ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.41.1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो सजस्तमः ॥ ६.४१.१ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ—ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਜਾਂ ਤਮਸ?
6.41.2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ॥ ६.४१.२ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਜਨਮਦੀ ਹੈ: ਸਾਤਵਿਕੀ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ।
6.41.3
सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ६.४१.३ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਖ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਹੈ; ਜਿਸਦੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ, ਉਹ ਉਹੀ ਹੈ।
6.41.4
यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ६.४१.४ ॥
ਸਾਤਵਿਕ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਸ ਲੋਕ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ; ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਲੋਕ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
6.41.5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ६.४१.५ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੱਸੇ ਘੋਰ ਤਪ ਜੋ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੰਭ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਕਾਮ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰੇ—
6.41.6
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६.४१.६ ॥
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜੋ ਬੇਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸੁਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਜਾਣ।
6.41.7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु ॥ ६.४१.७ ॥
ਸਭ ਦਾ ਆਹਾਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਜ್ਞ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਭੇਦ ਸੁਣ।
6.41.8
आयुःसत्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याःस्रिग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराःसात्विकप्रियाः ॥ ६.४१.८ ॥
ਉਮਰ, ਸੱਤਵ, ਬਲ, ਆਰੋਗਤਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੀਲੇ, ਸਨਿਗਧ, ਸਥਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਹਾਰ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
6.41.9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ६.४१.९ ॥
ਕੌੜੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਅਤਿ ਗਰਮ, ਤਿੱਖੇ, ਰੁੱਖੇ ਅਤੇ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਆਹਾਰ ਰਾਜਸਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਰੋਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
6.41.10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ ६.४१.१० ॥
ਬਾਸੀ, ਬੇਸੁਆਦ, ਗਲਿਆ-ਸੜਿਆ, ਪਰਯੁਸਿਤ, ਜੂਠਾ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਤਾਮਸਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
6.41.11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥ ६.४१.११ ॥
ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਯज्ञ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਇਹ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਯज्ञ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਹੈ।
6.41.12
अभिसंघाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ ६.४१.१२ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਫਲ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਜੋ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸ ਜਾਣ।
6.41.13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ ६.४१.१३ ॥
ਵਿਧੀਹੀਣ, ਅੰਨਦਾਨ ਰਹਿਤ, ਮੰਤਰਹੀਣ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਰਧਾ ਰਹਿਤ ਯੱਗ ਨੂੰ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.41.14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ ६.४१.१४ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸ਼ੁਚਤਾ, ਸਿੱਧਾਪਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ — ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.41.15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्भयं तप उच्यते ॥ ६.४१.१५ ॥
ਉਦਵੇਗ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੱਚੀ, ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਏ ਦਾ ਅਭਿਆਸ — ਇਹ ਵਾਚਕ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.41.16
मनःप्रसादः सम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ ६.४१.१६ ॥
ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਸੌਮਿਆਤਾ, ਮੌਨ, ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ — ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.41.17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्विकं परिचक्षते ॥ ६.४१.१७ ॥
ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਤਪ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.41.18
सत्कारमानपूजाराथं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ६.४१.१८ ॥
ਸਤਕਾਰ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਲਈ, ਜਾਂ ਦੰਭ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤਪ ਇੱਥੇ ਰਾਜਸ, ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
6.41.19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६.४१.१९ ॥
ਮੂਰਖ ਜ਼ਿਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਤਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
6.41.20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ॥ ६.४१.२० ॥
'ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਜੋ ਦਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਠੀਕ ਥਾਂ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ, ਉਹ ਦਾਨ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
6.41.21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ ६.४१.२१ ॥
ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਬਦਲੇ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ, ਫਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਰਾਜਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
6.41.22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६.४१.२२ ॥
ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਆਦਰ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
6.41.23
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृताः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ ६.४१.२३ ॥
'ਓਮ ਤਤ ਸਤ' ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਯੱਗ ਵਿਹਿਤ ਹੋਏ।
6.41.24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ६.४१.२४ ॥
ਇਸ ਲਈ 'ਓਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
6.41.25
तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ ६.४१.२५ ॥
'ਤਤ੍' ਆਖ ਕੇ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾਂ, ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ ਦਾਨ-ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
6.41.26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रुयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ ६.४१.२६ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, 'ਸਤ੍' ਸ਼ਬਦ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਸਾਧੂਭਾਵ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਸਤ੍' ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.41.27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सादित्येवाभिधीयते ॥ ६.४१.२७ ॥
ਯੱਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ 'ਸਤ੍' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਵੀ 'ਸਤ੍' ਹੀ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.41.28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ ६.४१.२८ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸ਼ਰਧਾ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਹਵਨ, ਦਾਨ, ਤਪ ਜਾਂ ਕਰਮ 'ਅਸਤ੍' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਤੇ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।