Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.32

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.32.1

ब्रह्मयोनिर्महानासीत् कुशो नाम महातपाः ।
अक्लिष्टव्रतधर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजकः ॥ १.३२.१ ॥

ब्रह्मा के वंश में एक महान तपस्वी कुश नाम के थे, जो अथक व्रतों के धर्म को जानते थे और सज्जनों का सम्मान करते थे।

1.32.2

स महात्मा कुलीनायां युक्तायां सुमहाबलान् ।
वैदर्भ्यां जनयामास चतुरः सदृशान् सुतान् ॥ १.३२.२ ॥

उस महात्मा ने कुलीन और योग्य विदर्भ-कन्या से अत्यंत बलशाली, अपने समान चार पुत्र उत्पन्न किए।

1.32.3

कुशाम्बं कुशनाभं च असूर्तरजसं वसुम् ।
दीप्तियुक्तान् महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया ॥ १.३२.३ ॥

कुशाम्ब, कुशनाभ, असूर्तरजस और वसु—तेजस्वी और महान उत्साही, क्षत्रिय धर्म का पालन करने की इच्छा से।

1.32.4

तानुवाच कुशः पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः ।
क्रियतां पालनं पुत्रा धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम् ॥ १.३२.४ ॥

कुश ने उन धर्मनिष्ठ, सत्यवादी पुत्रों से कहा—“हे पुत्रो, प्रजा का पालन करो; तुम्हें प्रचुर धर्म प्राप्त होगा।”

1.32.5

कुशस्य वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसत्तमाः ।
निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा ॥ १.३२.५ ॥

कुश के वचन सुनकर उन चारों श्रेष्ठ पुरुषों ने तब नगरों की स्थापना की।

1.32.6

कुशाम्बस्तु महातेजाः कौशाम्बीमकरोत् पुरीम् ।
कुशनाभस्तु धर्मात्मा पुरं चक्रे महोदयम् ॥ १.३२.६ ॥

महातेजस्वी कुशाम्ब ने कौशाम्बी नगरी बसाई, और धर्मात्मा कुशनाभ ने एक अत्यंत समृद्ध नगर बनाया।

1.32.7

असूर्तरजसो नाम धर्मारण्यं महीपतिः ।
चक्रे पुरवरं राजा वसुनाम गिरिव्रजम् ॥ १.३२.७ ॥

असूर्तरजस नाम के धर्मारण्य के राजा ने, राजा वसु ने गिरिव्रज नामक श्रेष्ठ नगर बनाया।

1.32.8

एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मनः ।
एते शैलवराः पञ्च प्रकाशन्ते समन्ततः ॥ १.३२.८ ॥

हे राम! यह महात्मा वसु की वसुमती (भूमि) है। ये पाँच श्रेष्ठ पर्वत चारों ओर चमक रहे हैं।

1.32.9

सुमागधी नदी रम्या मागधान् विश्रुताऽऽययौ ।
पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते ॥ १.३२.९ ॥

सुमागधी नामक सुंदर नदी मागधों के बीच प्रसिद्ध होकर बही। पाँच प्रमुख पर्वतों के बीच वह माला की भाँति शोभित होती है।

1.32.10

सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मनः ।
पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी ॥ १.३२.१० ॥

हे राम! वही यह मागधी नदी है, जो उन महात्मा वसु की है। पहले से ही इसकी खेती हुई है; यह सुंदर खेतों वाली और फसलों से भरी है।

1.32.11

कुशनाभस्तु राजर्षिः कन्याशतमनुत्तमम् ।
जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन ॥ १.३२.११ ॥

राजर्षि कुशनाभ ने, हे रघुनंदन, घृताची अप्सरा से सौ अनुपम कन्याएँ उत्पन्न कीं।

1.32.12

तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्यः स्वलङ्कृताः ।
उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदाः ॥ १.३२.१२ ॥

यौवन से शोभित, रूपवती और भली प्रकार अलंकृत वे कन्याएँ उद्यान-भूमि में आकर वर्षा ऋतु में शतह्रद (बिजलियों) की भाँति शोभित हुईं।

1.32.13

गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यस्तु राघव ।
आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिताः ॥ १.३२.१३ ॥

हे राघव, गाती, नाचती और वाद्य बजाती हुईं, श्रेष्ठ आभूषणों से सजी वे परम आनंद को प्राप्त हुईं।

1.32.14

अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे ॥ १.३२.१४ ॥

तब सुंदर अंगों वाली, रूप में पृथ्वी पर अतुलनीय वे उद्यान-भूमि में आकर बादलों के बीच के तारों के समान शोभित हुईं।

1.32.15

ताः सर्वा गुणसम्पन्ना रूपयौवनसंयुताः ।
दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.३२.१५ ॥

उन सब गुणसम्पन्न, रूप और यौवन से युक्त स्त्रियों को देखकर सर्वव्यापी वायु ने यह वचन कहा।

1.32.16

अहं वः कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ ।
मानुषस्त्यज्यतां भावो दीर्घमायुरवाप्स्यथ ॥ १.३२.१६ ॥

मैं तुम सबको चाहता हूँ; तुम सब मेरी पत्नियाँ बनोगी। मनुष्य-भाव त्याग दो, तुम दीर्घ आयु प्राप्त करोगी।

1.32.17

चलं हि यौवनं नित्यं मानुषेषु विशेषतः ।
अक्षयं यौवनं प्राप्ता अमर्यश्च भविष्यथ ॥ १.३२.१७ ॥

मनुष्यों में यौवन सदा और विशेषकर चंचल होता है। अक्षय यौवन प्राप्त करके तुम अमर हो जाओगी।

1.32.18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मणः ।
अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ॥ १.३२.१८ ॥

उस अक्लिष्ट-कर्मा वायु का वह वचन सुनकर सौ कन्याओं ने हँसकर यह वाक्य कहा।

1.32.19

अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां सुरसत्तम ।
प्रभावज्ञाश्च ते सर्वाः किमर्थमवमन्यसे ॥ १.३२.१९ ॥

तुम सभी प्राणियों के भीतर विचरते हो, हे देवश्रेष्ठ। तुम्हारी शक्ति को जानने वाले हम सब फिर क्यों तिरस्कार कर रहे हो?

1.32.20

कुशनाभसुता देव सर्वाः समस्ताः सुरसत्तम ।
स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम् ॥ १.३२.२० ॥

हे देव, कुशनाभ की सभी पुत्रियाँ, हम सब मिलकर, हे देवश्रेष्ठ, अपनी तपस्या की रक्षा करेंगी और तुम्हें अपने स्थान से हटाने नहीं देंगी।

1.32.21

मा भूत् स कालो दुर्मेधः पितरं सत्यवादिनम् ।
अवमन्य स्वधर्मेण स्वयं वरमुपास्महे ॥ १.३२.२१ ॥

हे दुर्बुद्धि, वह समय कभी न आए जब हम सत्यवादी पिता का अनादर करके अपने धर्म से स्वयं वर चुनने लगें।

1.32.22

पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं च सः ।
यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति ॥ १.३२.२२ ॥

हमारे पिता ही हमारे स्वामी और परम देवता हैं। जिसे पिता हमें देंगे, वही हमारा पति होगा।

1.32.23

तासां तु वचनं श्रुत्वा हरिः परमकोपनः ।
प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभुः ॥ १.३२.२३ ॥

उनकी बातें सुनकर परम क्रोधी हरि (वायु) ने, उन सबके अंगों में प्रवेश करके, उस भगवान् प्रभु ने उनके सभी अंगों को तोड़ डाला।

1.32.24

अरत्निमात्राकृतयो भग्नगात्रा भयार्दिताः ।
ताः कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम् ।
प्रविश्य च सुसम्भ्रान्ताः सलज्जाः सास्रलोचनाः ॥ १.३२.२४ ॥

अरत्नि भर के आकार वाली, अंग टूटी हुई, भय से पीड़ित वे कन्याएँ वायु द्वारा तोड़ी गईं और राजा के घर में प्रवेश कर गईं। घर में प्रवेश करके वे अत्यंत घबराई हुई, लज्जित और आँसुओं से भरी आँखों वाली थीं।

1.32.25

स च ता दयिता भग्नाः कन्याः परमशोभनाः ।
दृष्ट्वा दीनास्तदा राजा सम्भ्रान्त इदमब्रवीत् ॥ १.३२.२५ ॥

राजा ने अपनी प्रिय, टूटी-फूटी, अत्यन्त सुन्दर कन्याओं को दीन दशा में देखा, तब घबराकर उसने यह कहा।

1.32.26

किमिदं कथ्यतां पुत्र्यः को धर्ममवमन्यते ।
कुब्जाः केन कृताः सर्वाश्चेष्टन्त्यो नाभिभाषथ ।
एवं राजा विनिःश्वस्य समाधिं संदधे ततः ॥ १.३२.२६ ॥

"हे पुत्रियो, यह क्या है? कहो, कौन धर्म का अनादर करता है? किसने तुम सबको कुबड़ा बना दिया? तुम हिल-डुल रही हो, पर बोलती नहीं।" यह कहकर राजा ने गहरी साँस ली और फिर मन को संयत किया।