वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.39.1
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दनः ।
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥ १.३९.१ ॥
विश्वामित्रांचे वचन ऐकून, कथेच्या शेवटी रघुनंदन अत्यंत प्रसन्न होऊन, प्रज्वलित अग्नीसारख्या तेजस्वी मुनींना म्हणाले.
1.39.2
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् ।
पूर्वजो मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत् ॥ १.३९.२ ॥
तुमचे कल्याण असो; ही कथा विस्ताराने ऐकण्याची मला इच्छा आहे. हे ब्रह्मन्, माझ्या पूर्वजांनी यज्ञ कसा केला?
1.39.3
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः ।
विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव ॥ १.३९.३ ॥
त्यांचे ते वचन ऐकून, कुतूहलाने भरलेले विश्वामित्र काकुत्स्थांना हसत हसत म्हणाले.
1.39.4
श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ १.३९.४ ॥
हे राम, महात्मा सगराचा वृत्तांत सविस्तर ऐक. शंकराचे सासरे, हिमवान नावाने प्रसिद्ध असलेले,
1.39.5
विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ।
तयोर्मध्ये समभवद् यज्ञः स पुरुषोत्तम ॥ १.३९.५ ॥
विंध्य पर्वतावर पोहोचून ते एकमेकांकडे पाहतात. हे पुरुषोत्तमा, त्या दोघांच्या मध्ये तो यज्ञ झाला.
1.39.6
स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ।
तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः ॥ १.३९.६ ॥
हे नरव्याघ्रा, तो देश यज्ञकर्मासाठी प्रशस्त आहे. हे काकुत्स्था, त्याच्या अश्वभ्रमणाच्या वेळी दृढधन्वा महारथी (तिथे होता).
1.39.7
अंशुमानकरोत् तात सगरस्य मते स्थितः ।
तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः ॥ १.३९.७ ॥
हे तात, सगराच्या मतात स्थिर राहून अंशुमानाने ते केले. त्याच्या पर्वात यजमानाचा तो यज्ञ वासव (इंद्र) याने हरण केला.
1.39.8
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत् ।
ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः ॥ १.३९.८ ॥
राक्षसी रूप धारण करून त्याने यज्ञाश्व पळवला. हे काकुत्स्था, त्या महात्म्याचा अश्व नेला जात असताना—
1.39.9
उपाध्यायगणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ।
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते ॥ १.३९.९ ॥
तेव्हा सर्व उपाध्यायगण यजमानाला म्हणाले, 'या पर्वदिनी यज्ञाश्व वेगाने पळवला जात आहे.'
1.39.10
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ।
यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत् सर्वेषामशिवाय नः ॥ १.३९.१० ॥
'हे काकुत्स्था, चोराला ठार कर, आणि घोडा परत आणला जावो. हा यज्ञात दोष ठरेल; आम्हा सर्वांसाठी तो अशुभ आहे.'
1.39.11
तत् तथा क्रियतां राजन् यज्ञोच्छिद्रः कृतो भवेत् ।
सोपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः ॥ १.३९.११ ॥
'हे राजा, तसेच केले जावो; यज्ञात व्यत्यय येऊ नये.' उपाध्यायांचे वचन ऐकून त्या सभेत राजा—
1.39.12
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ।
गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः ॥ १.३९.१२ ॥
साठ हजार पुत्रांना तो हे वचन म्हणाला: 'हे पुरुषश्रेष्ठांनो, राक्षसांचा मागमूसही मला दिसत नाही.'
1.39.13
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ।
तद् गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः ॥ १.३९.१३ ॥
मंत्रांनी पवित्र झालेल्या महाभाग्यवान ऋषींनी हा महान यज्ञ आरंभला आहे. म्हणून जा, पुत्रांनो, शोधा. तुमचे कल्याण होवो.
1.39.14
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छथ ।
एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत ॥ १.३९.१४ ॥
समुद्राने वेढलेल्या या संपूर्ण पृथ्वीवर जा. हे पुत्रांनो, प्रत्येकाने एक योजन विस्तारात पुढे जा.
1.39.15
यावत् तुरगसंदर्शस्तावत् खनत मेदिनीम् ।
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥ १.३९.१५ ॥
घोडा दिसेपर्यंत पृथ्वी खणा. माझ्या आज्ञेने त्या घोड्याची चोरी करणाऱ्यालाच शोधा.
1.39.16
दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणस्त्वहम् ।
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत् तुरगदर्शनम् ॥ १.३९.१६ ॥
मी दीक्षित होऊन, नातवंडे व उपाध्यायांच्या समूहासह येथेच थांबेन, घोडा दिसेपर्यंत. तुमचे कल्याण होवो.
1.39.17
ते सर्वे हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ।
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः ॥ १.३९.१७ ॥
हे राम! आनंदित मनाने, पित्याच्या वचनाने बांधलेले ते सर्व महाबली राजपुत्र पृथ्वीतलावर गेले.
1.39.18
गत्वा तु पृथिवीं सर्वामदृष्ट्वा तं महाबलाः ।
योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।
बिभिदुः पुरुषव्याघ्रा वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥ १.३९.१८ ॥
सर्व पृथ्वी फिरूनही त्या (घोड्याच्या चोराला) न दिसल्याने, ते महाबली पुरुषव्याघ्र प्रत्येकाने एक योजन लांब-रुंद भूतल वज्रस्पर्शासारख्या बाहूंनी खणले.
1.39.19
शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः ।
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन ॥ १.३९.१९ ॥
शूळांनी, वज्रासारख्या नांगरांनी आणि अत्यंत भयंकर शस्त्रांनी फोडली जाणारी वसुमती गर्जली, हे रघुनंदना.
1.39.20
नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां दुराधर्षं सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥ १.३९.२० ॥
हे राघवा, मारल जाणाऱ्या नागांचा आणि असुरांचा, राक्षसांचा अजिंक्य आक्रोश आणि प्राण्यांचा गर्जना-स्वर उठला.
1.39.21
योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।
बिभिदुर्धरणीं राम रसातलमनुत्तमम् ॥ १.३९.२१ ॥
हे रघुनंदना, हे रामा, त्यांनी साठ हजार योजनांपर्यंत पृथ्वी फोडली आणि उत्तम रसातलापर्यंत पोहोचले.
1.39.22
एवं पर्वतसंबाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ।
खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः ॥ १.३९.२२ ॥
अशा प्रकारे पर्वतांनी भरलेल्या जंबूद्वीपाला खणत, हे नृपश्रेष्ठा, राजपुत्र सर्वत्र फिरले.
1.39.23
ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन् ॥ १.३९.२३ ॥
तेव्हा देव, गंधर्व, असुर आणि नाग सर्वजण घाबरलेल्या मनाने पितामह ब्रह्मदेवांकडे गेले.
1.39.24
ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा ।
ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः ॥ १.३९.२४ ॥
त्या महात्म्याला प्रसन्न करून, खिन्न चेहऱ्याने आणि अत्यंत घाबरून त्यांनी पितामहांना हे शब्द सांगितले.
1.39.25
भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः
बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः ॥ १.३९.२५ ॥
हे भगवन्! सगराच्या पुत्रांकडून सारी पृथ्वी खणली जात आहे, आणि पाण्यात संचार करणारे अनेक महान जीव मारले जात आहेत.