્ચયવાળા જાણ.
6.41.7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु ॥ ६.४१.७ ॥
બધાને આહાર પણ ત્રણ પ્રકારનો પ્રિય હોય છે. યજ્ઞ, તપ તથા દાન, તેમનો આ ભેદ સાંભળ.
6.41.8
आयुःसत्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याःस्रिग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराःसात्विकप्रियाः ॥ ६.४१.८ ॥
આયુષ્ય, સત્ત્વ, બળ, આરોગ્ય, સુખ અને પ્રીતિ વધારનારા, રસદાર, સ્નિગ્ધ, સ્થિર, હૃદયને ગમતા આહાર સાત્ત્વિકોને પ્રિય છે.
6.41.9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ६.४१.९ ॥
કડવા, ખાટા, ખારા, અતિ ગરમ, તીખા, રૂક્ષ અને દાહક આહાર રાજસિકોને ઇષ્ટ છે; તે દુઃખ, શોક અને રોગ આપે છે.
6.41.10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ ६.४१.१० ॥
વાસી, રસહીન, સડેલું, પર્યુષિત, ઉચ્છિષ્ટ અને અપવિત્ર ભોજન તામસિકોને પ્રિય છે.
6.41.11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥ ६.४१.११ ॥
ફળની આકાંક્ષા ન રાખનારાઓ વિધિ અનુસાર 'યજ્ઞ કરવો જ જોઈએ' એમ મનને સ્થિર કરીને જે યજ્ઞ કરે છે, તે સાત્ત્વિક છે.
6.41.12
अभिसंघाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ ६.४१.१२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ફળને લક્ષ્યમાં રાખીને, અથવા દંભ માટે જે યજ્ઞ કરાય છે, તેને રાજસ જાણ.
6.41.13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ ६.४१.१३ ॥
વિધિહીન, અન્નદાનરહિત, મંત્રહીન, દક્ષિણારહિત, શ્રદ્ધારહિત યજ્ઞને તામસ કહેવાય છે.
6.41.14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ ६.४१.१४ ॥
દેવ, દ્વિજ, ગુરુ અને જ્ઞાનીઓનું પૂજન, શૌચ, સરળતા, બ્રહ્મચર્ય અને અહિંસા — આને શારીરિક તપ કહેવાય છે.
6.41.15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्भयं तप उच्यते ॥ ६.४१.१५ ॥
ઉદ્વેગ ન કરનારું, સત્ય, પ્રિય અને હિતકારી વાક્ય તથા સ્વાધ્યાયનો અભ્યાસ — આને વાચિક તપ કહેવાય છે.
6.41.16
मनःप्रसादः सम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ ६.४१.१६ ॥
મનની પ્રસન્નતા, સૌમ્યતા, મૌન, આત્મસંયમ અને ભાવશુદ્ધિ — આને માનસિક તપ કહેવાય છે.
6.41.17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्विकं परिचक्षते ॥ ६.४१.१७ ॥
ફળની ઇચ્છા રાખ્યા વિના, યોગયુક્ત માણસો પરમ શ્રદ્ધાથી કરેલું આ ત્રિવિધ તપ સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
6.41.18
सत्कारमानपूजाराथं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ६.४१.१८ ॥
સત્કાર, માન અને પૂજા માટે, અથવા દંભથી કરાતું તપ અહીં રાજસ, ચંચળ અને અસ્થિર કહેવાયું છે.
6.41.19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६.४१.१९ ॥
મૂઢ હઠથી પોતાને પીડા આપીને જે તપ કરાય છે, અથવા બીજાના નાશ માટે જે કરાય છે, તે તામસ કહેવાયું છે.
6.41.20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ॥ ६.४१.२० ॥
'આપવું જોઈએ' એવા ભાવથી જે દાન ઉપકાર ન કરી શકનારને, યોગ્ય દેશ, કાળ અને પાત્રમાં અપાય છે, તે દાન સાત્ત્વિક સ્મરાયું છે.
6.41.21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ ६.४१.२१ ॥
પણ પ્રત્યુપકાર માટે, ફળનો ઉદ્દેશ રાખીને, અથવા ફરી કષ્ટ સાથે જે દાન અપાય છે, તે દાન રાજસ સ્મરાયું છે.
6.41.22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६.४१.२२ ॥
અયોગ્ય દેશ-કાળમાં, અપાત્રને, સત્કાર વિના અને તિરસ્કારથી જે દાન અપાય છે, તે દાન તામસ કહેવાયું છે.
6.41.23
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृताः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ ६.४१.२३ ॥
'ૐ તત્ સત્' એ બ્રહ્મનો ત્રિવિધ નિર્દેશ સ્મરાયો છે; તેના દ્વારા જ પૂર્વે બ્રાહ્મણો, વેદો અને યજ્ઞો વિહિત થયા.
6.41.24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ६.४१.२४ ॥
તેથી 'ૐ' એમ ઉચ્ચારીને બ્રહ્મવાદીઓની યજ્ઞ, દાન અને તપની ક્રિયાઓ વિધાન અનુસાર સતત પ્રવર્તે છે.
6.41.25
तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ ६.४१.२५ ॥
'તત્' કહીને, ફળની ઇચ્છા રાખ્યા વિના, મોક્ષની કામના કરનારા યજ્ઞ, તપ અને વિવિધ દાનક્રિયાઓ કરે છે.
6.41.26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रुयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ ६.४१.२६ ॥
હે પાર્થ, 'સત્' શબ્દ સદ્ભાવ અને સાધુભાવના અર્થમાં પ્રયોજાય છે; તેમ જ પ્રશંસનીય કર્મમાં પણ 'સત્' શબ્દ જોડાય છે.
6.41.27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सादित्येवाभिधीयते ॥ ६.४१.२७ ॥
યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં સ્થિતિને 'સત્' કહેવામાં આવે છે; અને તે માટે કરાયેલ કર્મને પણ 'સત્' જ કહેવાય છે.
6.41.28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ ६.४१.२८ ॥
હે પાર્થ, શ્રદ્ધા વિના કરાયેલ હોમ, દાન, તપ કે કર્મ 'અસત્' કહેવાય છે; તે મૃત્યુ પછી પણ નહિ અને આ લોકમાં પણ ફળ આપતું નથી.