वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.49.1
रामः अपि रात्रि शेषेण तेन एव महद् अन्तरम् ।
जगाम पुरुष व्याघ्रः पितुर् आज्ञाम् अनुस्मरन् ॥ २.४९.१ ॥
रात्रीच्या उरलेल्या भागातच रामानेही खूप लांबचा प्रवास केला; पित्याच्या आज्ञेचे स्मरण करीत तो पुरुषव्याघ्र गेला.
2.49.2
तथैव गच्चतः तस्य व्यपायात् रजनी शिवा ।
उपास्य स शिवाम् सम्ध्याम् विषय अन्तम् व्यगाहत ॥ २.४९.२ ॥
असा जात असताना त्याची शुभ रात्र सरली; शुभ संध्योपासना करून तो राज्याच्या सीमेत शिरला.
2.49.3
ग्रामान् विकृष्ट सीमान् तान् पुष्पितानि वनानि च ।
पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् शरैः इव हय उत्तमैः ॥ २.४९.३ ॥
दूरच्या सीमा असलेली ती गावे आणि फुललेली वने पाहत तो उत्तम घोड्यांनी सोडलेल्या बाणांप्रमाणे वेगाने पुढे गेला.
2.49.4
शृण्वन् वाचो मनुष्याणाम् ग्राम सम्वास वासिनाम् ।
राजानम् धिग् दशरथम् कामस्य वशम् आगतम् ॥ २.४९.४ ॥
गावांत राहणाऱ्या माणसांचे बोल ऐकत: "कामाच्या वशीभूत झालेल्या राजा दशरथाला धिक्कार असो!"
2.49.5
हा नृशम्स अद्य कैकेयी पापा पाप अनुबन्धिनी ।
तीक्ष्णा सम्भिन्न मर्यादा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते ॥ २.४९.५ ॥
अरेरे! आज कैकेयी क्रूर आहे, पापी आहे, पापाने बांधलेली आहे; तीक्ष्ण आणि मर्यादा मोडलेली ती एका कठोर कर्मात गुंतली आहे.
2.49.6
या पुत्रम् ईदृशम् राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् ।
वन वासे महा प्राज्ञम् सानुक्रोशम् अतन्द्रितम् ॥ २.४९.६ ॥
राजाच्या अशा धार्मिक, महाप्राज्ञ, दयाळू, अथक पुत्राला जी वनवासासाठी पाठवत आहे!
2.49.7
कथम् नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी ।
सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति ॥ २.४९.७ ॥
महाभागी जनकनंदिनी सीता, जी नेहमी सुखात रमलेली, ती दुःखे कशी अनुभवेल?
2.49.8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुत प्रियम् ।
प्रजानामनघम् रामम् परित्यक्तुमिहेच्छति ॥ २.४९.८ ॥
अरेरे! राजा दशरथ स्नेहहीन आहे! आपल्या प्रिय पुत्राला, प्रजेला प्रिय आणि निर्दोष रामाला येथे त्यागू इच्छितो!
2.49.9
एता वाचो मनुष्याणाम् ग्राम सम्वास वासिनाम् ।
शृण्वन्न् अति ययौ वीरः कोसलान् कोसल ईश्वरः ॥ २.४९.९ ॥
गावांत राहणाऱ्या माणसांचे हे बोल ऐकत कोसलाचा स्वामी वीर पुढे निघाला.
2.49.10
ततः वेद श्रुतिम् नाम शिव वारि वहाम् नदीम् ।
उत्तीर्य अभिमुखः प्रायात् अगस्त्य अध्युषिताम् दिशम् ॥ २.४९.१० ॥
नंतर वेदश्रुती नावाची, शुभजल वाहणारी नदी ओलांडून, अगस्त्य मुनींनी वसवलेल्या दिशेकडे तो पुढे गेला.
2.49.11
गत्वा तु सुचिरम् कालम् ततः शीत जलाम् नदीम् ।
गोमतीम् गोयुत अनूपाम् अतरत् सागरम् गमाम् ॥ २.४९.११ ॥
बराच काळ प्रवास केल्यावर, थंड पाण्याची गोमती नदी ओलांडली; तिचा किनारा गुरांच्या कळपांनी भरलेला होता; ती समुद्राकडे जाणारी नदी होती.
2.49.12
गोमतीम् च अपि अतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैः हयैः ।
मयूर हम्स अभिरुताम् ततार स्यन्दिकाम् नदीम् ॥ २.४९.१२ ॥
गोमती ओलांडून राघवाने, वेगवान घोड्यांसह, मोर आणि हंसांच्या आवाजाने गजबजलेली स्यंदिका नदी ओलांडली.
2.49.13
स महीम् मनुना राज्ञा दत्ताम् इक्ष्वाकवे पुरा ।
स्फीताम् राष्ट्र आवृताम् रामः वैदेहीम् अन्वदर्शयत् ॥ २.४९.१३ ॥
पूर्वी राजा मनूने इक्ष्वाकूला दिलेली, समृद्ध आणि राष्ट्रांनी वेढलेली ती भूमी रामाने वैदेही सीतेला दाखवली.
2.49.14
सूतैति एव च आभाष्य सारथिम् तम् अभीक्ष्णशः ।
हम्स मत्त स्वरः श्रीमान् उवाच पुरुष ऋषभः ॥ २.४९.१४ ॥
सारथीला वारंवार 'हे सूता' म्हणून संबोधून, हंसासारख्या मधुर स्वराचा, तेजस्वी पुरुषश्रेष्ठ राम त्याला म्हणाला.
2.49.15
कदा अहम् पुनर् आगम्य सरय्वाः पुष्पिते वने ।
मृगयाम् पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च सम्गतः ॥ २.४९.१५ ॥
सरयूच्या फुललेल्या वनात मी पुन्हा कधी येऊन, माता व पिता यांच्यासह शिकारीसाठी फिरेन?
2.49.16
न अत्यर्थम् अभिकान्क्षामि मृगयाम् सरयू वने ।
रतिर् हि एषा अतुला लोके राज ऋषि गण सम्मता ॥ २.४९.१६ ॥
सरयूच्या वनात मी अतिशय शिकारीची इच्छा करत नाही; कारण हा आनंद जगात अतुलनीय असून राजर्षींच्या समूहाने मान्य केलेला आहे.
2.49.17
राजर्षीणाम् हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थम् मृगया वने ।
काले कृताम् ताम् मनुजैर्धन्विनामभिकाङ्क्षिताम् ॥ २.४९.१७ ॥
या जगात राजर्षी आनंदासाठी योग्य काळी वनात शिकार करतात; ती धनुर्धरांकडून इच्छिली जाते.
2.49.18
स तम् अध्वानम् ऐक्ष्वाकः सूतम् मधुरया गिरातम् तम् अर्थम् अभिप्रेत्य ययौवाक्यम् उदीरयन् ॥ २.४९.१८ ॥
तो इक्ष्वाकुवंशीय त्या वाटेने जात असता, त्याच विषयाचा विचार करून, मधुर वाणीने सारथीशी बोलत पुढे गेला.