والمیکی رامائن · سرگ 2.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.52.1
प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ॥ २.५२.१ ॥
صبح ہوئی تو مہایشسوی رام نے شبھ لچھنوں والے سومتری لکشمن سے کہا۔
2.52.2
भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति ॥ २.५२.२ ॥
یہ سورج نکلنے کا وقت ہے، بھگوتی رات گزر گئی۔ اے تات، وہ کالا پرندہ کوئل کوک رہی ہے۔
2.52.3
बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।
तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम् ॥ २.५२.३ ॥
جنگل میں ناچتے مور کی آواز سنائی دے رہی ہے۔ اے سومیہ، آؤ، تیز رفتار جاہنوی کو پار کریں اور سمندر کی طرف چلیں۔
2.52.4
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।
गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥ २.५२.४ ॥
رام کی بات سمجھ کر، دوست کو خوشی دینے والا سومتری گہا اور سارتھی کو بلا کر بھائی کے آگے کھڑا ہو گیا۔
2.52.5
स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २.५२.५ ॥
رام کی بات سن کر اور قبول کر کے اس نے فوراً معمار کو بلایا اور وزیروں سے یہ کہا۔
2.52.6
अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।
सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर ॥ २.५२.६ ॥
اس دریا کے گھاٹ پر فوراً سواریوں سے لیس، پتوار اور دستوں والی، خوبصورت، مضبوط اور آسانی سے پار ہونے والی کشتی لے آؤ۔
2.52.7
तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ २.५२.७ ॥
اس حکم کو سن کر گُہ کے وزیروں کے بڑے گروہ نے خوبصورت کشتی تیار کر کے گُہ کو اطلاع دی۔
2.52.8
ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते ॥ २.५२.८ ॥
پھر ہاتھ جوڑ کر گُہ نے راگھو سے کہا: اے دیوتا، یہ کشتی تیار ہے؛ اب میں آپ کے لیے اور کیا کروں؟
2.52.9
तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।
नौरियम् पुरुषव्याग्र ताम् त्वमारोह सुव्रत ॥ २.५२.९ ॥
اے امر کے بیٹے جیسے تیجسوی، یہ کشتی آپ کے لیے ہے تاکہ آپ سمندر کی طرف بہنے والی اس ندی کو پار کریں۔ اے مردوں میں شیر، اے سخت عہد والے، اس پر سوار ہوں۔
2.52.10
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ २.५२.१० ॥
پھر مہاتیجسوی رام نے گُہ سے یہ بات کہی: آپ کے سبب میری خواہش پوری ہوئی؛ اب جلد اس پر سوار کرایا جائے۔
2.52.11
ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ ॥ २.५२.११ ॥
پھر ترکش باندھ کر اور تلواریں کمر سے کس کر، دونوں کمان دار راگھو سیتا کے ساتھ گنگا کی طرف روانہ ہوئے۔
2.52.12
रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।
किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २.५२.१२ ॥
دھرم کے جاننے والے رام کے پاس عاجزی سے جا کر، سارتھی نے ہاتھ جوڑ کر کہا: میں کیا کروں؟
2.52.13
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।
राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः ॥ २.५२.१३ ॥
تب دشرتھ کے بیٹے رام نے سمنترا سے کہا، اپنے عمدہ دائیں ہاتھ سے انہیں چھوتے ہوئے: اے سمنترا، جلد ہی پھر بادشاہ کے پاس جاؤ۔ ہوشیار رہنا۔
2.52.14
निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।
रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम् ॥ २.५२.१४ ॥
انہوں نے اس سے کہا، لوٹ جاؤ۔ میرے لیے اتنا ہی کافی ہے۔ رتھ چھوڑ کر میں پیدل ہی مہاون کو جاؤں گا۔
2.52.15
आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.१५ ॥
اپنے آپ کو اجازت ملی دیکھ کر غمگین سارتھی سمنترا نے پُرُش ویاگھر، ایکشواکو راجکمار رام سے یہ کہا۔
2.52.16
न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।
तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ २.५२.१६ ॥
دنیا میں کسی انسان نے اسے پار نہیں کیا: آپ کا اپنے بھائی اور بیوی سمیت عام لوگوں کی طرح جنگل میں بسیرا۔
2.52.17
न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।
मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम् ॥ २.५२.१७ ॥
میں نہیں سمجھتا کہ برہمچریہ میں یا ویدوں کے مطالعے میں کوئی ثمر ہے، اور نرمی و سیدھے پن میں بھی، اگر آپ پر ایسی آفت آ پڑی ہے۔
2.52.18
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव ॥ २.५२.१८ ॥
اے راگھو، وید ہی اور بھائی کے ساتھ جنگل میں رہتے ہوئے، اے بہادر، آپ تینوں لوکوں کو فتح کرنے والے کی طرح اپنی منزل پائیں گے۔
2.52.19
वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।
कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः ॥ २.५२.१९ ॥
اے رام! ہم سب یقیناً برباد ہو گئے؛ اُس کے ہاتھوں بھی فریب کھائے گئے۔ پاپی کیکیئی کے اختیار میں جا کر ہم دکھ کے حصہ دار ہوں گے۔
2.52.20
दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम् ॥ २.५२.२० ॥
رام کو دور جاتے دیکھ کر، غم سے نڈھال ہو کر وہ دیر تک روتا رہا۔
2.52.21
ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।
रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम् ॥ २.५२.२१ ॥
پھر آنسو تھمنے کے بعد، پاک پانی کو چھو کر، رام نے سارتھی سے بار بار شیریں باتیں کہیں۔
2.52.22
इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु ॥ २.५२.२२ ॥
اکشواکو کے خاندان میں مجھے تمہارے جیسا خیر خواہ نظر نہیں آتا۔ جس طرح راجا دشرتھ میرے لیے غم نہ کریں، ویسا ہی کرو۔
2.52.23
शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।
काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते ॥ २.५२.२३ ॥
شوک سے گھائل دل والے، بوڑھے اور زمین کے مالک (بادشاہ)، خواہش کے بوجھ سے دبے ہوئے ہیں؛ اس لیے میں تم سے یہ کہتا ہوں۔
2.52.24
यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।
कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया ॥ २.५२.२४ ॥
مہاتما راجا جو بھی حکم دیں، کیکیئی کو خوش کرنے کے لیے وہ بلا تردد کیا جانا چاہیے۔
2.52.25
एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।
यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २.५२.२५ ॥
اسی لیے بادشاہ سلطنتوں پر حکومت کرتے ہیں، تاکہ ان کے تمام کاموں میں ان کا ذہن رکاوٹ میں نہ پڑے۔
2.52.26
यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।
न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ २.५२.२६ ॥
اے سمنترا، وہ عظیم بادشاہ جھوٹ کا شکار نہ ہوں اور دکھ سے بے چین نہ ہوں، ایسا ہی کرو۔
2.52.27
अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।
ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः ॥ २.५२.२७ ॥
اے سمنترا، جس نے دکھ نہیں دیکھا، اس بوڑھے، معزز، حواس پر قابو رکھنے والے بادشاہ کو سلام کر کے، میری خاطر یہ بات تم کہنا۔
2.52.28
न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा ॥ २.५२.२८ ॥
میں غم نہیں کرتا، نہ لکشمن اور نہ مَیتھلی۔ ایودھیا سے جدا ہو کر ہم جنگل میں رہیں گے، اس پر بھی نہیں۔
2.52.29
चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥ २.५२.२९ ॥
چودہ سال گزر جانے کے بعد، تم جلد ہی لکشمن، مجھے اور سیتا کو واپس آئے ہوئے دیکھو گے۔
2.52.30
एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।
अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः ॥ २.५२.३० ॥
اے سمنترا، اس طرح بادشاہ سے، میری ماں سے، دوسری رانیوں سے اور کیکئی سے بھی بار بار کہہ کر۔
2.52.31
आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।
सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.३१ ॥
کوشلیا سے میری خیریت کہنا اور ان کے قدموں میں پرنام۔ سیتا، میری اور آریہ (لکشمن) کے کہنے پر لکشمن کا پرنام بھی۔
2.52.32
ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।
आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे ॥ २.५२.३२ ॥
مہاراج سے کہنا کہ بھرت کو جلد بلائیں۔ بھرت کے آنے پر، اے نرپتی، آپ کی رائے کے مطابق انہیں اس عہدے پر فائز کریں۔
2.52.33
भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।
अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥ २.५२.३३ ॥
بھرت کو گلے لگا کر اور انہیں یووراج کے عہدے پر تلک دے کر، ہماری وجہ سے پیدا ہونے والا رنج کا دکھ آپ کو مغلوب نہ کرے۔
2.52.34
भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥ २.५२.३४ ॥
بھرت سے بھی کہنا کہ جیسا تم بادشاہ کے ساتھ برتاؤ کرتے ہو، ویسا ہی تمام ماؤں کے ساتھ بلا امتیاز برتاؤ کرنا۔
2.52.35
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २.५२.३५ ॥
جیسی تمہاری مائیں کیکیئی اور سمترا ہیں، ویسے ہی بلا امتیاز؛ مگر دیوی کوشلیا میری ماں ہیں، اس لیے خصوصی طور پر۔
2.52.36
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ २.५२.३६ ॥
باپ کو خوش کرنے کی خواہش سے، یووراج کے عہدے کی تمنا کرتے ہوئے، تم اس سکھ کو دونوں لوکوں میں بڑھا سکتے ہو۔
2.52.37
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।
तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥ २.५२.३७ ॥
رام کے ہاتھوں واپس بھیجے جاتے ہوئے، غم سے نڈھال سمنترا نے وہ سب باتیں سن کر محبت سے کاکُتستھ رام سے کہا۔
2.52.38
यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।
भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥ २.५२.३८ ॥
میں چاپلوسی سے نہیں، محبت سے بے خوف ہو کر عقیدت کے ساتھ بول رہا ہوں؛ اس لیے آپ ان باتوں کو معاف فرمائیں۔
2.52.39
कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥ २.५२.३९ ॥
آپ کے بغیر میں اس شہر کو کیسے لوٹوں؟ اے بیٹے، آپ کی جدائی سے وہ بیٹے کے غم میں بے چین ماں کی طرح ہو جائے گا۔
2.52.40
सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥ २.५२.४० ॥
رام کے ساتھ میرا رتھ دیکھ کر بھی لوگوں کو تب کچھ تسلی ہوتی؛ مگر رام کے بغیر رتھ دیکھ کر تو وہ شہر بھی پھٹ جائے گا۔
2.52.41
दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।
सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥ २.५२.४१ ॥
اس خالی رتھ کو دیکھ کر شہر دین ہو جائے گا، جیسے جنگ میں سورماؤں کے مارے جانے پر صرف سارتھی باقی رہ جانے والی اپنی فوج دین ہو جاتی ہے۔
2.52.42
दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २.५२.४२ ॥
تم دور رہتے ہوئے بھی، دل میں تمہیں سامنے کھڑا سوچتے ہوئے، آج یقیناً رعایا نے بھوکے رہ کر تمہارا ہی دھیان کیا ہوگا۔
2.52.43
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशम् त्वत्प्रवासने ।
प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ २.५२.४३ ॥
اے رام، تمہاری جلاوطنی کے وقت تمہارے غم سے تھکے ہوئے دلوں والی رعایا میں جو کھلبلی مچی تھی، وہ تم نے خود دیکھی ہے۔
2.52.44
आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।
रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥ २.५२.४४ ॥
اس جلاوطنی کے وقت شہریوں کی جو دردناک فریاد بلند ہوئی تھی، وہ واقعی تھی؛ رتھ پر کھڑے مجھے دیکھ کر وہ اسے سو گنا بڑھا دیتے۔
2.52.45
अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।
नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथा इति ॥ २.५२.४५ ॥
میں دیوی سے کیا کہوں؟ 'آپ کے فرزند کو میں ماموں کے خاندان میں لے گیا ہوں؛ آپ غم نہ کریں' یہی کہوں؟
2.52.46
असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।
कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥ २.५२.४६ ॥
جھوٹ ہو تب بھی میں ایسی بات نہیں کہوں گا؛ پھر یہ سچ مگر ناگوار بات میں کیسے کہوں؟
2.52.47
मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।
कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥ २.५२.४७ ॥
میری نگرانی میں رہنے والے، تمہارے عزیزوں کو اٹھانے والے یہ اعلیٰ گھوڑے تمہارے بغیر اس رتھ کو کیسے لے جائیں گے؟
2.52.48
तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.५२.४८ ॥
لہٰذا اے بے گناہ، تمہارے بغیر میں ایودھیا جانے کے قابل نہیں؛ تمہیں ونواس میں تمہارے ساتھ چلنے کی اجازت مجھے دینی چاہیے۔
2.52.49
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।
सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥ २.५२.४९ ॥
اگر میری التجا کے باوجود تم مجھے ترک ہی کرو گے تو یہاں تمہارے ہاتھوں چھوڑے جاتے ہی میں رتھ سمیت آگ میں داخل ہو جاؤں گی۔
2.52.50
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २.५२.५० ॥
جنگل میں جو جاندار تمہاری تپسیا میں رکاوٹ ڈالیں گے، اے راگھو، میں انہیں رتھ کے ذریعے روکوں گی۔
2.52.51
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।
आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥ २.५२.५१ ॥
اُس عمل سے میں نے رتھ کے سفر کا سکھ پایا؛ اور تمہارے عمل سے میں بن باس کا سکھ پانے کی امید رکھتی ہوں۔
2.52.52
प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २.५२.५२ ॥
مہربانی فرماؤ؛ میں جنگل میں تمہارے بالکل پیچھے رہنا چاہتی ہوں۔ محبت سے کہتی ہوں، تم میرے شوہر ہی رہو، یہی میری خواہش ہے۔
2.52.53
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥ २.५२.५३ ॥
اے بہادر، تمہارے یہ گھوڑے بھی اگر جنگل کے باشندے بن جائیں، تو یہ تمہاری خدمت کریں گے اور اعلیٰ مرتبہ پائیں گے۔
2.52.54
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥ २.५२.५४ ॥
جنگل میں رہتے ہوئے میں سر جھکا کر تمہاری خدمت کروں گی۔ اجودھیا ہو یا دیو لوک، میں ہر طرح اسے چھوڑ دوں گی۔
2.52.55
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।
राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥ २.५२.५५ ॥
آپ کے بغیر میرا ایودھیا میں داخل ہونا ممکن نہیں، جیسے بدکردار شخص کا مہندر کی راجدھانی میں داخل ہونا ممکن نہیں ہوتا۔
2.52.56
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।
यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥ २.५२.५६ ॥
جلاوطنی ختم ہونے پر اسی رتھ میں آپ کو دوبارہ نگری لے جانا ہی میری دلی خواہش ہے۔
2.52.57
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥ २.५२.५७ ॥
آپ کے ساتھ جنگل میں گزرنے والے چودہ برس بھی لمحوں کی طرح بیت جائیں گے؛ اس کے برعکس نہیں، بلکہ سیکڑوں بار ایسے ہی۔
2.52.58
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।
भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥ २.५२.५८ ॥
اے خادموں سے محبت رکھنے والے! میں آپ کی وفادار خادمہ ہوں، اپنی جگہ قائم ہوں؛ آقا کے بیٹے آپ جب راستے پر ہوں تو مجھے چھوڑنا آپ کو زیب نہیں دیتا۔
2.52.59
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।
रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.५९ ॥
اس طرح بہت سی صورتوں میں دکھی ہو کر بار بار التجا کرتی ہوئی سیتا کو دیکھ کر خادموں پر رحم کرنے والے رام نے سمنترا سے یہ کہا۔
2.52.60
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।
शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥ २.५२.६० ॥
اے آقا سے محبت رکھنے والے! میرے بارے میں تمہاری اعلیٰ عقیدت کو میں جانتا ہوں؛ سنو، کس مقصد کے لیے میں تمہیں یہاں سے نگری بھیج رہا ہوں۔
2.52.61
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥ २.५२.६१ ॥
شہر میں تمہیں لوٹا ہوا دیکھ کر میری چھوٹی ماں کیکئی کو یقین آ جائے گا کہ رام جنگل کو چلا گیا ہے۔
2.52.62
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।
राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥ २.५२.६२ ॥
اے دیوی، میرے بن باس جانے سے وہ خوش ہوگی؛ اور وہ یہ شک نہیں کرے گی کہ راجہ جھوٹ بولنے والا ہے، کیونکہ وہ دھارمک ہے۔
2.52.63
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।
भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥ २.५२.६३ ॥
یہ میری پہلی تدبیر ہے کہ میری چھوٹی ماں کا بیٹا بھرت محفوظ اور خوشحال سلطنت حاصل کرے۔
2.52.64
मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।
सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥ २.५२.६४ ॥
میری بھلائی اور راجہ کی خاطر تم رتھ سمیت شہر کو جاؤ؛ اور جو ناخوشگوار باتیں تمہیں بتائی گئی ہیں، انہیں ویسے ہی کہنا۔
2.52.65
गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥ २.५२.६५ ॥
رام نے گُہ سے مضبوط اور دلیل والی بات کہی۔
2.52.66
नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।
अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ २.५२.६६ ॥
اے گُہ، اب لوگوں سے بھرے اس جنگل میں میرا یہ قیام مناسب نہیں؛ ضرور کسی آشرم میں رہنا چاہیے، یہی قاعدہ ہے۔
2.52.67
सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.६७ ॥
تپسویوں کے زیور اس ضابطے کو اختیار کرکے میں باپ، سیتا اور لکشمن کی بھلائی کا پھر خواہاں ہوں۔
2.52.68
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।
तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥ २.५२.६८ ॥
جٹائیں بنا کر میں جاؤں گا؛ برگد کا دودھ لاؤ۔ گوہ نے وہ دودھ فوراً شہزادے کے لیے لا دیا۔
2.52.69
लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत् ॥ २.५२.६९ ॥
اسی دودھ سے رام نے لکشمن اور اپنی جٹائیں بنائیں؛ لمبی بانہوں والے نرشیر نے جٹادھاری ہونا اختیار کیا۔
2.52.70
तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ ॥ २.५२.७० ॥
تب چیر کا لباس پہنے، جٹاؤں کا دائرہ اٹھائے وہ دونوں بھائی رام اور لکشمن رشیوں کی مانند جلوہ گر ہوئے۔
2.52.71
ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७१ ॥
پھر لکشمن کے ساتھ ویکھانس راستہ اختیار کرکے رام نے عہد کی ہدایت دی اور مددگار گوہ سے کہا۔
2.52.72
अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥ २.५२.७२ ॥
اے گوہ، فوج، خزانے، قلعے اور جنپد میں ہوشیار رہنا؛ سلطنت کی حفاظت سب سے مشکل سمجھی گئی ہے۔
2.52.73
ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५२.७३ ॥
پھر اِکشواکو خاندان کے فرحت بخش رام نے گُہ سے رخصت لے کر سکون سے، جلدی سے بیوی اور لکشمن کے ساتھ روانہ ہوئے۔
2.52.74
स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७४ ॥
لیکن اِکشواکو خاندان کے فرحت بخش رام نے دریا کے کنارے ایک کشتی دیکھی اور تیز بہنے والی گنگا کو پار کرنے کی خواہش سے لکشمن سے یہ کہا۔
2.52.75
आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।
सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २.५२.७५ ॥
اے مردوں میں شیر، تم اس کھڑی کشتی پر آہستہ سے سوار ہو جاؤ؛ اور بلند ہمت سیتا کو تھام کر پہلے انہیں سوار کراؤ۔
2.52.76
स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः ॥ २.५२.७६ ॥
بھائی کا سارا حکم سن کر، مخالفت کیے بغیر، میتھلی سیتا کو پہلے سوار کرا کر، ضبطِ نفس والے لکشمن پھر خود سوار ہوئے۔
2.52.77
अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।
ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥ २.५२.७७ ॥
پھر تیجسوی لکشمن کے بڑے بھائی (رام) خود سوار ہوئے؛ پھر نشادوں کے سردار گُہ نے اپنے عزیزوں کو حکم دیا۔
2.52.78
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ २.५२.७८ ॥
مہاتیجسوی راگھو (رام) بھی اُس کشتی پر سوار ہو کر برہمن اور کھشتری کی طرح اپنی بھلائی کے لیے جاپ کرنے لگے۔
2.52.79
आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ २.५२.७९ ॥
شاستر کے مطابق آچمن کر کے سیتا کے ساتھ اس ندی کو پرنام کیا، اور لامحدود تیج والے لکشمن نے بھی محبت اور مسرت سے بھر کر پرنام کیا۔
2.52.80
अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।
आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥ २.५२.८० ॥
سمنترا اور لشکر سمیت گہہ سے رخصت لے کر رام کشتی پر سوار ہوئے اور ملاحوں کو کشتی چلانے کا حکم دیا۔
2.52.81
ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।
शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात् ॥ २.५२.८१ ॥
پھر ملاحوں کے چلانے سے وہ کشتی، ناخداؤں کی احتیاط سے سنبھالی جا کر، خوبصورت چپوؤں کے زور سے تیزی کے ساتھ پانی پار کر گئی۔
2.52.82
मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।
वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.८२ ॥
بھاگیرتھی کے درمیانی حصے تک پہنچ کر، بے داغ ویدیہی سیتا نے ہاتھ جوڑ کر اس ندی سے یوں کہا۔
2.52.83
पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।
निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः ॥ २.५२.८३ ॥
یہ دشرتھ کا بیٹا، عقلمند مہاراج کے حکم کی تعمیل کرے۔ اے گنگا، تیری حفاظت میں رہ کر یہ ایسا ہی کرے۔
2.52.84
चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ २.५२.८४ ॥
جنگل میں پورے چودہ سال گزار کر، بھائی اور میرے ساتھ وہ پھر لوٹ آئے گا۔
2.52.85
ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये ॥ २.५२.८५ ॥
اے دیوی، اے خوش قسمت، میں سلامتی کے ساتھ پھر واپس آ گئی ہوں۔ اے گنگا، تمام خواہشات کی تکمیل کے لیے خوشی سے میں تیری پوجا کروں گی۔
2.52.86
त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।
भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ २.५२.८६ ॥
اے دیوی، تو تریپتھگا ہے؛ تو برہما لوک کو دیکھتی ہے۔ اور اس دنیا میں سمندر کے بادشاہ کی بیوی کے طور پر بھی تو نظر آتی ہے۔
2.52.87
सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते ॥ २.५२.८७ ॥
اے دیوی، اے شوبھنا، میں تجھے سلام کرتی ہوں اور تیری تعریف کرتی ہوں، کیونکہ نرشریشٹھ (رام) سلطنت پا کر سلامتی کے ساتھ لوٹ آئے ہیں۔
2.52.88
गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया ॥ २.५२.८८ ॥
تیری خوشنودی کی خواہش سے میں برہمنوں کو لاکھوں گائیں، کپڑے اور عمدہ کھانا دان کروں گی۔
2.52.89
सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।
यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता ॥ २.५२.८९ ॥
اے دیوی، شہر میں لوٹ آئی میں ہزار گھڑے سُرا اور گوشت ملے بھات کے ساتھ عقیدت سے تیری پوجا کروں گی۔
2.52.90
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ २.५२.९० ॥
تیرے کنارے بسنے والے جتنے دیوتا ہیں، ان سب کی، اور تیرتھوں اور مندروں کی بھی میں پوجا کروں گی۔
2.52.91
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।
अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ २.५२.९१ ॥
اے بے گناہ، مہابāہو رام میرے بھائی کے ساتھ پھر ملاپ کر کے جنگل کی جلاوطنی سے ایودھیا میں داخل ہوں۔
2.52.92
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत् ॥ २.५२.९२ ॥
اس طرح باتیں کرتی ہوئی وہ بے گناہ سیتا جلد ہی گنگا کے جنوبی کنارے پر پہنچ گئی۔
2.52.93
तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः ॥ २.५२.९३ ॥
کنارے پر پہنچ کر نرشریشٹھ رام نے کشتی چھوڑ دی اور بھائی اور ویدیہی کے ساتھ آگے روانہ ہوئے۔
2.52.94
अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।
भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ २.५२.९४ ॥
تب مہابāہو رام نے سمتراکے آنند کو بڑھانے والے لکشمن سے کہا — "بستی میں ہو یا ویران جگہ میں، حفاظت کے لیے تیار رہو۔"
2.52.95
अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु ॥ २.५२.९५ ॥
ویران جنگل میں، نادیدہ مقام پر حفاظت ضرور کرنی ہے۔ اے سومتری، آگے چلو، سیتا تمہارے پیچھے چلے۔
2.52.96
पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।
अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९६ ॥
میں پیچھے چلوں گا، تمہاری اور سیتا کی حفاظت کرتا ہوا۔ آج وَیدیہی جلاوطنی کا دکھ جانیں گی۔
2.52.97
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९७ ॥
ابھی تک کوئی کام آسانی سے گزرا نہیں؛ آج وَیدیہی کو بنواس کا دکھ معلوم ہوگا۔
2.52.98
प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।
विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ २.५२.९८ ॥
جہاں لوگوں کی بھیڑ نہیں، کھیت اور باغ نہیں، ناہموار اور ڈھلوان گھاٹیاں ہیں، ایسے جنگل میں آج وہ داخل ہوگی۔
2.52.99
श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः ॥ २.५२.९९ ॥
رام کی بات سن کر لکشمن آگے روانہ ہوئے؛ اور سیتا کے پیچھے رگھوکل کو خوشی دینے والے راگھو چلے۔
2.52.100
गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।
रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।
अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।
र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी ॥ २.५२.१०० ॥
گنگا کے پار جلد چلے گئے رام کو سمنت مسلسل دیکھتا رہا؛ راستے کی طوالت سے نظر لوٹ آئی؛ غمگین تپسوی نے آنسو بہائے۔
2.52.101
स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।
क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ २.५२.१०१ ॥
لوکپالوں کے مانند اثر رکھنے والے وہ مہاتما، وردان دینے والے، اس عظیم دریا کو پار کرکے، پھر خوشحال، شبھ فصلوں سے آراستہ، خوش و خرم بتسوں (بستیوں) کے پاس بتدریج پہنچے۔
2.52.102
तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।
वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।
आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ।
वासाय काले ययतुर् वनः पतिम् ॥ २.५२.१०२ ॥
وہاں ان دونوں نے چار بڑے ہرنوں — جنگلی سور، رشیہ، پرشت اور مہارُرُو — کو مار کر، پاکیزہ گوشت جلدی سے لے کر، بھوکے ہو کر، مناسب وقت پر جنگل کے مالک (بڑے درخت) کے پاس ٹھہرنے کے لیے گئے۔