वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.52.1
प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ॥ २.५२.१ ॥
रात्र सरून प्रभात झाल्यावर महायशस्वी रामाने शुभलक्षणी सौमित्री लक्ष्मणाला म्हटले.
2.52.2
भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति ॥ २.५२.२ ॥
हा सूर्योदयाचा काळ आहे; भगवती रात्र सरली. हे तात, तो काळा पक्षी कोकिळ कूजन करीत आहे.
2.52.3
बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।
तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम् ॥ २.५२.३ ॥
वनात नाचणाऱ्या मोरांचा नाद ऐकू येत आहे. हे सौम्या, चल, वेगवान जाह्नवी ओलांडू आणि सागराकडे जाऊ.
2.52.4
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।
गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥ २.५२.४ ॥
रामाचे वचन जाणून घेऊन मित्रांना आनंद देणारा सौमित्री गुहाला आणि सारथ्याला आमंत्रित करून भावाच्या पुढे उभा राहिला.
2.52.5
स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २.५२.५ ॥
रामाचे वचन ऐकून व मान्य करून त्याने तातडीने स्थपतीला बोलावले आणि सचिवांना हे सांगितले.
2.52.6
अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।
सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर ॥ २.५२.६ ॥
या नदीच्या घाटावर लवकर वाहनांसह, सुकाणू व पकडी असलेली, सुंदर, मजबूत, सहज ओलांडता येणारी नाव आणा.
2.52.7
तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ २.५२.७ ॥
ती आज्ञा ऐकून गुहाच्या मंत्र्यांच्या मोठ्या समूहाने सुंदर नाव सिद्ध करून गुहाला कळवले.
2.52.8
ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते ॥ २.५२.८ ॥
मग हात जोडून गुह राघवाला म्हणाला: हे देवा, ही नाव तयार आहे; आता मी तुमच्यासाठी आणखी काय करू?
2.52.9
तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।
नौरियम् पुरुषव्याग्र ताम् त्वमारोह सुव्रत ॥ २.५२.९ ॥
हे अमरपुत्रासारख्या, समुद्राकडे वाहणारी ही नदी ओलांडण्यासाठी ही नाव तुमच्यासाठी आहे. हे पुरुषश्रेष्ठा, हे सुव्रता, त्यावर आरूढ व्हा.
2.52.10
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ २.५२.१० ॥
मग महातेजस्वी राम गुहाला म्हणाला: तुमच्यामुळे माझी इच्छा पूर्ण झाली; आता लवकर यावर चढवावे.
2.52.11
ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ ॥ २.५२.११ ॥
मग भाते बांधून, तलवारी कमरेला बांधून, दोन धनुर्धर राघव सीतेसह गंगेकडे निघाले.
2.52.12
रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।
किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २.५२.१२ ॥
धर्मज्ञ रामाजवळ विनयाने जाऊन सारथी हात जोडून म्हणाला: मी काय करू?
2.52.13
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।
राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः ॥ २.५२.१३ ॥
तेव्हा दशरथपुत्र रामाने सुमंत्राला म्हटले, त्याला आपल्या उजव्या उत्तम हाताने स्पर्श करत: हे सुमंत्रा, लवकर पुन्हा राजाजवळ जा. सावध राहा.
2.52.14
निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।
रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम् ॥ २.५२.१४ ॥
तो त्याला म्हणाला, परत जा. माझ्यासाठी एवढे पुरे आहे. रथ सोडून मी पायी महावनात जाईन.
2.52.15
आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.१५ ॥
आपल्याला परवानगी मिळाली आहे हे पाहून दुःखी झालेला सारथी सुमंत्र पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाक रामाला असे म्हणाला.
2.52.16
न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।
तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ २.५२.१६ ॥
जगात कोणत्याही माणसाने हे ओलांडलेले नाही: तुम्ही आपल्या भावासह व पत्नीसह सामान्य लोकांप्रमाणे वनात राहणे.
2.52.17
न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।
मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम् ॥ २.५२.१७ ॥
ब्रह्मचर्यात किंवा वेदाध्ययनात फळ आहे असे मला वाटत नाही; मृदुता व सरळपणा यांनाही फळ नाही, जर तुमच्यावर असे संकट आले असेल तर.
2.52.18
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव ॥ २.५२.१८ ॥
हे राघवा, वैदेही व भावासह वनात राहत असताना, हे वीरा, तुम्ही त्रिलोक जिंकल्याप्रमाणे आपली गती प्राप्त कराल.
2.52.19
वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।
कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः ॥ २.५२.१९ ॥
राम, आम्ही सर्वजण निश्चितपणे नष्ट झालो; तिच्याकडूनही फसविले गेलो. पापी कैकेयीच्या अधीन होऊन आम्ही दुःखाचे भागीदार होऊ.
2.52.20
दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम् ॥ २.५२.२० ॥
राम दूर निघून गेलेला पाहून दुःखाने पीडित झालेला तो बराच वेळ रडत राहिला.
2.52.21
ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।
रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम् ॥ २.५२.२१ ॥
नंतर अश्रू थांबल्यावर, शुद्ध पाण्याला स्पर्श करून राम सारथ्याशी वारंवार गोड शब्द बोलला.
2.52.22
इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु ॥ २.५२.२२ ॥
इक्ष्वाकू वंशात तुझ्यासारखा हितचिंतक मला दिसत नाही. राजा दशरथ माझ्यासाठी शोक करणार नाहीत असे कर.
2.52.23
शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।
काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते ॥ २.५२.२३ ॥
शोकाने घायाळ मनाचे, वृद्ध आणि पृथ्वीचे स्वामी असलेले राजे, कामनेच्या ओझ्याने खचलेले आहेत; म्हणून मी तुला हे सांगतो.
2.52.24
यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।
कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया ॥ २.५२.२४ ॥
महात्मा पृथ्वीपती जे काही आज्ञापतील, ते कैकेयीला आनंदित करण्यासाठी संकोच न करता करावे.
2.52.25
एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।
यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २.५२.२५ ॥
याच कारणासाठी राजे राज्यांचे शासन करतात, जेणेकरून त्यांच्या सर्व कार्यांत त्यांचे मन अडथळ्यात येऊ नये.
2.52.26
यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।
न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ २.५२.२६ ॥
हे सुमंत्रा, ते महाराज असत्याला प्राप्त होणार नाहीत आणि दुःखाने व्याकूळ होणार नाहीत, असेच कर.
2.52.27
अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।
ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः ॥ २.५२.२७ ॥
हे सुमंत्रा, दुःख न पाहिलेल्या, वृद्ध, श्रेष्ठ, इंद्रियजयी राजाला वंदन करून माझ्यासाठी हे वचन तू सांग.
2.52.28
न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा ॥ २.५२.२८ ॥
मी शोक करत नाही, लक्ष्मणही करत नाही, मैथिलीही करत नाही. अयोध्येपासून दूर होऊन वनात राहू असे म्हणूनही नाही.
2.52.29
चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥ २.५२.२९ ॥
चौदा वर्षे संपल्यावर, लक्ष्मण, मला आणि सीतेला परत आलेले तू लवकरच पाहशील.
2.52.30
एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।
अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः ॥ २.५२.३० ॥
हे सुमंत्रा, असे राजाला, माझ्या मातेला, इतर राण्यांना आणि कैकेयीलाही वारंवार सांगून.
2.52.31
आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।
सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.३१ ॥
कौसल्येला माझी खुशाली सांग; तिच्या चरणी वंदन. सीता, माझ्या आणि आर्य (लक्ष्मणा)च्या शब्दानुसार लक्ष्मणाचेही वंदन.
2.52.32
ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।
आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे ॥ २.५२.३२ ॥
महाराजांना सांग, भरताला लवकर बोलवावे. भरत आल्यावर, हे नृपा, आपल्या मतानुसार त्याला त्या पदावर स्थापित करावे.
2.52.33
भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।
अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥ २.५२.३३ ॥
भरताला आलिंगन देऊन, युवराज पदावर अभिषेक करून, आमच्यामुळे उत्पन्न झालेले संतापाचे दुःख तुम्हाला अभिभूत करू नये.
2.52.34
भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥ २.५२.३४ ॥
भरतालाही सांग, जसा तू राजाशी वागतोस, तसेच सर्व मातांशी भेदभाव न करता वाग.
2.52.35
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २.५२.३५ ॥
तुझ्या कैकेयी आणि सुमित्रा ज्याप्रमाणे आहेत, तसेच भेदभाव न करता; पण देवी कौसल्या माझी माता आहे, म्हणून विशेषतः.
2.52.36
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ २.५२.३६ ॥
पित्याचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने, युवराज पदाची अपेक्षा करत, तू ते सुख दोन्ही लोकांत वाढवू शकतोस.
2.52.37
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।
तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥ २.५२.३७ ॥
रामाने परत पाठवत असताना शोकाने कृश झालेले सुमंत्र ते सर्व बोलणे ऐकून प्रेमाने काकुत्स्थ रामाला म्हणाले.
2.52.38
यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।
भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥ २.५२.३८ ॥
मी खुशामत म्हणून नव्हे, तर प्रेमाने, निर्भयपणे भक्तिभावाने बोलत आहे; म्हणून हे शब्द आपण क्षमा करावेत.
2.52.39
कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥ २.५२.३९ ॥
तुझ्याशिवाय मी त्या नगरीत कसा परत जाऊ? हे वत्सा, तुझ्या वियोगाने ती पुत्रशोकाने व्याकुल झालेल्या मातेसारखी होईल.
2.52.40
सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥ २.५२.४० ॥
रामासह माझा रथ पाहूनही तेव्हा लोकांना थोडा धीर मिळाला असता; परंतु राम नसलेला रथ पाहून ती नगरीच फाटून जाईल.
2.52.41
दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।
सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥ २.५२.४१ ॥
हा रिकामा रथ पाहून नगरी दीनतेला प्राप्त होईल, जसे युद्धात वीर मारले गेल्यावर केवळ सारथी उरलेले स्वतःचे सैन्य दीन होते.
2.52.42
दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २.५२.४२ ॥
तू दूर राहत असलास तरी, मनाने तुला समोर उभे असल्याचे चिंतन करत, आज नक्कीच प्रजा निराहार राहून तुझेच चिंतन करत असेल.
2.52.43
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशम् त्वत्प्रवासने ।
प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ २.५२.४३ ॥
राम, तुझ्या वनवासाच्या वेळी तुझ्या शोकाने थकलेल्या मनांच्या प्रजांमध्ये कसा गोंधळ माजला होता, हे तू स्वतः पाहिलेस.
2.52.44
आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।
रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥ २.५२.४४ ॥
त्या वनवासाच्या वेळी नागरिकांनी केलेला आर्त आक्रोश खरा होता; रथात उभ्या असलेल्या मला पाहून ते तो शंभरपट वाढवतील.
2.52.45
अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।
नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथा इति ॥ २.५२.४५ ॥
मी देवीला काय सांगू? 'तुमच्या पुत्राला मी मामाच्या कुळात नेले आहे; तुम्ही दुःख करू नका' असे सांगू का?
2.52.46
असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।
कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥ २.५२.४६ ॥
असत्य असले तरी मी असे बोलणार नाही; मग हे सत्य पण अप्रिय वचन मी कसे बोलू?
2.52.47
मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।
कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥ २.५२.४७ ॥
माझ्या देखरेखीखाली असलेले, तुझ्या बांधवांना वाहून नेणारे हे उत्तम घोडे, तू नसताना हा रथ कसा ओढतील?
2.52.48
तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.५२.४८ ॥
म्हणून, हे निष्पाप, तुझ्यावाचून मी अयोध्येला जाऊ शकणार नाही; वनवासात तुझ्या अनुगमनाची अनुमती मला द्यावी.
2.52.49
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।
सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥ २.५२.४९ ॥
मी याचना करत असतानाही जर तू माझा त्यागच करशील, तर इथे तुझ्याकडून त्यागली गेल्यावर मी रथासह अग्नीत प्रवेश करीन.
2.52.50
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २.५२.५० ॥
वनात जे प्राणी तुझ्या तपश्चर्येत विघ्न आणतील, हे राघवा, त्यांना मी रथाने अडवीन.
2.52.51
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।
आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥ २.५२.५१ ॥
त्या कृतीमुळे मला रथप्रवासाचे सुख मिळाले; आणि तुझ्या कृतीमुळे मी वनवासाचे सुख मिळवीन अशी आशा करते.
2.52.52
प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २.५२.५२ ॥
कृपा कर; मला वनात तुझ्या अगदी मागे राहायचे आहे. प्रेमाने सांगते, तू माझा पती म्हणून रहा अशी माझी इच्छा आहे.
2.52.53
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥ २.५२.५३ ॥
हे वीरा, तुझे हे घोडेही जर वनवासी झाले, तर ते तुझी सेवा करतील आणि परम गती मिळवतील.
2.52.54
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥ २.५२.५४ ॥
वनात राहून मी तुझी सेवा मस्तकावर घेऊन करीन. अयोध्या असो वा देवलोक, मी सर्वथा त्याग करीन.
2.52.55
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।
राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥ २.५२.५५ ॥
तुमच्याशिवाय मला अयोध्येत प्रवेश करणे शक्य नाही, जसे दुष्कर्म करणाऱ्याला महेंद्राच्या राजधानीत प्रवेश करणे शक्य नसते.
2.52.56
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।
यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥ २.५२.५६ ॥
वनवास संपल्यावर याच रथातून तुम्हाला पुन्हा नगरीत नेण्याची हीच माझी इच्छा आहे.
2.52.57
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥ २.५२.५७ ॥
तुमच्यासोबत वनात घालवलेली चौदा वर्षेही क्षणांसारखी सरून जातील; त्याच्या उलट नाही, शेकडो वेळा तशीच.
2.52.58
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।
भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥ २.५२.५८ ॥
सेवकवत्सला! मी तुमची भक्त सेविका आहे, माझ्या स्थानी स्थिर आहे; स्वामिपुत्र असलेले तुम्ही वाटेने जात असताना मला त्यागणे तुम्हाला योग्य नाही.
2.52.59
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।
रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.५९ ॥
अशा प्रकारे अनेक प्रकारे दीन होऊन वारंवार विनवणी करणाऱ्या सीतेला पाहून सेवकांवर दया करणाऱ्या रामाने सुमंत्राला हे सांगितले.
2.52.60
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।
शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥ २.५२.६० ॥
स्वामिनिष्ठ! माझ्याविषयीची तुमची परम भक्ती मला ठाऊक आहे; ऐका, कोणत्या हेतूने मी तुम्हाला येथून नगरीत पाठवत आहे.
2.52.61
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥ २.५२.६१ ॥
नगरात तुला परत आलेले पाहून माझी धाकटी माता कैकेयीला विश्वास बसेल की राम वनात गेला आहे.
2.52.62
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।
राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥ २.५२.६२ ॥
हे देवी, मी वनवासाला गेलो म्हणून ती संतुष्ट होईल; आणि राजा धार्मिक असल्यामुळे तो खोटे बोलणारा आहे असा संशय ती घेणार नाही.
2.52.63
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।
भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥ २.५२.६३ ॥
हीच माझी पहिली योजना आहे: माझ्या धाकट्या मातेचा पुत्र भरत सुरक्षित, समृद्ध राज्य मिळवो.
2.52.64
मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।
सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥ २.५२.६४ ॥
माझ्या प्रियासाठी आणि राजासाठी तू रथासह नगरात जा; तुला सांगितलेल्या त्या अप्रिय गोष्टी तशाच सांग.
2.52.65
गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥ २.५२.६५ ॥
राम गुहाला दृढ आणि सकारण वचन म्हणाला.
2.52.66
नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।
अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ २.५२.६६ ॥
हे गुहा, आता माणसांनी भरलेल्या या वनात माझा हा निवास योग्य नाही; निश्चितच आश्रमात वास करायला हवा, हाच विधी आहे.
2.52.67
सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.६७ ॥
तपस्व्यांचे भूषण असलेला हा नियम स्वीकारून मी पित्याचे, सीतेचे आणि लक्ष्मणाचे हित पुन्हा इच्छितो.
2.52.68
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।
तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥ २.५२.६८ ॥
जटा करून मी जाईन; वडाचा चीक आण. गुहाने तो चीक लगेच राजपुत्रासाठी आणला.
2.52.69
लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत् ॥ २.५२.६९ ॥
त्या चिकाने रामाने लक्ष्मणाच्या आणि स्वतःच्या जटा केल्या; दीर्घबाहू, नरश्रेष्ठ रामाने जटाधारी रूप धारण केले.
2.52.70
तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ ॥ २.५२.७० ॥
तेव्हा वल्कले नेसलेले, जटांचे मंडल धारण केलेले ते दोघे भाऊ राम व लक्ष्मण ऋषींसारखे शोभू लागले.
2.52.71
ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७१ ॥
मग लक्ष्मणासह वैखानस मार्ग स्वीकारून रामाने व्रताचा आदेश दिला आणि सहाय्यक गुहाला म्हटले.
2.52.72
अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥ २.५२.७२ ॥
हे गुहा, सैन्य, कोष, दुर्ग आणि जनपद यांबाबत सावध राहा; राज्याचे रक्षण अत्यंत कठीण मानले जाते.
2.52.73
ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५२.७३ ॥
नंतर इक्ष्वाकु वंशाचा आनंद असलेला राम गुहाचा निरोप घेऊन शांतपणे, त्वरेने पत्नी आणि लक्ष्मणासह निघाला.
2.52.74
स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७४ ॥
पण इक्ष्वाकु वंशाचा आनंद असलेल्या रामाने नदीकाठी एक होडी पाहिली आणि वेगाने वाहणारी गंगा ओलांडण्याच्या इच्छेने लक्ष्मणाला हे म्हटले.
2.52.75
आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।
सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २.५२.७५ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, तू या उभ्या असलेल्या होडीवर हळूच चढ; मनस्विनी सीतेला धरून आधी तिला चढव.
2.52.76
स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः ॥ २.५२.७६ ॥
भावाची सर्व आज्ञा ऐकून, विरोध न करता, मैथिली सीतेला आधी चढवून, आत्मसंयमी लक्ष्मण नंतर चढला.
2.52.77
अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।
ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥ २.५२.७७ ॥
तेव्हा तेजस्वी लक्ष्मणाचा थोरला भाऊ (राम) स्वतः चढला; मग निषादांचा अधिपती गुह आपल्या नातेवाईकांना प्रेरित करू लागला.
2.52.78
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ २.५२.७८ ॥
महातेजस्वी राघवानेही (रामाने) त्या होडीवर चढून ब्राह्मणासारखे आणि क्षत्रियासारखे स्वतःच्या हितासाठी मंत्रजप केला.
2.52.79
आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ २.५२.७९ ॥
शास्त्रानुसार आचमन करून सीतेसह त्या नदीला प्रणाम केला; अमित तेजस्वी लक्ष्मणानेही प्रेम आणि हर्षाने भरून प्रणाम केला.
2.52.80
अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।
आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥ २.५२.८० ॥
सुमंत्र आणि सैन्यासह असलेल्या गुहाचा निरोप घेऊन राम नावेत चढला आणि नाविकांना नाव चालवण्याची आज्ञा दिली.
2.52.81
ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।
शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात् ॥ २.५२.८१ ॥
मग त्यांनी चालवलेली ती नाव, सुकाणू धरणाऱ्यांनी काळजीपूर्वक चालवलेली, सुंदर वल्ह्यांच्या वेगाने प्रेरित होऊन पटकन पाणी ओलांडून गेली.
2.52.82
मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।
वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.८२ ॥
भागीरथीच्या मध्यभागी पोहोचल्यावर, निर्दोष वैदेही सीतेने हात जोडून त्या नदीला असे म्हटले.
2.52.83
पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।
निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः ॥ २.५२.८३ ॥
दशरथाचा हा पुत्र, बुद्धिमान महाराजांची आज्ञा पाळो. हे गंगे, तुझ्याकडून संरक्षित होऊन त्याने ती पाळावी.
2.52.84
चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ २.५२.८४ ॥
अरण्यात पूर्ण चौदा वर्षे राहून, भावासह आणि माझ्यासह तो पुन्हा परत येईल.
2.52.85
ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये ॥ २.५२.८५ ॥
हे देवी, हे सौभाग्यवती, क्षेमाने मी पुन्हा परतले आहे. हे गंगे, सर्व इच्छा पूर्ण होण्यासाठी आनंदाने मी तुझी पूजा करीन.
2.52.86
त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।
भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ २.५२.८६ ॥
हे देवी, तू त्रिपथगा आहेस; ब्रह्मलोक तू पाहतेस. आणि या लोकात समुद्रराजाची पत्नी म्हणूनही तू दिसतेस.
2.52.87
सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते ॥ २.५२.८७ ॥
हे देवी, हे शोभने, मी तुला नमस्कार करते आणि तुझी स्तुती करते; नरश्रेष्ठ (राम) राज्य मिळवून क्षेमाने परत आले आहेत.
2.52.88
गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया ॥ २.५२.८८ ॥
तुझे प्रिय करण्याच्या इच्छेने मी ब्राह्मणांना लाखो गायी, वस्त्रे आणि उत्तम अन्न दान करीन.
2.52.89
सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।
यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता ॥ २.५२.८९ ॥
हे देवी, नगरीत पुन्हा आलेली मी हजार घडे सुरा आणि मांसमिश्रित ओदनाने तुझी श्रद्धेने पूजा करीन.
2.52.90
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ २.५२.९० ॥
तुझ्या तीरावर वास करणाऱ्या सर्व देवतांची, तीर्थांची आणि आयतनांची मी पूजा करीन.
2.52.91
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।
अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ २.५२.९१ ॥
हे निर्दोष सीते, महाबाहू राम माझ्या भावासह पुन्हा एकत्र येऊन वनवासातून अयोध्येत प्रवेश करो.
2.52.92
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत् ॥ २.५२.९२ ॥
असे बोलत निर्दोष सीता गंगेच्या दक्षिण तीरावर लवकरच पोहोचली.
2.52.93
तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः ॥ २.५२.९३ ॥
तीरावर पोहोचून नरश्रेष्ठ राम नाव सोडून भाऊ आणि वैदेहीसह पुढे निघाले.
2.52.94
अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।
भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ २.५२.९४ ॥
तेव्हा महाबाहू राम सुमित्रेचा आनंद वाढवणाऱ्या लक्ष्मणाला म्हणाले - "वस्तीत असो वा निर्जन ठिकाणी, संरक्षणासाठी सज्ज राहा."
2.52.95
अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु ॥ २.५२.९५ ॥
निर्जन वनात, न दिसणाऱ्या ठिकाणी संरक्षण अवश्य करायला हवे. हे सौमित्री, पुढे चल, सीता तुझ्या मागे चालो.
2.52.96
पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।
अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९६ ॥
मी मागून जाईन, तुझे आणि सीतेचे रक्षण करत. आज वैदेही वनवासाचे दुःख जाणेल.
2.52.97
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९७ ॥
अजूनपर्यंत कोणतेही कार्य सहज पार पडलेले नाही; आज वैदेही वनवासाचे दुःख जाणेल.
2.52.98
प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।
विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ २.५२.९८ ॥
माणसांची गर्दी नाहीशी झालेल्या, शेतं आणि बागा नसलेल्या, विषम आणि उंचसखल कड्यांच्या वनात आज ती प्रवेश करेल.
2.52.99
श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः ॥ २.५२.९९ ॥
रामाचे वचन ऐकून लक्ष्मण पुढे निघाला; आणि सीतेच्या मागे रघुकुलनंदन राघव चालू लागला.
2.52.100
गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।
रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।
अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।
र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी ॥ २.५२.१०० ॥
गंगेच्या पलीकडे लवकर गेलेल्या रामाकडे सुमंत्र सतत पाहत राहिला; मार्गाच्या दूरीने दृष्टी परतली; व्यथित तपस्वी अश्रू ढाळू लागला.
2.52.101
स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।
क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ २.५२.१०१ ॥
लोकपालांसारखा प्रभाव असलेला तो महात्मा, वरदाता, त्या महानदीला ओलांडून, मग समृद्ध आणि शुभ पिकांनी सजलेल्या, आनंदी वत्सांच्या (गावांच्या) जवळ क्रमाने पोहोचला.
2.52.102
तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।
वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।
आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ।
वासाय काले ययतुर् वनः पतिम् ॥ २.५२.१०२ ॥
तेथे त्या दोघांनी वराह, ऋश्य, पृषत आणि महारुरु या चार महामृगांना मारून, शुद्ध मांस त्वरेने घेऊन, भुकेले होऊन, योग्य वेळी वनाचा स्वामी (विशाल वृक्ष) याच्याजवळ निवासासाठी गेले.