વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.53.1
स तम् वृक्षम् समासाद्य सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
रामः रमयताम् श्रेष्ठैति ह उवाच लक्ष्मणम् ॥ २.५३.१ ॥
તે વૃક્ષ પાસે પહોંચીને પશ્ચિમ સંધ્યા કરી, સૌને આનંદ આપનારામાં શ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
2.53.2
अद्य इयम् प्रथमा रात्रिर् याता जन पदात् बहिः ।
या सुमन्त्रेण रहिता ताम् न उत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥ २.५३.२ ॥
આજે આપણે દેશની બહાર વિતાવતી આ પહેલી રાત છે; સુમંત્ર વિનાની. તારે તેના માટે વ્યાકુળ ન થવું જોઈએ.
2.53.3
जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु ।
योग क्षेमः हि सीताया वर्तते लक्ष्मण आवयोह् ॥ २.५३.३ ॥
આજથી રાતોમાં આપણે બંનેએ આળસ વિના જાગતા રહેવું જોઈએ; લક્ષ્મણ, સીતાની સુરક્ષા અને કલ્યાણ આપણા બંને પર આધારિત છે.
2.53.4
रात्रिम् कथम्चित् एव इमाम् सौमित्रे वर्तयामहे ।
उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः ॥ २.५३.४ ॥
હે સુમિત્રાપુત્ર, આ રાત્રિ માંડ માંડ વિતાવીએ છીએ; આપણે જ ભેગું કરેલું પાથરીને ભૂમિ પર સૂઈએ છીએ.
2.53.5
स तु सम्विश्य मेदिन्याम् महा अर्ह शयन उचितः ।
इमाः सौमित्रये रामः व्याजहार कथाः शुभाः ॥ २.५३.५ ॥
મહા શય્યાને યોગ્ય અને તેના ટેવાયેલા તેઓ ભૂમિ પર સૂઈને સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે આ શુભ વાતો કરી.
2.53.6
ध्रुवम् अद्य महा राजो दुह्खम् स्वपिति लक्ष्मण ।
कृत कामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति ॥ २.५३.६ ॥
લક્ષ્મણ, ચોક્કસ આજે મહારાજ દુઃખમાં સૂતા હશે; અને ઇચ્છા પૂરી થયેલી કૈકેયી સંતુષ્ટ રહેવાને યોગ્ય છે.
2.53.7
सा हि देवी महा राजम् कैकेयी राज्य कारणात् ।
अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम् ॥ २.५३.७ ॥
તે દેવી કૈકેયી રાજ્ય માટે, આવેલા ભરતને જોઈને, મહારાજના પ્રાણ પણ લઈ શકે છે.
2.53.8
अनाथः चैव वृद्धः च मया चैव विनाकृतः ।
किम् करिष्यति काम आत्मा कैकेय्या वशम् आगतः ॥ २.५३.८ ॥
અનાથ અને વૃદ્ધ, અને મારાથી પણ વિખૂટા પાડેલા, કૈકેયીના વશ થયેલા કામાત્મા શું કરશે?
2.53.9
इदम् व्यसनम् आलोक्य राज्ञः च मति विभ्रमम् ।
कामएव अर्ध धर्माभ्याम् गरीयान् इति मे मतिः ॥ २.५३.९ ॥
આ આપત્તિ અને રાજાની બુદ્ધિભ્રમણા જોઈને મારો મત એ છે કે અર્થ અને ધર્મ કરતાં કામ જ ભારે છે.
2.53.10
को हि अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
चन्द अनुवर्तिनम् पुत्रम् तातः माम् इव लक्ष्मण ॥ २.५३.१० ॥
કયો અજ્ઞાની પુરુષ પણ સ્ત્રી માટે, પિતાએ મને તજ્યો તેમ, ચંદ્રને અનુસરતા પુત્રને તજશે?
2.53.11
सुखी बत सभार्यः च भरतः केकयी सुतः ।
मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यति अधिराजवत् ॥ २.५३.११ ॥
કૈકેયીનો પુત્ર ભરત પત્ની સહિત ખરેખર સુખી થશે; આનંદિત કોસલવાસીઓને એકલો અધિરાજની જેમ ભોગવશે.
2.53.12
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकम् भविष्यति ।
ताते च वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते ॥ २.५३.१२ ॥
તે જ સમગ્ર રાજ્યનો એકમાત્ર ચહેરો બનશે; પિતા વયથી વીતી જશે અને હું વનમાં આશ્રય લઈશ ત્યારે.
2.53.13
अर्थ धर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते ।
एवम् आपद्यते क्षिप्रम् राजा दशरथो यथा ॥ २.५३.१३ ॥
જે અર્થ અને ધર્મને ત્યજીને કામને અનુસરે છે, તે રાજા દશરથની જેમ ઝડપથી આવી આપત્તિમાં પડે છે.
2.53.14
मन्ये दशरथ अन्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ २.५३.१४ ॥
હે સૌમ્ય! દશરથના અંત માટે, મારા વનવાસ માટે અને ભરતના રાજ્ય માટે કૈકેયી આવી પહોંચી છે એમ હું માનું છું.
2.53.15
अपि इदानीम् न कैकेयी सौभाग्य मद मोहिता ।
कौसल्याम् च सुमित्राम् च सम्प्रबाधेत मत् कृते ॥ २.५३.१५ ॥
શું હવે સૌભાગ્યના મદથી મોહિત થયેલી કૈકેયી મારા કારણે કૌસલ્યા અને સુમિત્રાને પીડા નહીં આપે?
2.53.16
मा स्म मत् कारणात् देवी सुमित्रा दुह्खम् आवसेत् ।
अयोध्याम् इतएव त्वम् काले प्रविश लक्ष्मण ॥ २.५३.१६ ॥
મારા કારણે દેવી સુમિત્રા દુઃખમાં ન રહે. હે લક્ષ્મણ! તું અહીંથી જ યોગ્ય સમયે અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર.
2.53.17
अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
अनाथाया हि नाथः त्वम् कौसल्याया भविष्यसि ॥ २.५३.१७ ॥
હું સીતા સાથે એકલો દંડકારણ્યમાં જઈશ. અનાથ કૌસલ્યાનો નાથ તું જ થઈશ.
2.53.18
क्षुद्र कर्मा हि कैकेयी द्वेषात् अन्याय्यम् आचरेत् ।
परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ २.५३.१८ ॥
હે ધર્મજ્ઞ! કૈકેયી ક્ષુદ્ર કર્મ કરનારી છે; દ્વેષથી તે અન્યાય કરશે અને મારી માતાને ભરતને સોંપી દેશે.
2.53.19
नूनम् जाति अन्तरे कस्मिम्स् स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः ।
जनन्या मम सौमित्रे तत् अपि एतत् उपस्थितम् ॥ २.५३.१९ ॥
ચોક્કસ પૂર્વજન્મમાં કોઈ સ્ત્રીઓએ પોતાના પુત્રોથી વિયોગ કરાવ્યો હશે; તેથી, હે સૌમિત્રિ, મારી માતા પર પણ આ આવી પડ્યું છે.
2.53.20
मया हि चिर पुष्टेन दुह्ख सम्वर्धितेन च ।
विप्रायुज्यत कौसल्या फल काले धिग् अस्तु माम् ॥ २.५३.२० ॥
લાંબા સમય સુધી પોષાયેલો અને દુઃખમાં ઉછરેલો હું, ફળ મળવાના સમયે જ કૌસલ્યા વિખૂટી પડી; મને ધિક્કાર હો!
2.53.21
मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ।
सौमित्रे यो अहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम् ॥ २.५३.२१ ॥
હે સૌમિત્રિ, કોઈ પણ સ્ત્રી મારા જેવો પુત્ર ન જણો; હું મારી માતાને અનંત શોક આપું છું.
2.53.22
मन्ये प्रीति विशिष्टा सा मत्तः लक्ष्मण सारिका ।
यस्याः तत् श्रूयते वाक्यम् शुक पादम् अरेर् दश ॥ २.५३.२२ ॥
હે લક્ષ્મણ, મને લાગે છે કે તે મારા કરતાં વધુ પ્રિય છે; જેની સારિકાના શબ્દો સંભળાય છે — પોપટના પગ જેવા.
2.53.23
शोचन्त्याः च अल्प भाग्याया न किम्चित् उपकुर्वता ।
पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिम् दम ॥ २.५३.२३ ॥
શોક કરતી, અલ્પ ભાગ્યવાળી માતાને મારા જેવો પુત્ર કંઈ ઉપકાર નથી કરતો; હે શત્રુદમન, પુત્રહીન જેવી તેના માટે મારે શું કરવું?
2.53.24
अल्प भाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।
शेते परम दुह्ख आर्ता पतिता शोक सागरे ॥ २.५३.२४ ॥
મારી અલ્પ ભાગ્યવાળી માતા કૌસલ્યા, મારાથી વિખૂટી પડીને, અતિ દુઃખથી પીડાઈને શોકસાગરમાં પડી સૂતી છે.
2.53.25
एको हि अहम् अयोध्याम् च पृथिवीम् च अपि लक्ष्मण ।
तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम् ॥ २.५३.२५ ॥
હે લક્ષ્મણ, ક્રોધિત થઈને હું એકલો જ બાણોથી અયોધ્યા અને પૃથ્વી બંનેને જીતી શકું; મારું પરાક્રમ નિષ્કારણ નથી.
2.53.26
अधर्म भय भीतः च पर लोकस्य च अनघ ।
तेन लक्ष्मण न अद्य अहम् आत्मानम् अभिषेचये ॥ २.५३.२६ ॥
હે નિષ્પાપ લક્ષ્મણ, અધર્મના ભયથી અને પરલોકના ભયથી ભયભીત એવો હું આજે મારો અભિષેક નહીં કરું.
2.53.27
एतत् अन्यच् च करुणम् विलप्य विजने बहु ।
अश्रु पूर्ण मुखो रामः निशि तूष्णीम् उपाविशत् ॥ २.५३.२७ ॥
આ અને બીજા ઘણા કરુણ વિલાપ એકાંતમાં કરીને, આંસુથી ભરેલા મુખવાળો રામ રાત્રે મૌનપણે બેઠો.
2.53.28
विलप्य उपरतम् रामम् गत अर्चिषम् इव अनलम् ।
समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः ॥ २.५३.२८ ॥
વિલાપ કરી શાંત થયેલા, બુઝાયેલા અગ્નિ જેવા રામને, સમુદ્ર જેવા સ્થિર લક્ષ્મણે આશ્વાસન આપ્યું.
2.53.29
ध्रुवम् अद्य पुरी रामायोध्या युधिनाम् वर ।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गत चन्द्रा इव शर्वरी ॥ २.५३.२९ ॥
હે યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે નીકળી જશો તો આજે રામની અયોધ્યા નગરી ચંદ્ર વિનાની રાત્રિ જેવી પ્રભાહીન થશે.
2.53.30
न एतत् औपयिकम् राम यद् इदम् परितप्यसे ।
विषादयसि सीताम् च माम् चैव पुरुष ऋषभ ॥ २.५३.३० ॥
હે રામ, તમારું આ રીતે શોક કરવું યોગ્ય નથી; હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમે સીતા અને મને પણ દુઃખી કરો છો.
2.53.31
न च सीता त्वया हीना न च अहम् अपि राघव ।
मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इव उद्धृतौ ॥ २.५३.३१ ॥
હે રાઘવ, તારા વિના સીતા કે હું એક ક્ષણ પણ જીવી શકીશું નહીં; પાણીમાંથી કાઢેલી બે માછલીઓ જેવા અમે થઈશું.
2.53.32
न हि तातम् न शत्रुघ्नम् न सुमित्राम् परम् तप ।
द्रष्टुम् इच्चेयम् अद्य अहम् स्वर्गम् वा अपि त्वया विना ॥ २.५३.३२ ॥
હે પરંતપ, તારા વિના આજે મને પિતા, શત્રુઘ્ન કે સુમિત્રાને જોવાની ઇચ્છા નથી; સ્વર્ગની પણ નહીં.
2.53.33
ततस्तत्र सुखासीने नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।
न्यग्रोधे सुकृताम् शय्याम् भेजाते धर्मवत्सलौ ॥ २.५३.३३ ॥
પછી ત્યાં સુખેથી બેઠેલી તેને નજીકમાં જોઈને, ધર્મપ્રેમી બંને વડની નીચે સારી રીતે બનાવેલી શય્યા પાસે ગયા.
2.53.34
स लक्ष्मणस्य उत्तम पुष्कलम् वचो ।
निशम्य च एवम् वन वासम् आदरात् ।
समाः समस्ता विदधे परम् तपः ।
प्रपद्य धर्मम् सुचिराय राघवः ॥ २.५३.३४ ॥
લક્ષ્મણના ઉત્તમ અને પુષ્કળ વચન સાંભળીને, રાઘવે આદરપૂર્વક વનવાસ સ્વીકાર્યો અને ધર્મનો આશ્રય લઈને લાંબા સમય સુધી પરમ તપ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.
2.53.35
ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा ।
महाबलौ राघववम्शवर्धनौ ।
न तौ भयम् सम्भ्रममभ्युपेयतु ।
र्यथैव सिम्हौ गिरिसानुगोचरौ ॥ २.५३.३५ ॥
ત્યારે તે નિર્જન વનમાં, રાઘવવંશને વધારનારા, મહાબળવાન બંને પર્વતના ઢોળાવો પર વિચરતા બે સિંહોની જેમ ભય કે ગભરાટ અનુભવ્યા નહીં.