વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.52.1
प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ॥ २.५२.१ ॥
રાત્રિ વીતી પ્રભાત થયું ત્યારે મહાયશસ્વી રામે શુભલક્ષણ સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને કહ્યું.
2.52.2
भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति ॥ २.५२.२ ॥
આ સૂર્યોદયનો સમય છે; ભગવતી રાત્રિ વીતી ગઈ. હે તાત, તે કાળું પક્ષી કોયલ ટહુકે છે.
2.52.3
बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।
तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम् ॥ २.५२.३ ॥
વનમાં ટહુકતા મોરનો અવાજ સંભળાય છે. હે સૌમ્ય, ચાલ, શીઘ્રગામી જાહ્નવી પાર કરીએ અને સાગર તરફ જઈએ.
2.52.4
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।
गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥ २.५२.४ ॥
રામનું વચન સમજીને મિત્રને આનંદ આપનાર સૌમિત્રિ ગુહ અને સારથિને સંબોધીને ભાઈની આગળ ઊભા રહ્યા.
2.52.5
स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २.५२.५ ॥
રામનું વચન સાંભળીને અને સ્વીકારીને તેણે તરત સ્થપતિને બોલાવીને મંત્રીઓને આ કહ્યું.
2.52.6
अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।
सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर ॥ २.५२.६ ॥
આ નદીના તીર્થે જલદી વાહનોથી યુક્ત, સુકાન અને હાથાઓવાળી, સુંદર, મજબૂત, સરળતાથી પાર થવા યોગ્ય નાવ લાવો.
2.52.7
तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ २.५२.७ ॥
તે આજ્ઞા સાંભળીને ગુહના મંત્રીઓના મોટા સમૂહે સુંદર નાવ તૈયાર કરીને ગુહને જાણ કરી.
2.52.8
ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते ॥ २.५२.८ ॥
પછી હાથ જોડીને ગુહે રાઘવને કહ્યું: હે દેવ, આ નાવ તૈયાર છે; હવે હું તમારા માટે બીજું શું કરું?
2.52.9
तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।
नौरियम् पुरुषव्याग्र ताम् त्वमारोह सुव्रत ॥ २.५२.९ ॥
હે અમરપુત્ર સમાન તેજસ્વી, સાગર તરફ વહેતી આ નદી પાર કરવા આ નાવ તમારા માટે છે. હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હે સુવ્રત, તેમાં ચઢો.
2.52.10
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ २.५२.१० ॥
પછી મહાતેજસ્વી રામે ગુહને આ વચન કહ્યું: તમારા દ્વારા મારી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ; હવે તરત તેમાં ચઢાવી દો.
2.52.11
ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ ॥ २.५२.११ ॥
પછી ભાથાં બાંધીને, તલવારો કમરે બાંધીને, બે ધનુર્ધારી રાઘવો સીતા સાથે ગંગા તરફ ગયા.
2.52.12
रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।
किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २.५२.१२ ॥
ધર્મજ્ઞ રામ પાસે વિનયપૂર્વક જઈને સારથિએ હાથ જોડીને કહ્યું: હું શું કરું?
2.52.13
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।
राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः ॥ २.५२.१३ ॥
ત્યારે દશરથપુત્ર રામે સુમંત્રને કહ્યું, તેમના ઉત્તમ જમણા હાથથી તેમને સ્પર્શ કરીને: હે સુમંત્ર, ઝડપથી ફરી રાજા પાસે જાઓ. સાવધ રહો.
2.52.14
निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।
रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम् ॥ २.५२.१४ ॥
તેમણે તેને કહ્યું, પાછા જાઓ. મારા માટે આટલું પૂરતું છે. રથ છોડીને હું પગપાળા મહાવનમાં જઈશ.
2.52.15
आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.१५ ॥
પોતાને રજા મળી ગઈ છે એ જોઈને દુઃખી સારથિ સુમંત્રે પુરુષવ્યાઘ્ર ઐક્ષ્વાક રામને આ કહ્યું.
2.52.16
न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।
तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ २.५२.१६ ॥
જગતમાં કોઈ માણસે આ ઓળંગ્યું નથી: તમારા ભાઈ અને પત્ની સાથે સામાન્ય માણસોની જેમ તમારું વનમાં રહેવું.
2.52.17
न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।
मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम् ॥ २.५२.१७ ॥
બ્રહ્મચર્ય કે વેદાધ્યયનમાં ફળ છે એમ હું માનતો નથી; કોમળતા અને સરળતાનું પણ ફળ નથી, જો તમારા પર આવી વિપત્તિ આવી પડી હોય તો.
2.52.18
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव ॥ २.५२.१८ ॥
હે રાઘવ, વૈદેહી અને ભાઈ સાથે વનમાં વસીને, હે વીર, તમે ત્રણે લોક જીતતા હો તેમ પોતાની ગતિ પામશો.
2.52.19
वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।
कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः ॥ २.५२.१९ ॥
રામ, અમે બધા ખરેખર નાશ પામ્યા; તેના દ્વારા પણ છેતરાયા. પાપી કૈકેયીને વશ થઈને અમે દુઃખના ભાગીદાર થઈશું.
2.52.20
दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम् ॥ २.५२.२० ॥
રામને દૂર જતા જોઈને દુઃખથી પીડિત થયેલો તે લાંબા સમય સુધી રડ્યો.
2.52.21
ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।
रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम् ॥ २.५२.२१ ॥
પછી આંસુ થંભ્યા પછી, શુદ્ધ જળનો સ્પર્શ કરીને રામે સારથિને વારંવાર મધુર વચનો કહ્યાં.
2.52.22
इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु ॥ २.५२.२२ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં તારા જેવો હિતેચ્છુ હું જોતો નથી. રાજા દશરથ મારા માટે શોક ન કરે એમ કર.
2.52.23
शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।
काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते ॥ २.५२.२३ ॥
શોકથી ઘાયલ મનવાળા, વૃદ્ધ અને પૃથ્વીના સ્વામી રાજા કામના ભારથી કચડાયેલા છે; તેથી હું તને આ કહું છું.
2.52.24
यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।
कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया ॥ २.५२.२४ ॥
મહાત્મા ભૂપતિ જે કંઈ આજ્ઞા કરે, કૈકેયીને પ્રસન્ન કરવા માટે તે કોઈ પણ સંકોચ વિના કરવું જોઈએ.
2.52.25
एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।
यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २.५२.२५ ॥
આ જ હેતુથી રાજાઓ રાજ્યો પર શાસન કરે છે, જેથી તેમનાં સર્વ કાર્યોમાં તેમનું મન અવરોધાય નહીં.
2.52.26
यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।
न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ २.५२.२६ ॥
હે સુમંત્ર, તે મહારાજ અસત્યને પ્રાપ્ત ન થાય અને દુઃખથી વ્યથિત ન થાય, એવું જ કરજે.
2.52.27
अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।
ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः ॥ २.५२.२७ ॥
હે સુમંત્ર, દુઃખ ન જોયેલા, વૃદ્ધ, શ્રેષ્ઠ, ઇન્દ્રિયજિત રાજાને પ્રણામ કરીને મારા કારણે તું આ વચન કહેજે.
2.52.28
न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा ॥ २.५२.२८ ॥
હું શોક કરતો નથી, લક્ષ્મણ પણ નહીં અને મૈથિલી પણ નહીં. અયોધ્યાથી વિખૂટા પડીને વનમાં વસીશું એવું વિચારીને પણ નહીં.
2.52.29
चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥ २.५२.२९ ॥
ચૌદ વર્ષ વીત્યા પછી, લક્ષ્મણ, મને અને સીતાને પાછા આવેલા તું શીઘ્ર જોઈશ.
2.52.30
एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।
अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः ॥ २.५२.३० ॥
હે સુમંત્ર, એ રીતે રાજાને, મારી માતાને, અન્ય રાણીઓને અને કૈકેયીને પણ ફરી ફરી કહીને.
2.52.31
आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।
सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.३१ ॥
કૌસલ્યાને મારા આરોગ્યના સમાચાર કહેજો; તેમના ચરણોમાં વંદન. સીતા, મારા અને આર્ય (લક્ષ્મણ)ના વચન અનુસાર લક્ષ્મણના વંદન પણ.
2.52.32
ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।
आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे ॥ २.५२.३२ ॥
મહારાજાને કહેજો, ભરતને ઝડપથી બોલાવે. ભરત આવે ત્યારે, હે નૃપ, તમારા મત પ્રમાણે તેમને તે પદ પર સ્થાપિત કરો.
2.52.33
भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।
अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥ २.५२.३३ ॥
ભરતને આલિંગન આપી, યુવરાજ પદે અભિષેક કરીને, અમારા કારણે ઉત્પન્ન થયેલું સંતાપનું દુઃખ તમને ઘેરી ન લે.
2.52.34
भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥ २.५२.३४ ॥
ભરતને પણ કહેજો; જેવું તું રાજા પ્રત્યે વર્તે છે, તેવું જ બધી માતાઓ પ્રત્યે ભેદ વિના વર્તજે.
2.52.35
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २.५२.३५ ॥
તારી માતાઓ કૈકેયી અને સુમિત્રા જેવી છે, તેવી જ ભેદ વિના; પરંતુ દેવી કૌસલ્યા મારી માતા છે, એટલે વિશેષ રૂપે.
2.52.36
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ २.५२.३६ ॥
પિતાને પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી, યુવરાજ પદની આકાંક્ષા રાખીને, તું એ સુખ બંને લોકમાં વધારી શકે છે.
2.52.37
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।
तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥ २.५२.३७ ॥
રામ દ્વારા પાછા મોકલાતા શોકથી કૃશ થયેલા સુમંત્રે એ બધાં વચનો સાંભળીને સ્નેહથી કાકુત્સ્થ રામને કહ્યું.
2.52.38
यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।
भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥ २.५२.३८ ॥
હું ખુશામતથી નહીં, પણ સ્નેહથી નિર્ભયપણે ભક્તિભાવે બોલું છું; તેથી આ વચનો આપે ક્ષમા કરવા યોગ્ય છે.
2.52.39
कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥ २.५२.३९ ॥
તારા વિના હું એ નગરીમાં કેવી રીતે પાછો જાઉં? હે વત્સ, તારા વિયોગથી તે પુત્રશોકથી વ્યાકુળ માતા જેવી થશે.
2.52.40
सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥ २.५२.४० ॥
રામ સાથેનો મારો રથ જોઈને પણ ત્યારે લોકોને થોડો ધીરજ મળત; પરંતુ રામ વિનાનો રથ જોઈને તો એ નગરી પણ ફાટી જશે.
2.52.41
दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।
सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥ २.५२.४१ ॥
આ ખાલી રથ જોઈને નગરી દીનતા પામશે, જેમ યુદ્ધમાં વીરો માર્યા જતાં માત્ર સારથિ બચેલું પોતાનું સૈન્ય દીન બને.
2.52.42
दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २.५२.४२ ॥
તું દૂર વસે છે તોય, મનથી તને સામે ઊભેલો ચિંતવતા, આજે ચોક્કસ પ્રજાએ ભોજન વિના તારું જ ધ્યાન ધર્યું હશે.
2.52.43
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशम् त्वत्प्रवासने ।
प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ २.५२.४३ ॥
રામ, તારા પ્રવાસ સમયે તારા શોકથી થાકેલા મનવાળી પ્રજાઓમાં કેવી અફરાતફરી હતી, તે તેં પોતે જોયું છે.
2.52.44
आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।
रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥ २.५२.४४ ॥
એ વનવાસ સમયે નગરજનોએ કરેલો આર્ત પોકાર ખરેખર થયો હતો; રથમાં ઊભેલા મને જોઈને તેઓ તેને સો ગણો વધારી દેત.
2.52.45
अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।
नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथा इति ॥ २.५२.४५ ॥
હું દેવીને શું કહીશ? 'તમારા પુત્રને મેં મામાના કુળમાં લઈ ગયો છું; તમે સંતાપ ન કરો' એમ કહીશ?
2.52.46
असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।
कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥ २.५२.४६ ॥
અસત્ય હોય તો પણ હું આવું વચન નહીં કહું; તો પછી આ સત્ય છતાં અપ્રિય વચન હું કેવી રીતે કહું?
2.52.47
मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।
कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥ २.५२.४७ ॥
મારી દેખરેખ હેઠળના, તારા સ્વજનોને વહન કરતા આ ઉત્તમ ઘોડા તારા વિના આ રથ કેવી રીતે ખેંચશે?
2.52.48
तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.५२.४८ ॥
તેથી, હે નિષ્પાપ, તારા વિના હું અયોધ્યા જઈ શકીશ નહીં; વનવાસમાં તારી સાથે ચાલવાની અનુમતિ મને આપવી જોઈએ.
2.52.49
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।
सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥ २.५२.४९ ॥
હું યાચના કરું છતાં જો તું મારો ત્યાગ જ કરીશ, તો અહીં તારા દ્વારા તજાતાં જ હું રથ સહિત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.
2.52.50
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २.५२.५० ॥
વનમાં જે જીવો તારી તપસ્યામાં વિઘ્નરૂપ થશે, હે રાઘવ, તેમને હું રથ વડે રોકીશ.
2.52.51
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।
आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥ २.५२.५१ ॥
તે કાર્યથી મેં રથયાત્રાનું સુખ મેળવ્યું છે; અને તારા કાર્યથી હું વનવાસનું સુખ મેળવીશ એવી આશા રાખું છું.
2.52.52
प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २.५२.५२ ॥
કૃપા કર; હું વનમાં તારી જ પાછળ સમીપ રહેવા ઇચ્છું છું. પ્રેમથી કહું છું, તું મારો પતિ જ રહે એવી ઇચ્છા છે.
2.52.53
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥ २.५२.५३ ॥
હે વીર, તારા આ ઘોડા પણ જો વનવાસી થશે, તો તેઓ તારી સેવા કરશે અને પરમ ગતિ પામશે.
2.52.54
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥ २.५२.५४ ॥
વનમાં વસીને હું તારી સેવા માથે ચડાવીને કરીશ. અયોધ્યા હોય કે દેવલોક, હું સર્વથા તેનો ત્યાગ કરીશ.
2.52.55
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।
राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥ २.५२.५५ ॥
તમારા વિના મારા માટે અયોધ્યામાં પ્રવેશ શક્ય નથી, જેમ દુષ્કર્મ કરનારને મહેન્દ્રની રાજધાનીમાં પ્રવેશ શક્ય નથી.
2.52.56
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।
यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥ २.५२.५६ ॥
વનવાસ પૂરો થયા પછી આ જ રથમાં તમને ફરી નગરીમાં લઈ જવાની એ જ મારી મનોકામના છે.
2.52.57
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥ २.५२.५७ ॥
તમારી સાથે વનમાં વિતાવાતાં ચૌદ વર્ષ પણ ક્ષણો જેવાં વીતી જશે; તેથી ઊલટું નહીં, સેંકડો વાર તેમ જ.
2.52.58
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।
भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥ २.५२.५८ ॥
સેવકો પ્રત્યે વત્સલ! હું તમારી ભક્ત સેવિકા છું, મારા સ્થાને સ્થિર છું; સ્વામીપુત્ર એવા તમે માર્ગે ચાલો ત્યારે મને ત્યજવું તમને યોગ્ય નથી.
2.52.59
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।
रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.५९ ॥
આ રીતે અનેક પ્રકારે દીન થઈને વારંવાર યાચના કરતી સીતાને જોઈને સેવકો પર દયા રાખનાર રામે સુમંત્રને આ કહ્યું.
2.52.60
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।
शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥ २.५२.६० ॥
સ્વામી પ્રત્યે સ્નેહ રાખનારા! મારા પ્રત્યેની તમારી પરમ ભક્તિ હું જાણું છું; સાંભળો, કયા હેતુથી હું તમને અહીંથી નગરી તરફ મોકલું છું.
2.52.61
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥ २.५२.६१ ॥
નગરમાં તને પાછો ફરેલો જોઈને મારી નાની માતા કૈકેયીને વિશ્વાસ થશે કે રામ વનમાં ગયો છે.
2.52.62
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।
राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥ २.५२.६२ ॥
હે દેવી, હું વનવાસે ગયો એથી તે સંતુષ્ટ થશે; અને રાજા ધાર્મિક હોવાથી તે ખોટું બોલનાર છે એવી શંકા તે નહીં કરે.
2.52.63
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।
भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥ २.५२.६३ ॥
આ મારી પ્રથમ યોજના છે: મારી નાની માતાનો પુત્ર ભરત સુરક્ષિત, સમૃદ્ધ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે.
2.52.64
मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।
सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥ २.५२.६४ ॥
મારા પ્રિય માટે અને રાજાના હિત માટે તું રથ સહિત નગરે જા; તને કહેવામાં આવેલી તે અપ્રિય વાતો તેવી જ રીતે કહેજે.
2.52.65
गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥ २.५२.६५ ॥
રામે ગુહને દૃઢ અને કારણયુક્ત વચન કહ્યું.
2.52.66
नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।
अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ २.५२.६६ ॥
હે ગુહ, હવે લોકોથી ભરેલા આ વનમાં મારો આ નિવાસ યોગ્ય નથી; અવશ્ય આશ્રમમાં વાસ કરવો જોઈએ, એ જ વિધિ છે.
2.52.67
सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.५२.६७ ॥
તપસ્વીઓના આભૂષણ સમાન આ નિયમ ગ્રહણ કરીને હું પિતા, સીતા અને લક્ષ્મણના હિતની ફરી કામના કરું છું.
2.52.68
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।
तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥ २.५२.६८ ॥
જટા બનાવીને હું જઈશ; વડનું દૂધ લઈ આવ. ગુહે તે દૂધ તરત જ રાજકુમાર માટે લાવી આપ્યું.
2.52.69
लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत् ॥ २.५२.६९ ॥
તે દૂધથી રામે લક્ષ્મણની અને પોતાની જટા બનાવી; દીર્ઘબાહુ, નરશ્રેષ્ઠ જટાધારી થયા.
2.52.70
तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ ॥ २.५२.७० ॥
ત્યારે ચીર વસ્ત્ર પહેરેલા, જટાનું મંડળ ધારણ કરેલા એ બંને ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણ ઋષિઓ સમાન શોભ્યા.
2.52.71
ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७१ ॥
પછી લક્ષ્મણ સાથે વૈખાનસ માર્ગ અપનાવીને રામે વ્રતનો આદેશ આપ્યો અને સહાયક ગુહને કહ્યું.
2.52.72
अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥ २.५२.७२ ॥
હે ગુહ, સેના, ખજાના, કિલ્લા અને જનપદમાં સાવધ રહેજે; રાજ્યની રક્ષા સૌથી કઠિન માનવામાં આવે છે.
2.52.73
ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५२.७३ ॥
ત્યારે ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદ રામે ગુહની વિદાય લઈ શાંતિથી, ઝડપથી પત્ની અને લક્ષ્મણ સાથે પ્રયાણ કર્યું.
2.52.74
स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ २.५२.७४ ॥
પરંતુ ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદ રામે નદીકાંઠે એક નાવ જોઈ અને ઝડપથી વહેતી ગંગા પાર કરવાની ઇચ્છાથી લક્ષ્મણને આમ કહ્યું.
2.52.75
आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।
सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २.५२.७५ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તું આ ઊભેલી નાવ પર ધીમેથી ચઢ; મનસ્વિની સીતાને પકડીને પહેલાં તેને ચઢાવ.
2.52.76
स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः ॥ २.५२.७६ ॥
ભાઈનો આખો આદેશ સાંભળીને, વિરોધ ન કરીને, મૈથિલી સીતાને પહેલાં ચઢાવીને, આત્મસંયમી લક્ષ્મણ પછી ચઢ્યો.
2.52.77
अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।
ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥ २.५२.७७ ॥
ત્યારે તેજસ્વી લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ (રામ) પોતે ચઢ્યા; પછી નિષાદોના અધિપતિ ગુહે પોતાના સગાંઓને પ્રેરણા આપી.
2.52.78
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ २.५२.७८ ॥
મહાતેજસ્વી રાઘવ (રામ) પણ તે નાવ પર ચઢીને બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયની જેમ પોતાના હિત માટે મંત્રજપ કરવા લાગ્યા.
2.52.79
आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ २.५२.७९ ॥
શાસ્ત્રાનુસાર આચમન કરીને સીતા સાથે તે નદીને પ્રણામ કર્યા; અમિત તેજસ્વી લક્ષ્મણે પણ પ્રેમ અને હર્ષથી ભરાઈને પ્રણામ કર્યા.
2.52.80
अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।
आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥ २.५२.८० ॥
સુમંત્ર અને સૈન્ય સહિત ગુહને વિદાય આપી, રામે નાવ પર ચડીને નાવિકોને આગળ વધારવા આદેશ આપ્યો.
2.52.81
ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।
शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात् ॥ २.५२.८१ ॥
ત્યારે નાવિકો દ્વારા પ્રેરિત એ નાવ, સુકાનીઓ દ્વારા સાવધાનીથી ચલાવાતી, સુંદર હલેસાંના વેગથી આગળ ધપીને ઝડપથી પાણી પાર કરી ગઈ.
2.52.82
मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।
वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५२.८२ ॥
ભાગીરથીના મધ્યભાગે પહોંચીને, નિર્દોષ વૈદેહી સીતાએ હાથ જોડીને તે નદીને આ પ્રમાણે કહ્યું.
2.52.83
पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।
निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः ॥ २.५२.८३ ॥
આ દશરથનો પુત્ર, બુદ્ધિમાન મહારાજાની આજ્ઞા પાળો. હે ગંગે, તારા વડે રક્ષિત થઈને તે એમ કરે.
2.52.84
चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ २.५२.८४ ॥
વનમાં ચૌદ વર્ષ પૂરાં કરીને, ભાઈ અને મારી સાથે તે ફરી પાછો આવશે.
2.52.85
ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये ॥ २.५२.८५ ॥
હે દેવી, હે સૌભાગ્યવતી, ક્ષેમપૂર્વક હું ફરી પાછી આવી છું. હે ગંગા, સર્વ કામનાઓની પૂર્તિ માટે આનંદપૂર્વક હું તારી પૂજા કરીશ.
2.52.86
त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।
भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ २.५२.८६ ॥
હે દેવી, તું ત્રિપથગા છે; બ્રહ્મલોકને તું જુએ છે. અને આ લોકમાં સમુદ્રરાજની પત્ની તરીકે પણ તું દેખાય છે.
2.52.87
सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते ॥ २.५२.८७ ॥
હે દેવી, હે શોભને, હું તને નમસ્કાર કરું છું અને તારી પ્રશંસા કરું છું; નરશ્રેષ્ઠ (રામ) રાજ્ય પામીને કુશળપૂર્વક પાછા આવ્યા છે.
2.52.88
गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया ॥ २.५२.८८ ॥
તારું પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી હું બ્રાહ્મણોને લાખો ગાયો, વસ્ત્રો અને ઉત્તમ અન્ન દાન કરીશ.
2.52.89
सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।
यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता ॥ २.५२.८९ ॥
હે દેવી, નગરીમાં ફરી આવેલી હું હજાર ઘડા સુરા અને માંસમિશ્રિત ભાત વડે સાવધાનીથી તારી પૂજા કરીશ.
2.52.90
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ २.५२.९० ॥
તારા કાંઠે વસતા જે દેવતાઓ છે, તે સર્વની, તીર્થો અને આયતનોની પણ હું પૂજા કરીશ.
2.52.91
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।
अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ २.५२.९१ ॥
હે નિર્દોષ, મહાબાહુ રામ મારા ભાઈ સાથે ફરી મળીને વનવાસમાંથી અયોધ્યામાં પ્રવેશ કરે.
2.52.92
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत् ॥ २.५२.९२ ॥
આ રીતે વાત કરતાં નિર્દોષ સીતા ગંગાના દક્ષિણ કિનારે ઝડપથી પહોંચી.
2.52.93
तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः ॥ २.५२.९३ ॥
કિનારે પહોંચીને નરશ્રેષ્ઠ રામે નાવ છોડી દીધી અને ભાઈ તથા વૈદેહી સાથે આગળ પ્રયાણ કર્યું.
2.52.94
अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।
भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ २.५२.९४ ॥
ત્યારે મહાબાહુ રામે સુમિત્રાના આનંદને વધારનાર લક્ષ્મણને કહ્યું - "વસ્તીમાં હોય કે નિર્જન સ્થળે, રક્ષણ માટે તત્પર રહે."
2.52.95
अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु ॥ २.५२.९५ ॥
નિર્જન વનમાં, ન દેખાતા સ્થળે રક્ષણ અવશ્ય કરવું જોઈએ. હે સૌમિત્રિ, આગળ ચાલ, સીતા તારી પાછળ ચાલે.
2.52.96
पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।
अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९६ ॥
હું પાછળ ચાલીશ, તારું અને સીતાનું રક્ષણ કરતો. આજે વૈદેહી વનવાસનું દુઃખ જાણશે.
2.52.97
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ २.५२.९७ ॥
અત્યાર સુધી કોઈ કાર્ય સહેલાઈથી પાર પડ્યું નથી; આજે વૈદેહી વનવાસનું દુઃખ જાણશે.
2.52.98
प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।
विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ २.५२.९८ ॥
લોકોની ભીડ ખતમ થયેલી, ખેતર અને બગીચા વિનાની, વિષમ અને ઊંડી ખીણોવાળી વનમાં આજે તે પ્રવેશશે.
2.52.99
श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः ॥ २.५२.९९ ॥
રામનાં વચન સાંભળીને લક્ષ્મણ આગળ ચાલ્યા; અને સીતાની પાછળ રઘુકુળને આનંદ આપનાર રાઘવ ચાલ્યા.
2.52.100
गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।
रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।
अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।
र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी ॥ २.५२.१०० ॥
ગંગાના પેલે પાર ઝડપથી ગયેલા રામને સુમંત્ર સતત જોતા રહ્યા; માર્ગની દૂરીથી દૃષ્ટિ પાછી વળી; વ્યથિત તપસ્વીએ આંસુ વહાવ્યા.
2.52.101
स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।
क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ २.५२.१०१ ॥
લોકપાળો સમાન પ્રભાવવાળા તે મહાત્મા, વરદાતા, તે મહાનદી ઓળંગીને, પછી સમૃદ્ધ, શુભ પાકથી શોભતા, આનંદિત વત્સો (ગામો) પાસે ક્રમે પહોંચ્યા.
2.52.102
तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।
वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।
आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ।
वासाय काले ययतुर् वनः पतिम् ॥ २.५२.१०२ ॥
ત્યાં તે બંનેએ વરાહ, ઋશ્ય, પૃષત અને મહારુરુ એ ચાર મહામૃગોને મારીને, શુદ્ધ માંસ ઝડપથી લઈને, ભૂખ્યા થઈને, યોગ્ય સમયે વનના સ્વામી (વિશાળ વૃક્ષ) પાસે રહેવા માટે ગયા.