वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.51.1
तम् जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् ।
गुहः सम्ताप सम्तप्तः राघवम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.५१.१ ॥
भावाच्या हितासाठी निष्कपटपणे जागणाऱ्या लक्ष्मणाला पाहून, दुःखाने पीडित झालेला गुह राघवाला हे शब्द म्हणाला.
2.51.2
इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्याम् राज पुत्र यथा सुखम् ॥ २.५१.२ ॥
हे प्रिया, ही सुखद शय्या तुझ्यासाठीच तयार केली आहे. हे राजपुत्रा, यावर चांगले सुखाने विश्रांती घे.
2.51.3
उचितः अयम् जनः सर्वः क्लेशानाम् त्वम् सुख उचितः ।
गुप्ति अर्थम् जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयम् निशाम् ॥ २.५१.३ ॥
हे सर्व लोक कष्टांसाठी योग्य आहेत; पण तू सुखासाठी योग्य आहेस. काकुत्स्थाच्या रक्षणासाठी आम्ही रात्रभर जागे राहू.
2.51.4
न हि रामात् प्रियतरः मम अस्ति भुवि कश्चन ।
ब्रवीम्य् एतत् अहम् सत्यम् सत्येन एव च ते शपे ॥ २.५१.४ ॥
पृथ्वीवर रामापेक्षा अधिक प्रिय मला कोणीही नाही. हे मी खरे सांगतो; सत्याचीच शपथ घेऊन तुला सांगतो.
2.51.5
अस्य प्रसादात् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः ।
धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥ २.५१.५ ॥
त्याच्या कृपेने या जगात मला मोठी कीर्ती, विपुल धर्म आणि पूर्ण संपत्ती प्राप्त होईल अशी मी आशा करतो.
2.51.6
सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वतः ज्ञातिभिः सह ॥ २.५१.६ ॥
म्हणून सीतेसह निजलेल्या प्रिय मित्र रामाचे, हातात धनुष्य घेऊन, माझ्या नातेवाइकांसह सर्व बाजूंनी मी रक्षण करीन.
2.51.7
न हि मे अविदितम् किम्चित् वने अस्मिमः चरतः सदा ।
चतुर् अन्गम् हि अपि बलम् सुमहत् प्रसहेमहि ॥ २.५१.७ ॥
येथे वनात सदैव फिरणाऱ्या मला काहीही अज्ञात नाही. चतुरंगिणी सेना अतिशय मोठी असली तरी आम्ही तिला तोंड देऊ शकतो.
2.51.8
लक्ष्मणः तम् तदा उवाच रक्ष्यमाणाः त्वया अनघ ।
न अत्र भीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता ॥ २.५१.८ ॥
तेव्हा लक्ष्मण त्याला म्हणाला: हे निष्पाप, तुझ्याकडून रक्षिले जात असताना आम्ही सर्व येथे भीत नाही, कारण तू केवळ धर्मच पाहतोस.
2.51.9
कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा ॥ २.५१.९ ॥
दशरथपुत्र सीतेसह जमिनीवर निजलेला असताना मला झोप कशी लागेल? जीवन किंवा सुखे तरी कशी मिळतील?
2.51.10
यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि ।
तम् पश्य सुख सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया ॥ २.५१.१० ॥
देव आणि असुर सर्वांनी मिळूनही युद्धात ज्याला तोंड देता येत नाही, सीतेसह गवतावर सुखाने निजलेल्या त्याला पाहा.
2.51.11
यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः ॥ २.५१.११ ॥
मंत्र, तपश्चर्या आणि विविध परिश्रमांनी लाभलेला, दशरथाचा हा एकमेव पुत्र, योग्य लक्षणांनी युक्त.
2.51.12
अस्मिन् प्रव्रजितः राजा न चिरम् वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ २.५१.१२ ॥
हा वनवासाला गेल्यामुळे राजा दीर्घकाल राज्य करणार नाही; निश्चितच पृथ्वी लवकरच विधवा होईल.
2.51.13
विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः ।
निर्घोष उपरतम् तात मन्ये राज निवेशनम् ॥ २.५१.१३ ॥
मोठा आक्रोश करून स्त्रिया थकव्याने शांत झाल्या आहेत. प्रिया, मला वाटते की राजवाड्यातील आवाजही थांबला आहे.
2.51.14
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
न आशम्से यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीम् इमाम् ॥ २.५१.१४ ॥
कौसल्या आणि राजा, तसेच माझी आई — या रात्री ते सर्वजण जिवंत राहतील अशी मला आशा नाही.
2.51.15
जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया ।
तत् दुह्खम् यत् तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥ २.५१.१५ ॥
शत्रुघ्नाच्या काळजीमुळे कदाचित माझी आईही जिवंत राहील. पण वीरमाता कौसल्या नष्ट होईल, हेच खरे मोठे दुःख आहे.
2.51.16
अनुरक्त जन आकीर्णा सुख आलोक प्रिय आवहा ।
राज व्यसन सम्सृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥ २.५१.१६ ॥
अनुरक्त लोकांनी भरलेली, सुख आणि प्रिय दृश्ये देणारी ती नगरी राजाच्या संकटात सापडून नष्ट होईल.
2.51.17
कथम् पुत्रम् महात्मानम् ज्येष्ठम् प्रियमपस्यतः ।
शरीरम् धारयुष्यान्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः ॥ २.५१.१७ ॥
महात्मा, प्रिय ज्येष्ठ पुत्राला न पाहता महात्मा राजाचे प्राण शरीराला कसे धरून ठेवतील?
2.51.18
विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति ।
अनन्तरम् च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति ॥ २.५१.१८ ॥
राजा नष्ट झाल्यावर कौसल्या नष्ट होईल. त्यानंतर माझी आईही नाशाला प्राप्त होईल.
2.51.19
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २.५१.१९ ॥
निघून गेले, निघून गेले! मनोरथ पूर्ण न होता, रामाला राज्यावर स्थापन न करता, माझे पिता नष्ट होतील.
2.51.20
सिद्ध अर्थाः पितरम् वृत्तम् तस्मिन् काले हि उपस्थिते ।
प्रेत कार्येषु सर्वेषु सम्स्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २.५१.२० ॥
तो काळ आल्यावर, ज्यांचे कार्य सिद्ध झाले आहे ते वडिलांची वार्ता ऐकून सर्व प्रेतकार्यांनी राजाचे संस्कार करतील.
2.51.21
रम्य चत्वर सम्स्थानाम् सुविभक्त महा पथाम् ।
हर्म्य प्रसाद सम्पन्नाम् गणिका वर शोभिताम् ॥ २.५१.२१ ॥
जिचे चौक रमणीय रचलेले, मोठे रस्ते सुव्यवस्थित विभागलेले, जी उंच महाल आणि राजवाड्यांनी संपन्न आहे, आणि उत्तम गणिकांनी शोभिवंत आहे.
2.51.22
रथ अश्व गज सम्बाधाम् तूर्य नाद विनादिताम् ।
सर्व कल्याण सम्पूर्णाम् हृष्ट पुष्ट जन आकुलाम् ॥ २.५१.२२ ॥
रथ, घोडे आणि हत्तींनी गजबजलेली, वाद्यांच्या नादाने दुमदुमणारी, सर्व कल्याणांनी परिपूर्ण, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी गजबजलेली.
2.51.23
आराम उद्यान सम्पन्नाम् समाज उत्सव शालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राज धानीम् पितुर् मम ॥ २.५१.२३ ॥
आरामबागा आणि उद्यानांनी संपन्न, समाज आणि उत्सवांनी शोभिवंत अशा माझ्या पित्याच्या राजधानीत ते सुखाने फिरतील.
2.51.24
अपि जीवेद्धशरथो वनवासात्पुनर्वयम् ।
प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम् ॥ २.५१.२४ ॥
कदाचित दशरथ जिवंत असतील; वनवासातून परत येऊन आम्ही त्या महात्म्याला, दृढव्रत रामाला पुन्हा पाहू शकू.
2.51.25
अपि सत्य प्रतिज्ञेन सार्धम् कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते वन वासे अस्मिन्न् अयोध्याम् प्रविशेमहि ॥ २.५१.२५ ॥
सत्यप्रतिज्ञ व्यक्तीसह आम्ही सर्वजण सुखरूप, या वनवासाची समाप्ती झाल्यावर अयोध्येत प्रवेश करू शकू का.
2.51.26
परिदेवयमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।
तिष्ठतः राज पुत्रस्य शर्वरी सा अत्यवर्तत ॥ २.५१.२६ ॥
विलाप करीत, दुःखाने पीडित झालेल्या त्या महात्मा राजपुत्राची ती रात्र सरली.
2.51.27
तथा हि सत्यम् ब्रुवति प्रजा हिते ।
नर इन्द्र पुत्रे गुरु सौहृदात् गुहः ।
मुमोच बाष्पम् व्यसन अभिपीडितः ।
ज्वरा आतुरः नागैव व्यथा आतुरः ॥ २.५१.२७ ॥
असे प्रजेच्या हितासाठी सत्य बोलणाऱ्या नरेंद्रपुत्राबद्दल गाढ स्नेहामुळे, संकटाने पीडित झालेला गुह ज्वराने आजारी हत्तीप्रमाणे व्यथित होऊन अश्रू ढाळू लागला.