Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.130

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.130.1

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये सैन्धवायार्जुने गते ।
सात्वते भीमसेने च पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात्।
त्वरन्नेकरथेनैव बहु कृत्यं विचिन्तयन् ॥ ७.१३०.१ ॥

उस सेना के विचलित होने पर, जब सैन्धव (जयद्रथ) के पास अर्जुन चले गए थे, और सात्वत (सात्यकि) तथा भीमसेन भी, तब आपका पुत्र अनेक कर्तव्यों का विचार करते हुए अकेले एक ही रथ पर शीघ्रता से द्रोण के पास पहुँचा।

7.130.2

स रथस्तव पुत्रस्य त्वरया परया युतः ।
तूर्णमभ्यद्रवद्द्रोणं मनोमारुतवेगवान् ॥ ७.१३०.२ ॥

आपके पुत्र का वह रथ परम शीघ्रता से जुता हुआ, मन और वायु के वेग वाला होकर, तुरंत द्रोण की ओर दौड़ पड़ा।

7.130.3

इह दृष्ट इतो नष्टः सरथः प्राद्रवन्नृपः ।
मुहूर्तादिव पुत्रस्ते द्रोणमासाद्य मारिष।
ससम्भ्रमामिदं वाक्यमब्रवीत्कुरनन्दनः ॥ ७.१३०.३ ॥

"यहाँ देखा गया, यहाँ से नष्ट हो गया" — रथ सहित राजा भाग निकला। हे मारिष, मानो क्षण भर में आपका पुत्र द्रोण के पास पहुँचकर, कुरुओं के आनन्द ने घबराहट के साथ यह वचन कहा।

7.130.4

अर्जुनो भीमसेनश्च सात्यकिश्चापराजितः ।
विजित्य सर्वसैन्यानि सुमहान्ति महारथाः ॥ ७.१३०.४ ॥

अर्जुन, भीमसेन और अपराजित सात्यकि — ये महारथी, सब अत्यंत विशाल सेनाओं को जीतकर।

7.130.5

सम्प्राप्ताः सिन्धुराजस्य समीपमनिवारिताः ।
व्यायच्छन्ति च तत्रापि सर्व एवापराजिताः ॥ ७.१३०.५ ॥

वे अबाधित होकर सिंधुराज के समीप पहुँच गए हैं, और वहाँ भी सभी अपराजित होकर पूरा प्रयत्न कर रहे हैं।

7.130.6

यदि तावद्रणे पार्थो व्यतिक्रान्तो महारथः ।
कथं सात्यकिभीमाभ्यां व्यतिक्रान्तोऽसि मानद ॥ ७.१३०.६ ॥

यदि उस युद्ध में महारथी पार्थ (अर्जुन) निकल गए, तो हे मानद, आप सात्यकि और भीम के द्वारा कैसे निकल गए?

7.130.7

आश्चर्यभूतो लोकेऽस्मिन्समुद्रस्येव शोषणम् ।
निर्जयस्तव विप्राग्र्य सात्वतेनार्जुनेन च।
तथैव भीमसेनेन लोकः संवदते भृशम् ॥ ७.१३०.७ ॥

इस लोक में यह आश्चर्यमय है, जैसे समुद्र का सूख जाना। हे विप्रश्रेष्ठ, आपकी पराजय सात्वत (सात्यकि) और अर्जुन के हाथों, तथा उसी प्रकार भीमसेन के हाथों हुई — लोग यह बहुत कहते हैं।

7.130.8

कथं द्रोणो जितः सङ्ख्ये धनुर्वेदस्य पारगः ।
इत्येवं ब्रुवते योधा अश्रद्धेयमिदं तव ॥ ७.१३०.८ ॥

धनुर्वेद के पारगामी द्रोण युद्ध में कैसे जीते गए? योद्धा ऐसा कहते हैं। आपकी यह बात अविश्वसनीय है।

7.130.9

नाश एव तु मे नूनं मन्दभाग्यस्य संयुगे ।
यत्र त्वां पुरुषव्याघ्रं व्यतिक्रान्तास्त्रयो रथाः ॥ ७.१३०.९ ॥

निश्चय ही मुझ मन्दभाग्य के लिए युद्ध में विनाश ही है, जहाँ, हे पुरुषव्याघ्र, आपको तीन रथी पार कर गए।

7.130.10

एवं गते तु कृत्येऽस्मिन्ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
यद्गतं गतमेवेदं शेषं चिन्तय मानद ॥ ७.१३०.१० ॥

ऐसी स्थिति में इस कार्य के विषय में आप जो कहना चाहें वह कहें। जो बीत गया सो बीत ही गया; हे मानद, शेष की चिन्ता करें।

7.130.11

यत्कृत्यं सिन्धुराजस्य प्राप्तकालमनन्तरम् ।
तत्संविधीयतां क्षिप्रं साधु सञ्चिन्त्य नो द्विज ॥ ७.१३०.११ ॥

सिन्धुराज के लिए जो कार्य उचित समय पर तुरन्त करना है, हे द्विज, हमारे लिए भली-भाँति विचार कर उसे शीघ्र सम्पन्न किया जाए।

7.130.12

चिन्त्यं बहुविधं तात यत्कृत्यं तच्छृणुष्व मे ।
त्रयो हि समतिक्रान्ताः पाण्डवानां महारथाः ॥ ७.१३०.१२ ॥

हे तात, कार्य अनेक प्रकार से विचारणीय है; जो करना है वह मुझसे सुनो। पाण्डवों के तीन महारथी (उसे) पार कर गए हैं।

7.130.13

यावत्तेषां भयं पश्चात्तावदेषां पुरःसरम् ।
तद्गरीयस्तरं मन्ये यत्र कृष्णधनञ्जयौ ॥ ७.१३०.१३ ॥

जितना उनका भय पीछे है, उतना ही आगे है। मैं उसे अधिक भारी मानता हूँ, जहाँ कृष्ण और धनंजय हैं।

7.130.14

सा पुरस्ताच्च पश्चाच्च गृहीता भारती चमूः ।
तत्र कृत्यमहं मन्ये सैन्धवस्याभिरक्षणम् ॥ ७.१३०.१४ ॥

वह भारती सेना आगे और पीछे से घिर चुकी है। मैं मानता हूँ कि वहाँ सिंधुराज की रक्षा ही कर्तव्य है।

7.130.15

स नो रक्ष्यतमस्तात क्रुद्धाद्भीतो धनञ्जयात् ।
गतौ च सैन्धवं भीमौ युयुधानवृकोदरौ ॥ ७.१३०.१५ ॥

वत्स, वह हमारे लिए सबसे अधिक रक्षणीय है, क्रुद्ध और भयभीत धनंजय से। भीम और युयुधान सिंधुराज की ओर चले गए हैं।

7.130.16

सम्प्राप्तं तदिदं द्यूतं यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ।
न सभायां जयो वृत्तो नापि तत्र पराजयः।
इह नो ग्लहमानानामद्य तावज्जयाजयौ ॥ ७.१३०.१६ ॥

वह द्यूत आ पहुँचा है, जो शकुनि की बुद्धि से उत्पन्न हुआ। सभा में न जय हुई थी, न वहाँ पराजय। यहाँ आज हम जुआ खेलने वालों की जय और पराजय अभी तक निश्चित है।

7.130.17

यान्स्म तान्ग्लहते घोराञ्छकुनिः कुरुसंसदि ।
अक्षान्स मन्यमानः प्राक्शरास्ते हि दुरासदाः ॥ ७.१३०.१७ ॥

जिन भयानक पासों को शकुनि कुरु-सभा में दाँव पर लगाता था, उन्हें वह पहले पासे समझता था; वे वास्तव में दुर्धर्ष बाण हैं।

7.130.18

यत्र ते बहवस्तात कौरवेया व्यवस्थिताः ।
सेनां दुरोदरं विद्धि शरानक्षान्विशाम्पते।
ग्लहं च सैन्धवं राजंस्तत्र द्यूतस्य निश्चयः ॥ ७.१३०.१८ ॥

हे तात, जहाँ तुम्हारे बहुत-से कौरव पुत्र खड़े हैं, वहाँ सेना को दुरोदर समझो और बाणों को पासे; हे राजन्, सिंधुराज ही दाँव है, वहीं द्यूत का निश्चय है।

7.130.19

सैन्धवे तु महद्द्यूंत समासक्तं परैः सह ।
अत्र ते ध्रुवमायत्तो जयो वाऽजय एव वा ॥ ७.१३०.१९ ॥

सैन्धव के विषय में शत्रुओं के साथ एक महान द्यूत-बाज़ी लगी है। यहाँ तुम्हारी जय या पराजय निश्चित रूप से निर्भर है।

7.130.20

अत्र सर्वे महाराज त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
सैन्धवस्य रणे रक्षां विधिवत्कर्तुमर्हथ।
तत्र नो ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ ॥ ७.१३०.२० ॥

हे महाराज, यहाँ तुम सब अपने प्राणों का त्याग करके युद्ध में सैन्धव की रक्षा विधिपूर्वक करने के योग्य हो। वहाँ हम दाँव लगाने वालों की जय और पराजय निश्चित है।

7.130.21

यत्र ते परमेष्वासा यत्ता रक्षन्ति सैन्धवम् ।
तत्र गच्छ स्वयं शीघ्रं तांश्च रक्षस्व रक्षिणः ॥ ७.१३०.२१ ॥

जहाँ तुम्हारे महान धनुर्धर सावधान होकर सैन्धव की रक्षा कर रहे हैं, वहाँ तुम स्वयं शीघ्र जाओ और उन रक्षकों की रक्षा करो।

7.130.22

इहैव त्वहमासिष्ये प्रेषयिष्यामि चापरान् ।
निरोत्स्यामि च पाञ्चालान्सहितान्पाण्डुसृञ्जयैः ॥ ७.१३०.२२ ॥

मैं यहीं रहूँगा और दूसरों को भेजूँगा, तथा पाण्डवों और सृञ्जयों से मिले हुए पाञ्चालों को रोकूँगा।

7.130.23

ततो दुर्योधनोऽगच्छत्तूर्णमाचार्यशासनात् ।
उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे स पदानुगः ॥ ७.१३०.२३ ॥

तब दुर्योधन आचार्य की आज्ञा से शीघ्र ही चल पड़ा। उस भयंकर कर्म के लिए स्वयं को उद्यत करके वह पैदल सैनिकों के साथ गया।

7.130.24

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
बाह्येन सेनामभ्येत्य जग्मतुः सव्यसाचिनम् ॥ ७.१३०.२४ ॥

चक्ररक्षक पाञ्चाल राजकुमार युधामन्यु और उत्तमौजा बाहरी सेना से होकर सव्यसाची (अर्जुन) के पास पहुँचे।

7.130.25

यौ तु पूर्वं महाराज वारितौ कृतवर्मणा ।
प्रविष्टे त्वर्जुने राजंस्तव सैन्यं युयुत्सया ॥ ७.१३०.२५ ॥

जो पहले, हे महाराज, कृतवर्मा द्वारा रोके गए थे, हे राजन, जब अर्जुन ने प्रवेश किया तो आपकी सेना में युद्ध की इच्छा से (वे दोनों आगे बढ़े)।

7.130.26

पार्श्वे भित्त्वा चमूं वीरौ प्रविष्टौ तव वाहिनीम् ।
पार्श्वेन सैन्यमायान्तौ कुरुराजो ददर्श ह ॥ ७.१३०.२६ ॥

पार्श्व भाग से सेना को भेदकर वे दोनों वीर आपकी वाहिनी में प्रविष्ट हुए; पार्श्व से सेना की ओर आते हुए उन्हें कुरुराज ने देखा।

7.130.27

ताभ्यां दुर्योधनः सार्धमकरोत्सङ्ख्यमुत्तमम् ।
त्वरितस्त्वरमाणाभ्यां भ्रातृभ्यां भारतो बली ॥ ७.१३०.२७ ॥

उन दोनों के साथ दुर्योधन ने उत्तम मन्त्रणा की; वेगपूर्वक दौड़ते उन दोनों भाइयों के साथ बलवान भारत (दुर्योधन) ने (यह निश्चय किया)।

7.130.28

तावेनमभ्यद्रवतामुभावुद्यतकार्मुकौ ।
महारथसमाख्यातौ क्षत्रियप्रवरौ युधि ॥ ७.१३०.२८ ॥

वे दोनों धनुष उठाए हुए इसकी ओर दौड़े; वे दोनों महारथी प्रसिद्ध और युद्ध में क्षत्रियों में श्रेष्ठ थे।

7.130.29

तमविध्यद्युधामन्युस्त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः ।
विंशत्या सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ७.१३०.२९ ॥

युधामन्यु ने उसे तीस कङ्कपक्षी बाणों से बींध दिया; बीस से उसके सारथी को, और चार से उसके चार घोड़ों को।

7.130.30

दुर्योधनो युधामन्योर्ध्वजमेकेषुणाऽच्छिनत् ।
एकेन कार्मुकं चास्य चकर्त तनयस्तव ॥ ७.१३०.३० ॥

दुर्योधन ने युधामन्यु की ध्वजा को एक बाण से काट दिया; और आपके पुत्र ने एक ही बाण से उसका धनुष भी काट डाला।

7.130.31

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत् ।
ततोऽविध्यच्छरैस्तीक्ष्णैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ७.१३०.३१ ॥

उसने उसके सारथी को भल्ल से रथ के आसन से गिरा दिया। फिर उसने चार तीखे बाणों से चार घोड़ों को बींध दिया।

7.130.32

युधामन्युश्च सङ्क्रुद्धः सरांस्त्रिंशतमाहवे ।
व्यसृजत्तव पुत्रस्य त्वरमाणः स्तनान्तरे ॥ ७.१३०.३२ ॥

और युधामन्यु क्रोध से भरकर युद्ध में तुम्हारे पुत्र की छाती पर शीघ्रता से तीस बाण छोड़ने लगा।

7.130.33

तथोत्तमौजाः सङ्क्रुद्धः शरैर्हेमविभूषितैः ।
अविध्यत्सारथिं चास्य प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ७.१३०.३३ ॥

उसी प्रकार उत्तमौजा क्रोध में भरकर स्वर्ण से सुशोभित बाणों से उसके सारथी को बींधकर यमलोक भेज दिया।

7.130.34

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्यौत्तमौजसः ।
जघान चतुरोऽस्याश्चानुभौ तौ पार्ष्णिसारथी ॥ ७.१३०.३४ ॥

हे राजेन्द्र, दुर्योधन ने भी पांचाल उत्तमौजा के चारों घोड़ों और उसके दोनों पार्श्व-सारथियों को मार गिराया।

7.130.35

उत्तमौजा हताश्वस्तु हतसूतश्च संयुगे ।
आरुरोह रथं भ्रातुर्युधामन्योरभित्वरन् ॥ ७.१३०.३५ ॥

घोड़े और सारथी मारे जाने पर उत्तमौजा युद्ध में शीघ्रता से अपने भाई युधामन्यु के रथ पर चढ़ गया।

7.130.36

स रथं प्राप्य तं भ्रातुर्दुर्योधनहयाञ्शरैः ।
बहुभिस्ताडयामास ते हताः प्रापतन्भुवि ॥ ७.१३०.३६ ॥

वह उस भाई के रथ तक पहुँचकर बहुत से बाणों से दुर्योधन के घोड़ों को पीटने लगा; वे मारे जाकर पृथ्वी पर गिर पड़े।

7.130.37

हयेषु पतितेष्वस्य चिच्छेद परमेषुणा ।
युधामन्युर्धनुः शीघ्रं शरावापं च संयुगे।
अविध्यत्सारथिं चास्य प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ७.१३०.३७ ॥

जब उसके घोड़े गिर पड़े, तब उसने परम बाण से उसका धनुष शीघ्र काट डाला और युद्ध में उसका तरकश भी। उसने उसके सारथी को बींधा और उसे यमलोक भेज दिया।

7.130.38

हताश्वसूतात्सरथादवतीर्य नराधिपः ।
गदामादाय ते पुत्रः पाञ्चल्यावभ्यधावत ॥ ७.१३०.३८ ॥

घोड़े और सारथी मारे जाने के बाद अपने रथ से उतरकर वह नरेश, आपका पुत्र, गदा लेकर उन दोनों पाञ्चालों की ओर दौड़ा।

7.130.39

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य क्रुद्धं कुरुपतिं तदा ।
अवप्लुतौ रथोपस्थाद्युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ ७.१३०.३९ ॥

क्रुद्ध कुरुपति को दौड़कर आते देख, तब युधामन्यु और उत्तमौजा दोनों रथ के आसन से कूद पड़े।

7.130.40

ततः स हेमचित्रं तं गदया स्यन्दनं गती ।
सङ्क्रुद्धः पोथयामास साश्वसूतध्वजं नृप ॥ ७.१३०.४० ॥

तब उसने, क्रोध से भरकर, गदा से उस स्वर्णचित्रित रथ को, जो दोनों की ओर बढ़ रहा था, घोड़ों, सारथी और ध्वजा सहित चूर-चूर कर दिया, हे राजन।

7.130.41

एतदीदृशकं पुत्रस्तवाकार्षीज्जनाधिप ।
गदया गदिनां श्रेष्ठः सर्वलोकमहारथः ॥ ७.१३०.४१ ॥

हे जनाधिप, आपके पुत्र ने ऐसा ही किया। गदाधारियों में श्रेष्ठ, सब लोकों में प्रसिद्ध महारथी, उसने गदा से यह किया।

7.130.42

भङ्क्त्वा रथं स पुत्रस्ते हताश्वो हतसारथिः ।
मद्रराजरथं तूर्णमारुरोह परन्तपः ॥ ७.१३०.४२ ॥

अपना रथ तोड़कर, घोड़े और सारथी मारे जाने पर, आपका पुत्र, शत्रुओं को तपाने वाला, शीघ्र ही मद्रराज के रथ पर चढ़ गया।

7.130.43

पाञ्चालानां ततो मुख्यौ राजपुत्रौ महारथौ ।
रथावन्यौ समारुह्य बीभत्सुमभिजग्मुतः ॥ ७.१३०.४३ ॥

तब पाञ्चालों के दो मुख्य राजकुमार, महारथी, दूसरे रथों पर चढ़कर बीभत्सु (अर्जुन) की ओर बढ़ गए।