महाभारत · अध्याय 6.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.41.1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो सजस्तमः ॥ ६.४१.१ ॥
हे कृष्णा, जे लोक शास्त्रविधी सोडून श्रद्धेने यज्ञ करतात, त्यांची निष्ठा कोणती—सत्त्व, रज की तम?
6.41.2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ॥ ६.४१.२ ॥
देहधारींची श्रद्धा त्रिविध असते; ती त्यांच्या स्वभावातून जन्मते: सात्त्विकी, राजसी आणि तामसी. ती ऐक.
6.41.3
सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ६.४१.३ ॥
हे भारता, सर्वांची श्रद्धा त्यांच्या अंतःप्रकृतीला अनुरूप असते. हा पुरुष श्रद्धामय आहे; ज्याची जशी श्रद्धा, तो तसाच असतो.
6.41.4
यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ६.४१.४ ॥
सात्त्विक लोक देवांचे यजन करतात; राजस लोक यक्ष व राक्षसांचे; आणि तामस लोक प्रेत व भूतगणांचे यजन करतात.
6.41.5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ६.४१.५ ॥
शास्त्रविहित नसलेले घोर तप जे लोक करतात; दंभ व अहंकाराने युक्त, काम, राग व बलाने संपन्न—
6.41.6
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६.४१.६ ॥
शरीरातील भूतसमूहाला आणि शरीरात वसणाऱ्या मलाही जे अविवेकी कृश करतात, त्यांना आसुरी निश्चयाचे समज.
6.41.7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु ॥ ६.४१.७ ॥
सर्वांनाच आहारही तीन प्रकारचा प्रिय असतो. यज्ञ, तप आणि दान यांचा हा भेद ऐक.
6.41.8
आयुःसत्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याःस्रिग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराःसात्विकप्रियाः ॥ ६.४१.८ ॥
आयुष्य, सत्त्व, बल, आरोग्य, सुख व प्रीती वाढवणारे, रसाळ, स्निग्ध, स्थिर, मनाला आवडणारे आहार सात्त्विकांना प्रिय असतात.
6.41.9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ६.४१.९ ॥
कडू, आंबट, खारट, अतिउष्ण, तिखट, रुक्ष व दाहक आहार राजसांना इष्ट असतात; ते दुःख, शोक व रोग देतात.
6.41.10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ ६.४१.१० ॥
शिळे, रसहीन, कुजलेले, पर्युषित, उष्ट व अपवित्र भोजन तामसांना प्रिय असते.
6.41.11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥ ६.४१.११ ॥
फळाची इच्छा न धरणाऱ्यांनी शास्त्रविधीनुसार 'यज्ञ करणे आवश्यक आहे' असे मन स्थिर करून जो यज्ञ केला जातो, तो सात्त्विक होय.
6.41.12
अभिसंघाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ ६.४१.१२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! फळाचा हेतू धरून किंवा दांभिकतेसाठी जो यज्ञ केला जातो, त्याला राजस समज.
6.41.13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ ६.४१.१३ ॥
विधिहीन, अन्नदानरहित, मन्त्रहीन, दक्षिणारहित, श्रद्धारहित यज्ञाला तामस म्हटले जाते.
6.41.14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ ६.४१.१४ ॥
देव, द्विज, गुरू व ज्ञानी जनांचे पूजन, शौच, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा — याला शारीरिक तप म्हणतात.
6.41.15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्भयं तप उच्यते ॥ ६.४१.१५ ॥
मनाला उद्वेग न देणारे, सत्य, प्रिय व हितकारक वाक्य आणि स्वाध्यायाचा अभ्यास — याला वाचिक तप म्हणतात.
6.41.16
मनःप्रसादः सम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ ६.४१.१६ ॥
मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावशुद्धी — याला मानसिक तप म्हणतात.
6.41.17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्विकं परिचक्षते ॥ ६.४१.१७ ॥
फलेच्छा न धरणाऱ्या, योगयुक्त माणसांनी परम श्रद्धेने केलेले हे त्रिविध तप सात्त्विक म्हटले जाते.
6.41.18
सत्कारमानपूजाराथं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ६.४१.१८ ॥
सत्कार, मान आणि पूजेसाठी किंवा दांभिकपणे केलेले तप येथे राजस, चंचल आणि अस्थिर म्हटले आहे.
6.41.19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६.४१.१९ ॥
मूढ हट्टाने स्वतःला पीडा देऊन जे तप केले जाते, किंवा दुसऱ्याच्या नाशासाठी जे केले जाते, ते तामस म्हटले आहे.
6.41.20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ॥ ६.४१.२० ॥
'दिले पाहिजे' या भावनेने जे दान उपकार करू न शकणाऱ्याला, योग्य देशी, योग्य काळी व योग्य पात्रास दिले जाते, ते दान सात्त्विक मानले आहे.
6.41.21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ ६.४१.२१ ॥
पण प्रत्युपकारासाठी, फलाचा उद्देश ठेवून किंवा पुन्हा कष्टाने जे दान दिले जाते, ते दान राजस मानले आहे.
6.41.22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६.४१.२२ ॥
अयोग्य देशी व काळी, अपात्राला, सत्काराविना व तिरस्काराने जे दान दिले जाते, ते दान तामस म्हटले आहे.
6.41.23
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृताः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ ६.४१.२३ ॥
'ॐ तत् सत्' हे ब्रह्माचे त्रिविध निर्देश मानले आहे; त्यामुळेच पूर्वी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ विहित झाले.
6.41.24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ६.४१.२४ ॥
म्हणून 'ॐ' असे उच्चारून ब्रह्मवाद्यांची यज्ञ, दान आणि तप यांची कर्मे विधिप्रमाणे सतत प्रवर्तित होतात.
6.41.25
तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ ६.४१.२५ ॥
'तत्' असे म्हणून, फलाची अपेक्षा न धरता, मोक्षाची इच्छा करणारे यज्ञ, तप आणि विविध दानक्रिया करतात.
6.41.26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रुयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ ६.४१.२६ ॥
हे पार्था, 'सत्' हा शब्द सद्भाव आणि साधुभाव या अर्थाने वापरला जातो; तसेच प्रशंसनीय कर्मातही 'सत्' शब्द लावला जातो.
6.41.27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सादित्येवाभिधीयते ॥ ६.४१.२७ ॥
यज्ञ, तप आणि दान यांमधील स्थितीला 'सत्' म्हटले जाते; आणि त्यासाठी केलेले कर्मही 'सत्' असेच म्हटले जाते.
6.41.28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ ६.४१.२८ ॥
हे पार्था, श्रद्धेविना केलेले होम, दान, तप वा कर्म 'असत्' म्हटले जाते; ते मरणानंतरही आणि इहलोकीही फळ देत नाही.