Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.52.1
प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ॥ २.५२.१ ॥
Cuando llegó la aurora, Rāma, de gran renombre, habló a Lakṣmaṇa, hijo de Sumitrā, de auspiciosas señales.
2.52.2
भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति ॥ २.५२.२ ॥
Este es el momento de la salida del sol; la venerable noche ha pasado. Querido, aquella ave muy oscura, el cuco, está cantando.
2.52.3
बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।
तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम् ॥ २.५२.३ ॥
En el bosque se oye el griterío de los pavos reales que cantan. Gentil amigo, crucemos el veloz Gaṅgā e vayamos hacia el océano.
2.52.4
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।
गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥ २.५२.४ ॥
Habiendo comprendido las palabras de Rāma, Saumitri, deleite de su amigo, se dirigió a Guha y al auriga, y luego se puso delante de su hermano.
2.52.5
स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २.५२.५ ॥
Tras escuchar y aceptar las palabras de Rāma, él llamó de prisa al maestro constructor y dijo esto a sus ministros.
2.52.6
अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।
सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर ॥ २.५२.६ ॥
Al vado de este río, trae de prisa una barca bella y sólida, provista de sus medios, con timones y asideros, fácil de cruzar.
2.52.7
तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ २.५२.७ ॥
Al oír aquella orden, el gran grupo de ministros de Guha preparó el hermoso bote y lo comunicó a Guha.
2.52.8
ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते ॥ २.५२.८ ॥
Entonces Guha, con las manos juntas, dijo a Rāghava: «Oh señor, este bote está preparado; ¿qué más debo hacer por ti?»
2.52.9
तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।
नौरियम् पुरुषव्याग्र ताम् त्वमारोह सुव्रत ॥ २.५२.९ ॥
Oh, tú que brillas como hijo de los inmortales, este bote es para que cruces el río que va al mar. Oh mejor de los hombres, oh de votos firmes, súbete a él.
2.52.10
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ २.५२.१० ॥
Entonces Rāma, de gran esplendor, dijo estas palabras a Guha: «Por ti mi deseo se ha cumplido; que nos suban pronto a él.»
2.52.11
ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ ॥ २.५२.११ ॥
Entonces, sujetándose los carcajes y ciñéndose las espadas, los dos arqueros Rāghavas fueron con Sītā hacia el Gaṅgā.
2.52.12
रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।
किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २.५२.१२ ॥
Acercándose humildemente a Rāma, conocedor del dharma, el cochero dijo con las manos juntas: «¿Qué debo hacer?»
2.52.13
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।
राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः ॥ २.५२.१३ ॥
Entonces Rāma, hijo de Daśaratha, dijo a Sumantra, tocándolo con su excelente mano derecha: Sumantra, vuelve pronto junto al rey, y sé atento.
2.52.14
निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।
रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम् ॥ २.५२.१४ ॥
Le dijo: vuelve atrás; esto ya basta por mí. Dejando el carro, iré a pie al gran bosque.
2.52.15
आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.१५ ॥
Viendo que se le había concedido permiso, el afligido auriga Sumantra habló así a Rāma de la estirpe de Ikṣvāku, tigre entre los hombres.
2.52.16
न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।
तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ २.५२.१६ ॥
Ningún hombre en este mundo ha transgredido esto: que tú, junto con tu hermano y tu esposa, habites en el bosque como gente común.
2.52.17
न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।
मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम् ॥ २.५२.१७ ॥
No creo que haya fruto en la castidad ni en el estudio de los Vedas, ni en la mansedumbre y la rectitud, si te ha sobrevenido semejante calamidad.
2.52.18
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव ॥ २.५२.१८ ॥
Rāghava, morando en el bosque junto a Vaidehī y tu hermano, oh héroe, alcanzarás tu meta como quien conquista los tres mundos.
2.52.19
वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।
कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः ॥ २.५२.१९ ॥
Rāma, nosotros estamos en verdad perdidos, a quienes también ella engañó. Cayendo bajo el poder de la malvada Kaikeyī, seremos partícipes del sufrimiento.
2.52.20
दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम् ॥ २.५२.२० ॥
Al ver a Rāma alejarse, afligido por el dolor, lloró durante largo tiempo.
2.52.21
ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।
रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम् ॥ २.५२.२१ ॥
Entonces, cesadas las lágrimas, habiendo tocado el agua pura, Rāma habló una y otra vez dulces palabras al auriga.
2.52.22
इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु ॥ २.५२.२२ ॥
Entre los Ikṣvākus no encuentro a un bienhechor igual a ti. Haz de modo que el rey Daśaratha no se aflija por mí.
2.52.23
शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।
काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते ॥ २.५२.२३ ॥
El rey, señor de la tierra, tiene el corazón herido por el dolor, es anciano y está abrumado por la carga del deseo; por eso te digo esto.
2.52.24
यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।
कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया ॥ २.५२.२४ ॥
Lo que el magnánimo señor de la tierra ordene, debe cumplirse sin vacilar, para complacer a Kaikeyī.
2.52.25
एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।
यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २.५२.२५ ॥
Precisamente para esto los reyes gobiernan sus reinos: para que en todos sus asuntos su mente no sea contrariada.
2.52.26
यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।
न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ २.५२.२६ ॥
Oh Sumantra, haz aquello que impida que el gran rey incurra en falsedad o se consuma en el dolor.
2.52.27
अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।
ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः ॥ २.५२.२७ ॥
Oh Sumantra, habiendo saludado al rey, que nunca ha conocido el dolor, anciano, noble y dueño de sus sentidos, debes decirle estas palabras por mi causa.
2.52.28
न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा ॥ २.५२.२८ ॥
Yo no me lamento, ni Lakṣmaṇa ni Maithilī, por ser apartados de Ayodhyā y habitar en el bosque.
2.52.29
चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥ २.५२.२९ ॥
Cuando hayan transcurrido los catorce años, pronto verás a Lakṣmaṇa, a mí y a Sītā de regreso.
2.52.30
एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।
अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः ॥ २.५२.३० ॥
Oh Sumantra, habiendo hablado así una y otra vez al rey, a mi madre, a las demás reinas juntas y a Kaikeyī.
2.52.31
आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।
सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.३१ ॥
Dile a Kausalyā que estoy bien y ofrécele mis reverencias a sus pies; también de parte de Sītā, de mi parte y, por palabra del noble, de Lakṣmaṇa.
2.52.32
ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।
आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे ॥ २.५२.३२ ॥
Dile al gran rey que haga volver pronto a Bharata; y cuando Bharata haya llegado, oh rey, que sea establecido en ese puesto según tu parecer.
2.52.33
भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।
अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥ २.५२.३३ ॥
Habiendo abrazado a Bharata y consagrado como príncipe heredero, que el dolor nacido de nuestra aflicción no te abrume.
2.52.34
भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥ २.५२.३४ ॥
También a Bharata debe decírsele: así como te comportas con el rey, compórtate igual con todas las madres, sin distinción.
2.52.35
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २.५२.३५ ॥
Así como Kaikeyī y Sumitrā son tus madres, así sin distinción; pero la reina Kausalyā es mi madre, y por ello especialmente.
2.52.36
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ २.५२.३६ ॥
Deseando complacer a tu padre y aspirando al cargo de príncipe heredero, puedes acrecentar esa felicidad en ambos mundos.
2.52.37
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।
तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥ २.५२.३७ ॥
Sumantra, siendo despedido por Rāma y consumido por el dolor, habiendo oído todas aquellas palabras, habló por afecto a Rāma de la estirpe de Kakutstha.
2.52.38
यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।
भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥ २.५२.३८ ॥
Que no hablo con adulación, sino por afecto, sin temor y con devoción; te ruego que perdones estas palabras por ahora.
2.52.39
कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥ २.५२.३९ ॥
¿Cómo, en verdad, privado de ti, volveré a aquella ciudad? Querido hijo, por tu separación será como una madre afligida por el dolor de su hijo.
2.52.40
सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥ २.५२.४० ॥
Incluso viendo mi carro con Rāma, la gente tendría entonces algún consuelo; pero al ver el carro sin Rāma, aquella ciudad se desgarraría.
2.52.41
दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।
सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥ २.५२.४१ ॥
Al ver este carro vacío, con solo el auriga restante, la ciudad caería en la desolación, como un ejército propio en la batalla, con sus héroes muertos y solo el auriga superviviente.
2.52.42
दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २.५२.४२ ॥
Aunque habitas lejos, pensando en ti como si estuvieras ante ellos en su mente, seguramente hoy el pueblo ha quedado sin comer, pensando solo en ti.
2.52.43
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशम् त्वत्प्रवासने ।
प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ २.५२.४३ ॥
Rāma, tú mismo viste qué tumulto hubo entre el pueblo cuando partiste al exilio, con sus mentes agotadas por el dolor por ti.
2.52.44
आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।
रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥ २.५२.४४ ॥
El grito de angustia que lanzaron los ciudadanos al destierro del brahmán fue real; al verme de pie en el carro, lo habrían multiplicado por cien.
2.52.45
अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।
नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथा इति ॥ २.५२.४५ ॥
¿Qué diré a la reina? Que he llevado a tu hijo a la casa de su tío materno, y que no debe afligirse.
2.52.46
असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।
कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥ २.५२.४६ ॥
Ni siquiera falsamente diría tales palabras; ¿cómo, pues, diría esta palabra verdadera pero desagradable?
2.52.47
मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।
कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥ २.५२.४७ ॥
¿Cómo llevarán esos excelentes caballos, bajo mi cuidado y acostumbrados a transportar a tus parientes, este carro sin ti?
2.52.48
तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.५२.४८ ॥
Por tanto, oh sin mácula, no podré volver a Ayodhyā sin ti; debes permitirme acompañarte en el exilio al bosque.
2.52.49
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।
सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥ २.५२.४९ ॥
Si, aunque te suplico, de veras me abandonas, entonces, en cuanto me dejes aquí, entraré en el fuego junto con mi carro.
2.52.50
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २.५२.५० ॥
Cualesquiera criaturas que en el bosque sean obstáculo para tus austeridades, oh Rāghava, a esas las contendré con el carro.
2.52.51
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।
आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥ २.५२.५१ ॥
Por aquel hecho he alcanzado el placer de viajar en carro; y por lo que tú has hecho, espero alcanzar el placer de vivir en el bosque.
2.52.52
प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २.५२.५२ ॥
Sé benévolo: deseo estar muy cerca detrás de ti en el bosque. Lo digo con afecto: deseo que sigas siendo mi esposo.
2.52.53
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥ २.५२.५३ ॥
Oh héroe, si también estos caballos tuyos se vuelven habitantes del bosque, te prestarán servicio y alcanzarán la meta suprema.
2.52.54
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥ २.५२.५४ ॥
Morando en el bosque, cumpliré tu servicio con la cabeza inclinada. Ayodhyā, o incluso el mundo de los dioses, lo abandonaré por completo.
2.52.55
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।
राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥ २.५२.५५ ॥
Sin ti no puedo entrar en Ayodhyā, como no puede entrar en la capital del gran Indra quien ha obrado mal.
2.52.56
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।
यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥ २.५२.५६ ॥
Cuando llegue el fin del exilio en el bosque, este es mi anhelo: llevarte de nuevo a la ciudad en este mismo carro.
2.52.57
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥ २.५२.५७ ॥
Incluso los catorce años que pases conmigo en el bosque pasarán como instantes; no de otro modo, sino cientos de veces así.
2.52.58
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।
भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥ २.५२.५८ ॥
¡Oh, tú que amas a tus servidores! Soy tu sierva devota, firme en mi puesto; no te corresponde abandonarme, tú, hijo del señor, que has emprendido el camino.
2.52.59
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।
रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.५९ ॥
Viendo a Sītā, que suplicaba una y otra vez de muchas maneras, con dolor, Rāma, compasivo con sus servidores, dijo estas palabras a Sumantra.
2.52.60
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।
शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥ २.५२.६० ॥
¡Oh, tú que amas a tu señor! Conozco tu suprema devoción hacia mí; escucha la razón por la que te envío de aquí de vuelta a la ciudad.
2.52.61
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥ २.५२.६१ ॥
Al verte regresar a la ciudad, mi madre menor Kaikeyī tendrá la certeza de que Rāma ha partido al bosque.
2.52.62
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।
राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥ २.५२.६२ ॥
Oh reina, ella quedará satisfecha de que yo haya ido al exilio en el bosque, y no sospechará que el rey es un mentiroso, pues es un hombre justo.
2.52.63
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।
भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥ २.५२.६३ ॥
Este es mi primer plan: que el hijo de mi madre menor, Bharata, obtenga un reino protegido y próspero.
2.52.64
मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।
सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥ २.५२.६४ ॥
Por mi bien querido y por el del rey, ve con tu carro a la ciudad, y di tal cual aquellas palabras desagradables que te han sido encomendadas.
2.52.65
गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥ २.५२.६५ ॥
Rāma pronunció estas palabras firmes y razonadas a Guha.
2.52.66
नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।
अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ २.५२.६६ ॥
Oh Guha, esta morada entre tanta gente en el bosque no me conviene ahora; sin duda debo vivir en un ermitaño, pues esa es la norma para mi condición.
2.52.67
सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.६७ ॥
Tomando este voto, adorno de los ascetas, deseo de nuevo el bien de nuestro padre, de Sītā y de Lakṣmaṇa.
2.52.68
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।
तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥ २.५२.६८ ॥
Tras hacerme las jaṭās, iré; trae la leche del nyagrodha. Guha trajo rápidamente esa leche para el príncipe.
2.52.69
लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत् ॥ २.५२.६९ ॥
Con esa leche Rāma hizo las jaṭās para Lakṣmaṇa y para sí mismo; el de largos brazos, tigre entre los hombres, adoptó el estado de quien lleva jaṭās.
2.52.70
तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ ॥ २.५२.७० ॥
Entonces los dos hermanos, Rāma y Lakṣmaṇa, vestidos con ropas de corteza y portando círculos de jaṭās, resplandecieron como sabios.
2.52.71
ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७१ ॥
Entonces, tomando con Lakṣmaṇa el camino vaikhānasa, Rāma dio instrucciones sobre el voto y habló a Guha, su ayudante.
2.52.72
अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥ २.५२.७२ ॥
Oh Guha, sé vigilante con el ejército, el tesoro, la fortaleza y el reino; se considera que proteger el reino es lo más difícil.
2.52.73
ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५२.७३ ॥
Entonces Rāma, deleite del linaje de Ikṣvāku, se despidió de Guha y, sereno y veloz, partió con su esposa y Lakṣmaṇa.
2.52.74
स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७४ ॥
Pero Rāma, deleite del linaje de Ikṣvāku, viendo una barca en la orilla del río y deseando cruzar el Ganges de rápida corriente, habló así a Lakṣmaṇa.
2.52.75
आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।
सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २.५२.७५ ॥
Sube, oh tigre entre los hombres, a esta barca que está aquí, despacio; y primero toma a la magnánima Sītā y ayúdala a subir.
2.52.76
स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः ॥ २.५२.७६ ॥
Habiendo escuchado todo el mandato de su hermano y sin oponerse, primero hizo subir a Sītā de Mithilā, y luego subió el dueño de sí, Lakṣmaṇa.
2.52.77
अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।
ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥ २.५२.७७ ॥
Entonces el resplandeciente hermano mayor de Lakṣmaṇa subió él mismo; luego Guha, señor de los Niṣādas, instruyó a sus parientes.
2.52.78
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ २.५२.७८ ॥
También Rāghava, de gran resplandor, habiendo subido a aquella barca, entonces recitó en voz baja para su propio bien, como lo hace un brāhmaṇa y como lo hace un kṣatriya.
2.52.79
आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ २.५२.७९ ॥
Tras hacer el ācamana según las escrituras, se inclinó ante aquel río junto con Sītā, y Lakṣmaṇa, de esplendor sin límites, lleno de afecto y alegría, también se inclinó.
2.52.80
अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।
आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥ २.५२.८० ॥
Tras despedirse de Sumantra y de Guha con su ejército, Rāma subió a la barca y ordenó a los barqueros que remaran.
2.52.81
ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।
शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात् ॥ २.५२.८१ ॥
Entonces aquella barca, impulsada por los barqueros y guiada con cuidado por los timoneles, empujada por la fuerza de los hermosos remos, cruzó rápidamente las aguas.
2.52.82
मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।
वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.८२ ॥
Al llegar al centro del Bhāgīrathī, la intachable Vaidehī, Sītā, con las palmas juntas, habló así a aquel río.
2.52.83
पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।
निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः ॥ २.५२.८३ ॥
Que este hijo de Daśaratha, del gran y sabio rey, cumpla su mandato; oh Gaṅgā, que él, protegido por ti, así lo haga.
2.52.84
चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ २.५२.८४ ॥
Tras pasar catorce años completos en el bosque, junto con su hermano y conmigo, regresará de nuevo.
2.52.85
ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये ॥ २.५२.८५ ॥
Entonces, oh diosa, oh afortunada, he regresado a salvo. Oh Gaṅgā, con alegría te honraré para el cumplimiento de todos mis deseos.
2.52.86
त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।
भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ २.५२.८६ ॥
Tú, oh diosa, fluyes por tres caminos; contemplas el mundo de Brahmā. Y en este mundo te manifiestas como la esposa del rey del océano.
2.52.87
सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते ॥ २.५२.८७ ॥
Oh diosa, oh resplandeciente, te venero y te alabo, pues el mejor de los hombres ha obtenido el reino y ha regresado a salvo.
2.52.88
गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया ॥ २.५२.८८ ॥
Por el deseo de complacerte, daré a los brahmanes cientos de miles de vacas, vestidos y alimentos selectos.
2.52.89
सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।
यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता ॥ २.५२.८९ ॥
Oh diosa, al regresar a la ciudad, te honraré con devoción, con mil vasijas de licor y arroz mezclado con carne.
2.52.90
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ २.५२.९० ॥
A todas las deidades que habitan en tus orillas, y a los vados sagrados y santuarios, los honraré.
2.52.91
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।
अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ २.५२.९१ ॥
Oh intachable, que el de brazos poderosos Rāma, reunido de nuevo conmigo y con mi hermano, entre en Ayodhyā desde su exilio en el bosque.
2.52.92
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत् ॥ २.५२.९२ ॥
Hablando así, la intachable Sītā llegó rápidamente a la orilla sur del Gaṅgā.
2.52.93
तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः ॥ २.५२.९३ ॥
Habiendo llegado a la orilla y dejado la barca, el mejor de los hombres Rāma partió con su hermano y Vaidehī.
2.52.94
अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।
भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ २.५२.९४ ॥
Entonces el de brazos poderosos Rāma dijo a Lakṣmaṇa, el que aumenta la alegría de Sumitrā: "Sé vigilante para protegernos, tanto en un lugar habitado como en uno desierto."
2.52.95
अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु ॥ २.५२.९५ ॥
En el bosque desierto, donde nada se ve, la protección debe ciertamente ofrecerse. Oh Saumitri, ve delante; que Sītā te siga.
2.52.96
पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।
अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९६ ॥
Iré detrás, protegiéndote a ti y a Sītā. Hoy Vaidehī conocerá el dolor del exilio en el bosque.
2.52.97
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९७ ॥
Hasta ahora ninguna acción ha sido fácilmente cumplida; hoy Vaidehī conocerá el dolor del exilio en el bosque.
2.52.98
प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।
विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ २.५२.९८ ॥
Hoy entrará en un bosque despoblado de gente, carente de campos y jardines, áspero y lleno de precipicios.
2.52.99
श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः ॥ २.५२.९९ ॥
Al oír las palabras de Rāma, Lakṣmaṇa partió delante; y tras Sītā iba Rāghava, el deleite de los Raghu.
2.52.100
गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।
रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।
अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।
र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी ॥ २.५२.१०० ॥
Sumantra miraba sin cesar a Rāma, que había cruzado rápidamente al otro lado del Gaṅgā; al alejarse el camino, su mirada se volvió atrás, y el afligido asceta derramó lágrimas.
2.52.101
स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।
क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ २.५२.१०१ ॥
Aquel magnánimo, de poder igual al de los guardianes del mundo, otorgador de dones, tras cruzar el gran río, llegó poco a poco a las prósperas y alegres aldeas adornadas con cosechas propicias.
2.52.102
तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।
वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।
आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ।
वासाय काले ययतुर् वनः पतिम् ॥ २.५२.१०२ ॥
Allí, habiendo matado a cuatro grandes ciervos —el jabalí, el ṛśya, el antílope moteado y el gran ruru—, y habiendo tomado rápidamente la carne pura, hambrientos, fueron a la hora adecuada hacia el señor del bosque, un gran árbol, para establecerse allí.