महाभारत · अध्याय 7.163
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.163.1
सोमदत्तं तु सम्प्रेक्ष्य विधुन्वानं महद्धनुः ।
सात्यकिः प्राह यन्तारं सोमदत्ताय मां वह ॥ ७.१६३.१ ॥
सोमदत्त को देखकर, जो अपने महान धनुष को हिला रहा था, सात्यकि ने सारथी से कहा: "मुझे सोमदत्त की ओर ले चलो।"
7.163.2
न ह्यहत्वा रणे शत्रुं सोमदत्तं महाबलम् ।
निवर्तिष्ये रणात्सूत सत्यमेतद्वचो मम ॥ ७.१६३.२ ॥
"हे सारथी, महाबली शत्रु सोमदत्त को युद्ध में मारे बिना मैं रणभूमि से नहीं लौटूँगा; मेरा यह वचन सत्य है।"
7.163.3
ततः सम्प्रैषयद्यन्ता सैन्धवांस्तान्मनोजवान् ।
तुरङ्गामाञ्छङ्खवर्णान्सर्वशब्दातिगान्रणे ॥ ७.१६३.३ ॥
तब सारथी ने मन के समान वेगवान, शंख के रंग के, युद्ध में सब शब्दों को पीछे छोड़ने वाले उन सैंधव घोड़ों को आगे बढ़ाया।
7.163.4
तेऽवहन्युयुधानं तु मनोमारुतरंहसः ।
यथेन्द्रं हरयो राजन्पुरा दैत्यवधोद्यतम् ॥ ७.१६३.४ ॥
हे राजन, मन और वायु के समान वेगवाले उन घोड़ों ने युयुधान को वैसे ही ढोया, जैसे प्राचीन काल में दैत्यों का वध करने को उद्यत इन्द्र को हरि नामक अश्व ढोते थे।
7.163.5
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य सात्वतं रभसं रणे ।
सोमदत्तो महाबाहुरसम्भ्रान्तो न्यवर्तत ॥ ७.१६३.५ ॥
युद्ध में वेग से आते हुए सात्वत (सात्यकि) को देखकर महाबाहु सोमदत्त बिना घबराए उसकी ओर मुड़ा।
7.163.6
विमुञ्चञ्छरवर्षाणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
छादयामास शैनेयं जलदो भास्करं यथा ॥ ७.१६३.६ ॥
बरसाती मेघ के समान बाणों की वर्षा बरसाते हुए उसने शैनेय (सात्यकि) को ढक दिया, जैसे बादल सूर्य को ढक लेता है।
7.163.7
असम्भ्रान्तश्च समरे सात्यकिः कुरुपुङ्गवम् ।
छादयामास बाणौघैः समन्ताद्भरतर्षभ ॥ ७.१६३.७ ॥
युद्ध में अविचलित सात्यकि ने कुरुश्रेष्ठ को चारों ओर से बाणों की बाढ़ से ढक दिया, हे भरतश्रेष्ठ।
7.163.8
सोमदत्तस्तुतं षष्ट्या विव्याधोरसि माधवम् ।
सात्यकिश्चापि तं राजन्नविध्यत्सायकैः शितैः ॥ ७.१६३.८ ॥
सोमदत्त ने साठ बाणों से माधव (सात्यकि) की छाती छेद दी, और हे राजन्, सात्यकि ने भी तीखे बाणों से उसे बींध दिया।
7.163.9
तावन्योन्यं शरैः कृत्तौ व्यराजेतां नरर्षभौ ।
सुपुष्पौ पुष्पसमये पुष्पिताविव किंशकौ ॥ ७.१६३.९ ॥
बाणों से घायल वे दोनों नरश्रेष्ठ एक-दूसरे को ऐसे सुशोभित हुए जैसे पुष्पकाल में खिले हुए दो पलाश वृक्ष।
7.163.10
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ कुरुवृष्णियशस्करौ ।
परस्परमवेक्षेतां दहन्ताविव लोचनैः ॥ ७.१६३.१० ॥
रक्त से सने सर्वांग वाले, कुरुओं और वृष्णियों का यश बढ़ाने वाले वे दोनों एक-दूसरे को ऐसे देखने लगे मानो अपनी आँखों से जला देंगे।
7.163.11
रथमण्डलमार्गेषु चरन्तावरिमर्दनौ ।
घोररूपौ हितावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ ॥ ७.१६३.११ ॥
रथों के मंडलों के मार्गों में विचरते, शत्रुओं को कुचलने वाले, भयानक रूप वाले वे दोनों वर्षा लिए हुए मेघों के समान थे।
7.163.12
शरसम्भिन्नगात्रौ तु सर्वतः शखलीकृतौ ।
श्वाविधाविव राजेन्द्र दृश्येतां शरविक्षतौ ॥ ७.१६३.१२ ॥
बाणों से छिदे शरीर वाले, सर्वत्र छिद्रों से भरे हुए, हे राजेन्द्र, वे दोनों शरविद्ध साही जैसे दिखाई दिए।
7.163.13
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिराचितौ तौ व्यराजताम् ।
खद्योतैरावृतौ राजन्प्रावृषीव वनस्पती ॥ ७.१६३.१३ ॥
स्वर्णपुंख बाणों से आच्छादित वे दोनों ऐसे शोभित हुए, हे राजन्, जैसे वर्षा ऋतु में जुगनुओं से घिरे दो वृक्ष।
7.163.14
सम्प्रदीपितसर्वाङ्गौ सायकैस्तैर्महारथौ ।
अदृश्येतां रणे क्रुद्धावुल्काभिरिव कुञ्जरौ ॥ ७.१६३.१४ ॥
बाणों से जिनके सारे अंग दीप्त हो रहे थे, वे दोनों महारथी रणभूमि में क्रोधित हुए ऐसे दिखे जैसे मशालों से घिरे दो हाथी।
7.163.15
ततो युधि महारज सोमदत्तो महारथः ।
अर्धचन्द्रेम चिच्छेद माधवस्य महद्धनुः ॥ ७.१६३.१५ ॥
तब हे महाराज, युद्ध में महारथी सोमदत्त ने अर्धचन्द्र बाण से माधव (सात्यकि) का विशाल धनुष काट डाला।
7.163.16
अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् ।
त्वरमाणस्त्वराकाले पुनश्च दशभिः शरैः ॥ ७.१६३.१६ ॥
फिर उसने तुरंत पच्चीस बाण उस पर चलाए, और उसी शीघ्र क्षण में दस बाणों से भी फिर प्रहार किया।
7.163.17
अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिर्वेगवत्तरम् ।
पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं सोमदत्तमविध्यत ॥ ७.१६३.१७ ॥
फिर सात्यकि ने दूसरा धनुष लेकर अत्यंत वेगवान पाँच बाणों से शीघ्र ही सोमदत्त को बींध दिया।
7.163.18
ततोऽपरेण भल्लेन ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ।
बाह्लीकस्य रणे राजन्सात्यकिः प्रहसन्निव ॥ ७.१६३.१८ ॥
तब सात्यकि ने दूसरे भल्ल बाण से बाह्लीक की स्वर्णमय ध्वजा काट दी, हे राजन्, मानो हँसते हुए रणभूमि में।
7.163.19
सोमदत्तस्त्वसम्भ्रान्तो दृष्ट्वा केतुं निपातितम् ।
शैनेयं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत् ॥ ७.१६३.१९ ॥
सोमदत्त ने भी घबराए बिना, अपनी ध्वजा गिरी देखकर, शैनेय (सात्यकि) को पच्चीस बाणों से ढक दिया।
7.163.20
सात्वतोऽपि रणे क्रुद्धः सोमदत्तस्य धन्विनः ।
धनुश्छिच्छेद भल्लेन क्षुरप्रेण शितेन ह ॥ ७.१६३.२० ॥
सात्वत (सात्यकि) ने भी रण में क्रुद्ध होकर धनुर्धर सोमदत्त का धनुष तीखे भल्ल और क्षुरप्र बाण से काट डाला।
7.163.21
अथैनं रुक्मपुङ्खानां शतेन नतपर्वणाम् ।
आचिनोद्बहुधा राजन्भग्नदंष्ट्रमिव द्विपम् ॥ ७.१६३.२१ ॥
फिर, हे राजन्, सुनहरे पंखों और झुकी गाँठों वाले सौ बाणों से उन्होंने उसे अनेक प्रकार से ढक दिया, जैसे दाँत टूटे हुए हाथी को।
7.163.22
अथान्यद्धनुरादाय सोमदत्तो महारथः ।
सात्यकिं छादयामास शरवृष्ट्या महाबलः ॥ ७.१६३.२२ ॥
तब महारथी सोमदत्त ने दूसरा धनुष लेकर, महाबली होकर, बाणों की वर्षा से सात्यकि को ढक दिया।
7.163.23
सोमदत्तं तु सङ्क्रुद्धो रणे विव्याध सात्यकिः ।
सात्यकिं शरजालेन सोमदत्तोऽप्यपीडयत् ॥ ७.१६३.२३ ॥
रण में अत्यंत क्रुद्ध सात्यकि ने सोमदत्त को बींध दिया; और सोमदत्त ने भी बाणों के जाल से सात्यकि को पीड़ित किया।
7.163.24
दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमोऽहन्बाह्लिकात्मजम् ।
सोमदत्तोप्यसम्भ्रान्तो भीममार्च्छच्छितैः शरैः ॥ ७.१६३.२४ ॥
सात्वत (सात्यकि) के लिए भीम ने दस बाणों से बाह्लीक के पुत्र को मारा; और सोमदत्त ने भी घबराए बिना तीखे बाणों से भीम पर प्रहार किया।
7.163.25
ततस्तु सात्वतस्यार्थे भीमसेनो नवं दृढम् ।
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य वक्षसि ॥ ७.१६३.२५ ॥
तब सात्यकि के लिए भीमसेन ने एक नया, दृढ़ और भयंकर परिघ सोमदत्त की छाती पर छोड़ा।
7.163.26
तमापतन्तं वेगेन परिघं घोरदर्शनम् ।
द्विधा चिच्छेद समरे प्रहसन्निव कौरवः ॥ ७.१६३.२६ ॥
वेग से आते उस भयानक दिखने वाले परिघ को कौरव ने युद्ध में मानो हँसते हुए दो टुकड़ों में काट डाला।
7.163.27
स पपात द्विधा च्छिन्न आयसः परिघो महान् ।
महीधरस्येव महच्छिखरं वज्रदारितम् ॥ ७.१६३.२७ ॥
दो टुकड़ों में कटा वह बड़ा लौह परिघ वज्र से विदीर्ण पर्वत-शिखर की तरह गिर पड़ा।
7.163.28
ततस्तु सात्यकी राजन्सोमदत्तस्य संयुगे ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः ॥ ७.१६३.२८ ॥
तब हे राजन्, सात्यकि ने युद्ध में सोमदत्त का धनुष एक भल्ल से काट दिया और पाँच बाणों से उसकी हस्तत्राण भी काट डाली।
7.163.29
ततश्चतुर्भिश्च शरैस्तूर्णं तांस्तुरगोत्तमान् ।
समीपं प्रेषयामास प्रेतराजस्य भारत ॥ ७.१६३.२९ ॥
फिर चार बाणों से शीघ्र ही उसने उन उत्तम घोड़ों को प्रेतराज यम के समीप भेज दिया, हे भारत।
7.163.30
सारथेश्च शिरः कायाद्भल्लेन नतपर्वणा ।
जहार नरशार्दूलः प्रहसञ्छिनिपुङ्गवः ॥ ७.१६३.३० ॥
और उस नरश्रेष्ठ, शिनि-वंश के वृषभ ने हँसते हुए एक नतपर्व भल्ल से सारथि का सिर उसके धड़ से काट गिराया।
7.163.31
ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
मुमोच सात्वतो राजन्स्वर्णपुङ्गं शिलाशितम् ॥ ७.१६३.३१ ॥
तब सात्वत ने, हे राजन्, जलती हुई अग्नि के समान अत्यन्त भयंकर बाण छोड़ा, जो स्वर्णपंख वाला और शिला पर तेज़ किया हुआ था।
7.163.32
स विमुक्तो बलवता शैनेयेन शरोत्तमः ।
घोरस्तस्योरसि विभो निपपाताशु भारत ॥ ७.१६३.३२ ॥
बलवान शैनेय (सात्यकि) द्वारा छोड़ा गया वह उत्तम, भयंकर बाण, हे विभो, हे भारत, तुरंत उसकी छाती में जा गिरा।
7.163.33
सोऽतिविद्धो महाराज सात्वतेन महारथः ।
सोमदत्तो महाबाहुर्निपपात ममार च ॥ ७.१६३.३३ ॥
हे महाराज, सात्वत द्वारा अत्यन्त विद्ध वह महारथी, महाबाहु सोमदत्त गिर पड़ा और मर गया।
7.163.34
तं दृष्ट्वा निहतं तत्र सोमदत्तं महारथाः ।
महता शरवर्षेण युयुधानमुपाद्रवन् ॥ ७.१६३.३४ ॥
वहाँ सोमदत्त को मारा गया देखकर महारथी लोग महान बाणवर्षा के साथ युयुधान (सात्यकि) की ओर दौड़ पड़े।
7.163.35
छाद्यमानं शरैर्दृष्ट्वा युयुधानं युधिष्ठिरः ।
पाण्डवाश्च महाराज सह सर्वैः प्रभद्रकैः।
महत्या सेनया सार्धं द्रोणानीकमुपाद्रवन् ॥ ७.१६३.३५ ॥
युयुधान (सात्यकि) को बाणों से ढका हुआ देखकर युधिष्ठिर और पाण्डव, हे महाराज, सभी प्रभद्रकों के साथ, एक विशाल सेना सहित द्रोण की सेना की ओर दौड़ पड़े।
7.163.36
ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तावकानां महाबलम् ।
शरैर्विद्रावयामास भारद्वाजस्य पश्यतः ॥ ७.१६३.३६ ॥
तब क्रुद्ध युधिष्ठिर ने भारद्वाज (द्रोण) के देखते-देखते आपके महाबली सैनिकों को बाणों से भगा दिया।
7.163.37
सैन्यानि द्रावयन्तं तु द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम् ।
अभिदुद्राव वेगेन क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ७.१६३.३७ ॥
सेनाओं को भगाते हुए युधिष्ठिर को देखकर द्रोण क्रोध से लाल नेत्रों वाले होकर वेग से उन पर टूट पड़े।
7.163.38
ततः सुनिशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध सप्तभिः ।
युधिष्ठिरोऽपि सङ्क्रुद्धः प्रतिविव्याध पञ्चभिः ॥ ७.१६३.३८ ॥
तब उन्होंने अत्यंत तीखे बाणों से सात बाणों द्वारा पार्थ (अर्जुन) को बींध दिया। युधिष्ठिर ने भी अत्यंत क्रुद्ध होकर पाँच बाणों से उसका प्रतिकार किया।
7.163.39
सोऽतिविद्धो महाबाहुः सृक्विणी परिसंलिहन् ।
युधिष्ठिरस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च ॥ ७.१६३.३९ ॥
अत्यंत घायल महाबाहु (द्रोण) ने अपने मुख के कोनों को चाटते हुए युधिष्ठिर की ध्वजा और धनुष ही काट डाले।
7.163.40
स च्छिन्नधन्वा त्वरितस्त्वराकाले नृपोत्तमः ।
अन्यदादत्त वेगेन कार्मुकं समरे दृढम् ॥ ७.१६३.४० ॥
धनुष कट जाने पर उस श्रेष्ठ राजा ने तुरंत, शीघ्रता के उस क्षण में, युद्ध में एक दूसरा दृढ़ धनुष वेग से उठा लिया।
7.163.41
ततः शरसहस्रेण द्रोणं विव्याध पार्थिवः ।
साश्वसूतध्वजरथं तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१६३.४१ ॥
तब राजा ने हजार बाणों से द्रोण को बींध दिया; उनका घोड़ों, सारथि और ध्वजा सहित रथ अद्भुत-सा हो गया।
7.163.42
ततो मुहूर्तं व्यथितः शरपातप्रपीडितः ।
निषसाद रथोपस्थे द्रोणो भरतसत्तम ॥ ७.१६३.४२ ॥
तब क्षण भर के लिए व्यथित और बाणवर्षा से पीड़ित होकर द्रोण, हे भरतश्रेष्ठ, रथ के अग्रभाग पर बैठ गए।
7.163.43
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मुहूर्ताद्द्विजसत्तमः ।
क्रोधेन महताऽऽविष्टो वायव्यास्त्रमवासृजत् ॥ ७.१६३.४३ ॥
फिर एक क्षण में होश पाकर, द्विजों में श्रेष्ठ द्रोण ने महान क्रोध से भरकर वायव्यास्त्र छोड़ा।
7.163.44
असम्भ्रान्तस्ततः पार्थो वायव्येनैव वीर्यवान् ।
तदस्त्रमस्त्रेण रणे स्तम्भयामास भारत ॥ ७.१६३.४४ ॥
तब अविचलित और पराक्रमी पार्थ ने वायव्यास्त्र से ही युद्ध में उस अस्त्र को अस्त्र द्वारा रोक दिया, हे भारत।
7.163.45
चिच्छेद च धनुर्दीर्घं ब्राह्मणस्य च पाण्डवः ।
ततोऽन्यद्धनुरादत्त द्रोणः क्षत्रियमर्दनः।
तदप्यस्य शितैर्भल्लैश्चिच्छेद कुरुपुङ्गवः ॥ ७.१६३.४५ ॥
पाण्डव ने ब्राह्मण (द्रोण) का लंबा धनुष काट दिया। तब क्षत्रियों का मर्दन करने वाले द्रोण ने दूसरा धनुष उठाया। कुरुश्रेष्ठ ने उसे भी अपने तीखे भल्लों से काट डाला।
7.163.46
ततोऽब्रवीद्वासुदेवः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ७.१६३.४६ ॥
तब वासुदेव ने कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर से कहा।
7.163.47
युधिष्ठिर महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छ्रणु ।
उपारमस्व युद्धे त्वं द्रोणाद्भरतसत्तम ॥ ७.१६३.४७ ॥
हे युधिष्ठिर, हे महाबाहु, मैं तुमसे जो कहूँगा, उसे सुनो। हे भरतश्रेष्ठ, तुम द्रोण से युद्ध से विरत हो जाओ।
7.163.48
यतते हि सदा द्रोणो ग्रहणे तव संयुगे ।
नानुरूपमहं मन्ये युद्धमस्य त्वया सह ॥ ७.१६३.४८ ॥
द्रोण सदा युद्ध में तुम्हें बंदी बनाने का प्रयत्न करते रहते हैं। मैं नहीं मानता कि उनका तुम्हारे साथ युद्ध उचित है।
7.163.49
योऽस्य सृष्टो विनाशाय स एवैनं हनिष्यति ।
परिवर्ज्य गुरुं याहि यत्र राजा सुयोधनः ॥ ७.१६३.४९ ॥
जो उसके विनाश के लिए भेजा गया है, वही उसे मार डालेगा। गुरु को छोड़कर वहाँ जाओ जहाँ राजा सुयोधन है।
7.163.50
राजा राज्ञा हि योद्धव्यो नाराज्ञा युद्धमिष्यते ।
तत्र त्वं गच्छ कौन्तेय हस्त्यश्वरथसंवृतः ॥ ७.१६३.५० ॥
राजा से राजा ही युद्ध करे, अराजा से युद्ध नहीं चाहा जाता। हे कौन्तेय, वहाँ तुम हाथी, घोड़े और रथों से घिरे हुए जाओ।
7.163.51
यावन्मात्रेण च मया सहायेन धनञ्जयः ।
भीमश्च रथशार्दूलो युध्यते कौरवैः सह ॥ ७.१६३.५१ ॥
मेरे जितने सहायक हैं, उतने से ही धनंजय और रथश्रेष्ठ भीम कौरवों के साथ युद्ध कर रहे हैं।
7.163.52
वासुदेववचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु ततो दारुणमाहवम् ॥ ७.१६३.५२ ॥
वासुदेव के वचन सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर ने क्षणभर विचार किया, फिर उस भयानक युद्ध के विषय में।
7.163.53
प्रायाद्द्रुतममित्रघ्नो यत्र भीमो व्यवस्थितः ।
विनिघ्नंस्तावकान्योधान्व्यादितास्य इवान्तकः ॥ ७.१६३.५३ ॥
शत्रुघाती (युधिष्ठिर) शीघ्रता से वहाँ गए जहाँ भीम खड़ा था, आपके योद्धाओं का संहार करते हुए, मानो मुँह फैलाए हुए काल हो।
7.163.54
रथघोषेण महता नादयन्वसुधातलम् ।
पर्जन्य इव धर्मान्ते नादयन्वै दिशो दश।
भीमस्य निघ्नतः शत्रून्पार्ष्णिं जाग्रह पाण्डवः ॥ ७.१६३.५४ ॥
महान रथघोष से पृथ्वी को गुँजाते हुए, धर्मान्त में मेघ के समान दसों दिशाओं को गुँजाते हुए, भीम जब शत्रुओं का संहार कर रहा था, तब पाण्डव ने उसके पार्श्व की रक्षा की।
7.163.55
द्रोणोऽपि पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमद्रजनीमुखे ।
नादयंस्तलघोषेण तव सैन्यानि मारिष ॥ ७.१६३.५५ ॥
द्रोण ने भी रात्रि के आरम्भ में पाण्डवों और पाञ्चालों को कुचल डाला, अपनी हथेलियों की ध्वनि से आपकी सेनाओं को गुँजाते हुए, हे माननीय।