वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.48.1
तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया ॥ २.४८.१ ॥
अशा प्रकारे ते सर्व अत्यंत खिन्न आणि व्यथित झाले; अश्रूंनी त्यांचे डोळे धूसर झाले; शोकाने ग्रस्त ते जणू मरणाची इच्छा करत होते.
2.48.2
अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।
उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥ २.४८.२ ॥
रामाचा पाठलाग करून परत आलेल्या नगरवासीयांचे प्राण जणू उदास झालेल्यांमधून निघून गेले.
2.48.3
स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः ।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः ॥ २.४८.३ ॥
प्रत्येकजण आपापल्या घरी परत येऊन, पुत्र आणि पत्नींनी वेढलेले, सर्वांनी अश्रू ढाळले; अश्रूंनी तोंड झाकून घेतले.
2.48.4
न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः ॥ २.४८.४ ॥
व्यापारी आनंदले नाहीत, हर्षले नाहीत, मालाची मांडणी केली नाही; माल शोभला नाही; गृहस्थांनी स्वयंपाक केला नाही.
2.48.5
नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् ।
पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत ॥ २.४८.५ ॥
हरवलेले पाहून लोक आनंदले नाहीत, किंवा मोठे धन मिळूनही आनंदले नाहीत; पहिला पुत्र मिळूनही माता आनंदली नाही.
2.48.6
गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् ।
व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान् ॥ २.४८.६ ॥
प्रत्येक घरात रडणाऱ्या स्त्रिया, दुःखाने पीडित होऊन, परत आलेल्या पतींना शब्दांनी दोष देऊ लागल्या; जणू हत्तींना अंकुशाने टोचले जात आहे.
2.48.7
किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा ।
पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ २.४८.७ ॥
जे राघवाला पाहत नाहीत, त्यांना घरांचे, पत्नींचे, धनाचे, पुत्रांचे किंवा सुखांचे काय प्रयोजन?
2.48.8
एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने ॥ २.४८.८ ॥
जगात एकटाच सत्पुरुष लक्ष्मण आहे; तो सीतेसह वनात सेवा करीत काकुत्स्थ रामाचे अनुसरण करतो.
2.48.9
आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि ॥ २.४८.९ ॥
पवित्र केलेल्या नद्या, कमलसरोवरे व तलाव आहेत; त्यांत काकुत्स्थ शुद्ध जलात डुबकी मारून स्नान करील.
2.48.10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः ।
आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः ॥ २.४८.१० ॥
रमणीय उपवने असलेली अरण्ये, नद्या, विशाल पाणथळ जागा व शिखरांनी युक्त पर्वत काकुत्स्थाची शोभा वाढवतील.
2.48.11
काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति ।
प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम् ॥ २.४८.११ ॥
अरण्य असो वा पर्वत, राम ज्या ठिकाणी जाईल तेथे प्रिय पाहुणा आल्याप्रमाणे त्याची पूजा केल्याविना कोणी राहू शकणार नाही.
2.48.12
विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः ।
अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ २.४८.१२ ॥
विचित्र फुलांचे मुकुट धारण केलेले, अनेक मंजिऱ्या धरणारे वृक्ष असमयीही उत्तम फुले व फळे देतील.
2.48.13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम् ॥ २.४८.१३ ॥
अकाली देखील पर्वत करुणेने आलेल्या रामाला उत्तम फुले आणि फळे दाखवतील.
2.48.14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान् ॥ २.४८.१४ ॥
पर्वत निर्मळ पाणी वाहवतील आणि पुन्हा पुन्हा विविध अद्भुत झरे दाखवतील.
2.48.15
पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः ॥ २.४८.१५ ॥
पर्वतशिखरांवरील वृक्ष राघव रामाला रमवतील; जिथे राम आहे तिथे भय नाही, पराभवही नाही.
2.48.16
स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च ।
पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम् ॥ २.४८.१६ ॥
ते शूर, महाबाहू, दशरथाचे पुत्र आहेत; पूर्वी ते आमच्या जवळ होते. दुरूनच राघवाचा पाठलाग करू.
2.48.17
पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम् ॥ २.४८.१७ ॥
अशा महात्म्या स्वामींची पादछाया सुखदायक आहे; तेच या लोकांचे नाथ, गती आणि परम आधार आहेत.
2.48.19
वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् ।
युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति ।
सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति ॥ २.४८.१९ ॥
आम्ही सीतेची सेवा करू; तुम्ही राघवाची सेवा करा. वनात राघव तुमचे योगक्षेम पाहील; सीता या लोकांमध्ये स्त्री म्हणून योगक्षेम करील.
2.48.20
को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च ।
सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा ॥ २.४८.२० ॥
अशा अप्रिय, व्याकुळ लोकांसह, मन हरण करणाऱ्या या अरुचकर वासात कोण आनंदी राहू शकेल?
2.48.21
कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् ।
न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः ॥ २.४८.२१ ॥
कैकेयीला हे राज्य मिळाले तर ते अधर्माचे आणि अनाथासारखे होईल; तेव्हा आम्हाला जीवनाचे, पुत्रांचे किंवा धनाचे काय प्रयोजन?
2.48.22
यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् ।
कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी ॥ २.४८.२२ ॥
ऐश्वर्यासाठी ज्या कैकेयीने पुत्र आणि पती दोघांचा त्याग केला, ती कुलाला कलंक लावणारी कैकेयी आणखी कोणाचा त्याग करणार नाही?
2.48.23
कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे ॥ २.४८.२३ ॥
कैकेयी जिवंत असताना आम्ही तिच्या राज्यात मजुरांसारखे कधीही राहणार नाही; जिवंत असतानाही आम्ही पुत्रांची शपथ घेतो.
2.48.24
या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम् ॥ २.४८.२४ ॥
राजाधिराजाच्या पुत्राला निर्दयपणे वनवासात पाठवणारी ती अधर्मी, दुराचारी स्त्री मिळाल्यावर कोण सुखाने जगू शकेल?
2.48.25
उपद्रुतमिदम् सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वम् विनाशमुपयास्यति ॥ २.४८.२५ ॥
हे सर्व उपद्रवाने ग्रस्त, आधारहीन आणि नेत्याविना आहे; कैकेयीमुळे सर्व काही नाशाला जाईल.
2.48.26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति मही पतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तम् विलोपः तत् अनन्तरम् ॥ २.४८.२६ ॥
राम वनवासाला गेल्यास पृथ्वीचा स्वामी जिवंत राहणार नाही. दशरथाच्या मृत्यूनंतर लगेच स्पष्टपणे विनाश होईल.
2.48.27
ते विषम् पिबत आलोड्य क्षीण पुण्याः सुदुर्गताः ।
राघवम् वा अनुगच्चध्वम् अश्रुतिम् वा अपि गच्चत ॥ २.४८.२७ ॥
तुम्ही विष ढवळून प्या. पुण्य क्षीण झालेल्या आणि अत्यंत दुर्दशेत पडलेल्यांनो, राघवाचा अनुसरण करा, किंवा न ऐकलेल्या ठिकाणी जा.
2.48.28
मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ।
भरते सम्निषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥ २.४८.२८ ॥
खोटेपणाने राम पत्नीसह आणि लक्ष्मणासह वनवासाला पाठवला गेला; कसायाला पशू सोपवावेत तसे आम्ही भरताच्या स्वाधीन केलो गेलो आहोत.
2.48.29
पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मनपूर्वजः ॥ २.४८.२९ ॥
पूर्ण चंद्रासारखे मुख असलेला, श्यामवर्ण, लपलेली कंठास्थी असलेला, शत्रूंचा दमन करणारा, गुडघ्यापर्यंत पोहोचणारे बाहू असलेला, कमळनेत्र राम, लक्ष्मणाचा थोरला भाऊ.
2.48.30
पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥ २.४८.३० ॥
प्रथम संभाषण करणारा, मधुर, सत्यवादी, महाबली, सर्वांप्रती सौम्य, जगाला चंद्रासारखा प्रियदर्शन.
2.48.31
नूनम् पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयुश्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥ २.४८.३१ ॥
निश्चितच पुरुषांमधील वाघ, मदोन्मत्त हत्तीसारखा पराक्रमी तो महारथी वनांमध्ये फिरून त्यांची शोभा वाढवील.
2.48.32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशुर्दुःखसम्तप्तामृत्योरिव भयागमे ॥ २.४८.३२ ॥
नगरातील नागरिक स्त्रिया अशा प्रकारे विलाप करत, दुःखाने संतप्त होऊन, मृत्यूचे भय आल्यासारख्या आक्रोशल्या.
2.48.33
इत्येव विलपन्तीनाम् स्त्रीणाम् वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तम् दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २.४८.३३ ॥
घरांमध्ये राघवाविषयी असा विलाप करणाऱ्या स्त्रियांच्या मध्ये सूर्य अस्तास गेला; रात्र जवळ आली.
2.48.34
नष्टज्वलनसम्पाता प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ ॥ २.४८.३४ ॥
अग्नी आणि सभा विझल्या, वेदाध्ययन आणि सत्कथा शांत झाल्या, ती नगरी तेव्हा अंधाराने लिंपल्यासारखी दिसली.
2.48.35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥ २.४८.३५ ॥
व्यापार-वाणिज्य थांबले, हर्ष नष्ट झाला, आश्रयहीन अयोध्या नगरी ताऱ्यांनी हीन आकाशासारखी झाली.
2.48.36
तथा स्त्रियो राम निमित्तम् आतुरा ।
यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः ।
सुतैः हि तासाम् अधिको हि सो अभवत् ॥ २.४८.३६ ॥
हे राम, मुलगा किंवा भाऊ वनवासाला गेल्यावर जसे दुःखी होतात, तसे त्या स्त्रिया तुझ्यासाठी व्याकुळ झाल्या; दीन आणि भान हरपल्यासारख्या विलाप करून रडल्या, कारण तो त्यांना स्वतःच्या मुलांपेक्षाही अधिक प्रिय होता.
2.48.37
प्रशान्तगीतोत्सव नृत्तवादना ।
व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा ।
महार्णवः सम्क्षपितोदको यथा ॥ २.४८.३७ ॥
गीत, उत्सव, नृत्य आणि वाद्य शांत झाले, हर्ष दूर झाला, दुकाने बंद झाली आणि व्यापाराचा उदय थांबला; तेव्हा अयोध्या नगरी पाणी आटलेल्या महासागरासारखी झाली.