વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.48.1
तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया ॥ २.४८.१ ॥
આ રીતે તેઓ બધા અત્યંત વિષાદ અને પીડાથી ઘેરાયા; આંસુથી તેમની આંખો ઝાંખી થઈ ગઈ; શોકગ્રસ્ત તેઓ જાણે મરવાની ઇચ્છા કરતા હતા.
2.48.2
अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।
उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥ २.४८.२ ॥
રામની પાછળ જઈને પાછા ફરેલા નગરવાસીઓના પ્રાણ જાણે ઉદાસ લોકોમાંથી નીકળી ગયા હોય તેવા થયા.
2.48.3
स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः ।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः ॥ २.४८.३ ॥
દરેક પોતાના ઘરે પાછા ફરીને, પુત્રો અને પત્નીઓથી ઘેરાઈને, બધાએ આંસુ વહાવ્યાં; આંસુથી મોઢું ઢાંકી દીધું.
2.48.4
न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः ॥ २.४८.४ ॥
વેપારીઓ ખુશ ન થયા, આનંદ ન પામ્યા, માલ ન પાથર્યો; માલ શોભ્યો નહીં; ગૃહસ્થોએ રસોઈ ન બનાવી.
2.48.5
नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् ।
पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत ॥ २.४८.५ ॥
ખોવાયેલું જોઈને લોકો ખુશ ન થયા, કે મોટું ધન મળવાથી પણ ખુશ ન થયા; પહેલો પુત્ર મેળવીને પણ માતા ખુશ ન થઈ.
2.48.6
गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् ।
व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान् ॥ २.४८.६ ॥
દરેક ઘરમાં રડતી સ્ત્રીઓ, દુઃખથી પીડિત થઈ, ઘરે પાછા ફરેલા પતિઓને શબ્દોથી ઠપકો આપવા લાગી; જાણે હાથીઓને અંકુશથી ઘા કરાતા હોય.
2.48.7
किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा ।
पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ २.४८.७ ॥
જેઓ રાઘવને જોતા નથી, તેમને ઘરો, પત્નીઓ, ધન, પુત્રો કે સુખોનું શું પ્રયોજન?
2.48.8
एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने ॥ २.४८.८ ॥
જગતમાં એકમાત્ર સત્પુરુષ લક્ષ્મણ છે; તે સીતા સાથે વનમાં સેવા કરતાં કાકુત્સ્થ રામને અનુસરે છે.
2.48.9
आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि ॥ २.४८.९ ॥
પવિત્ર કરાયેલી નદીઓ, કમળસરોવરો અને તળાવો છે; તેમાં કાકુત્સ્થ શુદ્ધ જળમાં ડૂબકી મારીને સ્નાન કરશે.
2.48.10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः ।
आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः ॥ २.४८.१० ॥
રમણીય વનરાજીવાળાં જંગલો, નદીઓ, વિશાળ જળભૂમિ અને શિખરોવાળા પર્વતો કાકુત્સ્થની શોભા વધારશે.
2.48.11
काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति ।
प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम् ॥ २.४८.११ ॥
વન હોય કે પર્વત, રામ જે સ્થળે જશે ત્યાં પ્રિય અતિથિ આવ્યો હોય તેમ તેમનું પૂજન કર્યા વિના કોઈ રહી શકશે નહીં.
2.48.12
विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः ।
अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ २.४८.१२ ॥
વિચિત્ર ફૂલોના મુકુટ ધારણ કરેલા, અનેક મંજરીઓ ધરાવતા વૃક્ષો અકાળે પણ ઉત્તમ ફૂલો અને ફળો આપશે.
2.48.13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम् ॥ २.४८.१३ ॥
અકાળે પણ પર્વતો કરુણાથી આવેલા રામને ઉત્તમ ફૂલો અને ફળો બતાવશે.
2.48.14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान् ॥ २.४८.१४ ॥
પર્વતો નિર્મળ જળ વહાવશે અને ફરી ફરી વિવિધ અદ્ભુત ઝરણાં બતાવશે.
2.48.15
पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः ॥ २.४८.१५ ॥
પર્વત શિખરો પરના વૃક્ષો રાઘવ રામને પ્રસન્ન કરશે; જ્યાં રામ છે ત્યાં ભય નથી, પરાજય પણ નથી.
2.48.16
स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च ।
पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम् ॥ २.४८.१६ ॥
તેઓ શૂર, મહાબાહુ, દશરથના પુત્ર છે; પૂર્વે આપણી નજીક હતા. દૂરથી જ રાઘવને અનુસરીએ.
2.48.17
पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम् ॥ २.४८.१७ ॥
આવા મહાત્મા સ્વામીની પાદછાયા સુખદ છે; એ જ આ લોકોના નાથ, ગતિ અને પરમ આશ્રય છે.
2.48.19
वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् ।
युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति ।
सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति ॥ २.४८.१९ ॥
અમે સીતાની સેવા કરીશું; તમે રાઘવની સેવા કરો. વનમાં રાઘવ તમારું યોગક્ષેમ કરશે; સીતા આ લોકોમાં સ્ત્રી તરીકે યોગક્ષેમ કરશે.
2.48.20
को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च ।
सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा ॥ २.४८.२० ॥
આવા અપ્રિય, વ્યાકુળ લોકો સાથે, મન હરી લેનારા આ અણગમતા નિવાસમાં કોણ આનંદ પામી શકે?
2.48.21
कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् ।
न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः ॥ २.४८.२१ ॥
જો કૈકેયીને આ રાજ્ય મળે તો તે અધર્મી અને અનાથ જેવું થશે; ત્યારે અમને જીવનથી, પુત્રોથી કે ધનથી શું પ્રયોજન?
2.48.22
यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् ।
कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी ॥ २.४८.२२ ॥
ઐશ્વર્ય માટે જેણે પુત્ર અને પતિ બંનેને ત્યજ્યા, એ કુળને કલંક લગાડનારી કૈકેયી બીજા કોને ત્યજશે નહીં?
2.48.23
कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे ॥ २.४८.२३ ॥
કૈકેયી જીવતી હોય ત્યાં સુધી અમે તેના રાજ્યમાં નોકરોની જેમ ક્યારેય નહીં રહીએ; જીવતા હોવા છતાં અમે પુત્રોના સોગંદ પણ લઈએ છીએ.
2.48.24
या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम् ॥ २.४८.२४ ॥
રાજાધિરાજના પુત્રને નિર્દયતાથી વનવાસ આપનારી તે અધર્મી અને દુરાચારિણી સ્ત્રીને પામીને કોણ સુખે જીવી શકે?
2.48.25
उपद्रुतमिदम् सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वम् विनाशमुपयास्यति ॥ २.४८.२५ ॥
આ સર્વ ઉપદ્રવગ્રસ્ત, આધારહીન અને નાયકવિહીન છે; કૈકેયીને કારણે સર્વ વિનાશ પામશે.
2.48.26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति मही पतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तम् विलोपः तत् अनन्तरम् ॥ २.४८.२६ ॥
રામ વનવાસે જશે તો પૃથ્વીનો સ્વામી જીવશે નહીં. દશરથના મૃત્યુ પછી તરત જ સ્પષ્ટ વિનાશ થશે.
2.48.27
ते विषम् पिबत आलोड्य क्षीण पुण्याः सुदुर्गताः ।
राघवम् वा अनुगच्चध्वम् अश्रुतिम् वा अपि गच्चत ॥ २.४८.२७ ॥
તમે ઝેર ઘોળીને પી જાઓ. પુણ્ય ક્ષીણ થવાથી અત્યંત દુર્ગતિ પામેલા તમે, રાઘવને અનુસરો, અથવા અજાણ્યા સ્થાને જાઓ.
2.48.28
मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ।
भरते सम्निषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥ २.४८.२८ ॥
અસત્યથી રામ પત્ની અને લક્ષ્મણ સાથે વનવાસે મોકલાયા; કસાઈને પશુ સોંપાય તેમ આપણે ભરતને સોંપાયા છીએ.
2.48.29
पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मनपूर्वजः ॥ २.४८.२९ ॥
પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું મુખ, શ્યામ વર્ણ, છુપાયેલા કંઠાસ્થિવાળો, શત્રુઓનું દમન કરનાર, ઘૂંટણ સુધી પહોંચતા બાહુવાળો, કમળનયન રામ, લક્ષ્મણના જ્યેષ્ઠ બંધુ.
2.48.30
पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥ २.४८.३० ॥
પહેલા બોલનાર, મધુર, સત્યવાદી, મહાબલી, સર્વ પ્રત્યે સૌમ્ય, જગતને ચંદ્ર જેવો પ્રિયદર્શન.
2.48.31
नूनम् पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयुश्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥ २.४८.३१ ॥
ચોક્કસ પુરુષોમાં સિંહ, મદમસ્ત હાથી જેવા પરાક્રમવાળો તે મહારથી વનોમાં વિચરીને તેમની શોભા વધારશે.
2.48.32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशुर्दुःखसम्तप्तामृत्योरिव भयागमे ॥ २.४८.३२ ॥
નગરની નાગરિક સ્ત્રીઓ આ રીતે વિલાપ કરતી, દુઃખથી સંતપ્ત થઈને, મૃત્યુભય આવ્યું હોય તેમ આક્રંદ કરવા લાગી.
2.48.33
इत्येव विलपन्तीनाम् स्त्रीणाम् वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तम् दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २.४८.३३ ॥
ઘરોમાં રાઘવ વિશે આ રીતે વિલાપ કરતી સ્ત્રીઓ વચ્ચે સૂર્ય અસ્ત થયો; રાત્રિ આવી પહોંચી.
2.48.34
नष्टज्वलनसम्पाता प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ ॥ २.४८.३४ ॥
અગ્નિ અને સભાઓ બુઝાઈ ગઈ, વેદાધ્યયન અને સત્કથાઓ શાંત થઈ, તે નગરી ત્યારે અંધકારથી લીંપાયેલી હોય તેમ શોભી.
2.48.35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥ २.४८.३५ ॥
વેપાર-વાણિજ્ય શાંત થયાં, હર્ષ નષ્ટ થયો, આશ્રયહીન અયોધ્યા નગરી તારાવિહોણા આકાશ જેવી બની ગઈ.
2.48.36
तथा स्त्रियो राम निमित्तम् आतुरा ।
यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः ।
सुतैः हि तासाम् अधिको हि सो अभवत् ॥ २.४८.३६ ॥
હે રામ, પુત્ર કે ભાઈ દેશનિકાલ થાય ત્યારે જેમ વ્યાકુળ થાય, તેમ તે સ્ત્રીઓ તારા માટે વ્યાકુળ થઈ; દીન અને ભાનહીન બનીને વિલાપ કરી રડી પડી, કારણ કે તે તેમને પોતાના પુત્રો કરતાં પણ અધિક હતો.
2.48.37
प्रशान्तगीतोत्सव नृत्तवादना ।
व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा ।
महार्णवः सम्क्षपितोदको यथा ॥ २.४८.३७ ॥
ગીત, ઉત્સવ, નૃત્ય અને વાજિંત્રો શાંત થયાં, હર્ષ દૂર થયો, દુકાનો બંધ થઈ અને વેપારનો ઉદય અટક્યો; ત્યારે અયોધ્યા નગરી પાણી સૂકાયેલા મહાસાગર જેવી બની.