वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.53.1
स तम् वृक्षम् समासाद्य सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
रामः रमयताम् श्रेष्ठैति ह उवाच लक्ष्मणम् ॥ २.५३.१ ॥
त्या वृक्षाजवळ पोहोचून पश्चिम संध्या करून, सर्वांना आनंद देणारे श्रेष्ठ राम लक्ष्मणाला म्हणाले.
2.53.2
अद्य इयम् प्रथमा रात्रिर् याता जन पदात् बहिः ।
या सुमन्त्रेण रहिता ताम् न उत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥ २.५३.२ ॥
आज आपण देशाबाहेर घालवत असलेली ही पहिली रात्र आहे; सुमंत्राशिवायची. त्यासाठी तू व्याकूळ होऊ नये.
2.53.3
जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु ।
योग क्षेमः हि सीताया वर्तते लक्ष्मण आवयोह् ॥ २.५३.३ ॥
आजपासून रात्री आपण दोघांनीही आळस न करता जागे राहिले पाहिजे; लक्ष्मणा, सीतेचे रक्षण आणि कल्याण आपल्या दोघांवर अवलंबून आहे.
2.53.4
रात्रिम् कथम्चित् एव इमाम् सौमित्रे वर्तयामहे ।
उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः ॥ २.५३.४ ॥
हे सुमित्रापुत्रा, ही रात्र कशीबशी घालवत आहोत; आपणच गोळा केलेले पसरवून जमिनीवर निजत आहोत.
2.53.5
स तु सम्विश्य मेदिन्याम् महा अर्ह शयन उचितः ।
इमाः सौमित्रये रामः व्याजहार कथाः शुभाः ॥ २.५३.५ ॥
मोठ्या शय्येस योग्य आणि त्याची सवय असलेले ते जमिनीवर निजून सौमित्रीला (लक्ष्मणाला) ही शुभ वचने बोलले.
2.53.6
ध्रुवम् अद्य महा राजो दुह्खम् स्वपिति लक्ष्मण ।
कृत कामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति ॥ २.५३.६ ॥
लक्ष्मणा, निश्चितच आज महाराज दुःखात झोपले असतील; आणि इच्छा पूर्ण झालेली कैकेयी आनंदी राहण्यास योग्य आहे.
2.53.7
सा हि देवी महा राजम् कैकेयी राज्य कारणात् ।
अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम् ॥ २.५३.७ ॥
ती देवी कैकेयी राज्यासाठी, आलेल्या भरताला पाहून, महाराजांचे प्राणही हिरावून घेईल.
2.53.8
अनाथः चैव वृद्धः च मया चैव विनाकृतः ।
किम् करिष्यति काम आत्मा कैकेय्या वशम् आगतः ॥ २.५३.८ ॥
अनाथ आणि वृद्ध, आणि मलाही दुरावलेले, कैकेयीच्या वशात आलेले कामात्मा काय करील?
2.53.9
इदम् व्यसनम् आलोक्य राज्ञः च मति विभ्रमम् ।
कामएव अर्ध धर्माभ्याम् गरीयान् इति मे मतिः ॥ २.५३.९ ॥
हे संकट आणि राजाचा बुद्धिभ्रम पाहून माझे मत असे आहे की अर्थ आणि धर्मापेक्षा कामच श्रेष्ठ आहे.
2.53.10
को हि अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
चन्द अनुवर्तिनम् पुत्रम् तातः माम् इव लक्ष्मण ॥ २.५३.१० ॥
कोणता अविद्वान पुरुषही स्त्रीसाठी, वडिलांनी मला सोडले तसे, चंद्रासारख्या अनुकूल पुत्राला सोडून देईल?
2.53.11
सुखी बत सभार्यः च भरतः केकयी सुतः ।
मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यति अधिराजवत् ॥ २.५३.११ ॥
कैकेयीचा पुत्र भरत पत्नीसह खरोखर सुखी होईल; आनंदित कोसलवासीयांना एकटाच अधिराजाप्रमाणे उपभोगील.
2.53.12
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकम् भविष्यति ।
ताते च वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते ॥ २.५३.१२ ॥
तोच सर्व राज्याचा एकमेव चेहरा होईल; वडील वयाने गेल्यावर आणि मी अरण्याचा आश्रय घेतल्यावर.
2.53.13
अर्थ धर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते ।
एवम् आपद्यते क्षिप्रम् राजा दशरथो यथा ॥ २.५३.१३ ॥
जो अर्थ आणि धर्म सोडून कामाच्या मागे लागतो, तो राजा दशरथाप्रमाणे लवकरच अशा संकटात सापडतो.
2.53.14
मन्ये दशरथ अन्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ २.५३.१४ ॥
हे सौम्या! दशरथाच्या अंतासाठी, माझ्या वनवासासाठी आणि भरताच्या राज्यासाठी कैकेयी आली आहे, असे मला वाटते.
2.53.15
अपि इदानीम् न कैकेयी सौभाग्य मद मोहिता ।
कौसल्याम् च सुमित्राम् च सम्प्रबाधेत मत् कृते ॥ २.५३.१५ ॥
सौभाग्याच्या मदाने मोहित झालेली कैकेयी आता माझ्यामुळे कौसल्या आणि सुमित्रेला त्रास देणार नाही का?
2.53.16
मा स्म मत् कारणात् देवी सुमित्रा दुह्खम् आवसेत् ।
अयोध्याम् इतएव त्वम् काले प्रविश लक्ष्मण ॥ २.५३.१६ ॥
माझ्या कारणाने देवी सुमित्रेला दुःख होऊ नये. हे लक्ष्मणा! तू येथूनच योग्य वेळी अयोध्येत प्रवेश कर.
2.53.17
अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
अनाथाया हि नाथः त्वम् कौसल्याया भविष्यसि ॥ २.५३.१७ ॥
मी सीतेसह एकटाच दंडकारण्यात जाईन. अनाथ कौसल्येचा नाथ तूच होशील.
2.53.18
क्षुद्र कर्मा हि कैकेयी द्वेषात् अन्याय्यम् आचरेत् ।
परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ २.५३.१८ ॥
हे धर्मज्ञा! कैकेयी क्षुद्र कर्म करणारी आहे; द्वेषाने ती अन्याय करेल आणि माझ्या मातेला भरताच्या हाती सोपवेल.
2.53.19
नूनम् जाति अन्तरे कस्मिम्स् स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः ।
जनन्या मम सौमित्रे तत् अपि एतत् उपस्थितम् ॥ २.५३.१९ ॥
निश्चितच पूर्वजन्मी कोणत्यातरी स्त्रियांनी आपल्या पुत्रांना वियोग घडवला असेल; म्हणूनच, हे सौमित्रे, माझ्या मातेवरही हे ओढवले आहे.
2.53.20
मया हि चिर पुष्टेन दुह्ख सम्वर्धितेन च ।
विप्रायुज्यत कौसल्या फल काले धिग् अस्तु माम् ॥ २.५३.२० ॥
दीर्घकाळ पोसलेला आणि दुःखात वाढलेला मी, फळ मिळण्याच्या वेळीच कौसल्या माझ्यापासून दुरावली; मला धिक्कार असो!
2.53.21
मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ।
सौमित्रे यो अहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम् ॥ २.५३.२१ ॥
हे सौमित्रे, कोणत्याही स्त्रीने माझ्यासारखा पुत्र जन्माला घालू नये; मी माझ्या मातेला अंतहीन शोक देतो.
2.53.22
मन्ये प्रीति विशिष्टा सा मत्तः लक्ष्मण सारिका ।
यस्याः तत् श्रूयते वाक्यम् शुक पादम् अरेर् दश ॥ २.५३.२२ ॥
हे लक्ष्मणा, ती माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय आहे असे मला वाटते; जिच्या सारिकेचे बोल ऐकू येतात — पोपटाच्या पायासारखे.
2.53.23
शोचन्त्याः च अल्प भाग्याया न किम्चित् उपकुर्वता ।
पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिम् दम ॥ २.५३.२३ ॥
शोक करणाऱ्या, अल्पभाग्य असलेल्या मातेला माझ्यासारखा पुत्र काहीही उपकार करत नाही; हे शत्रुदमना, अपुत्रा झालेल्या तिच्यासाठी माझे काय कर्तव्य?
2.53.24
अल्प भाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।
शेते परम दुह्ख आर्ता पतिता शोक सागरे ॥ २.५३.२४ ॥
माझी अल्पभाग्य माता कौसल्या, माझ्यापासून दुरावून, अत्यंत दुःखाने पीडित होऊन शोकसागरात पडून राहिली आहे.
2.53.25
एको हि अहम् अयोध्याम् च पृथिवीम् च अपि लक्ष्मण ।
तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम् ॥ २.५३.२५ ॥
हे लक्ष्मणा, क्रोधित होऊन मी एकटाच बाणांनी अयोध्या आणि पृथ्वी दोन्ही जिंकू शकतो; माझे पराक्रम निष्कारण नाही.
2.53.26
अधर्म भय भीतः च पर लोकस्य च अनघ ।
तेन लक्ष्मण न अद्य अहम् आत्मानम् अभिषेचये ॥ २.५३.२६ ॥
हे निष्पाप लक्ष्मणा, अधर्माच्या भयाने आणि परलोकाच्या भयाने भीत झालेला मी आज स्वतःचा अभिषेक करणार नाही.
2.53.27
एतत् अन्यच् च करुणम् विलप्य विजने बहु ।
अश्रु पूर्ण मुखो रामः निशि तूष्णीम् उपाविशत् ॥ २.५३.२७ ॥
हे आणि इतर अनेक करुण विलाप एकांतात करून, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाचा राम रात्री मौन होऊन बसला.
2.53.28
विलप्य उपरतम् रामम् गत अर्चिषम् इव अनलम् ।
समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः ॥ २.५३.२८ ॥
विलाप थांबलेल्या, विझलेल्या अग्नीसारख्या रामाला, समुद्रासारख्या स्थिर लक्ष्मणाने धीर दिला.
2.53.29
ध्रुवम् अद्य पुरी रामायोध्या युधिनाम् वर ।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गत चन्द्रा इव शर्वरी ॥ २.५३.२९ ॥
हे योद्ध्यांमधील श्रेष्ठा, तू निघून गेल्यावर आज रामाची अयोध्या नगरी चंद्र नसलेल्या रात्रीसारखी तेजहीन होईल.
2.53.30
न एतत् औपयिकम् राम यद् इदम् परितप्यसे ।
विषादयसि सीताम् च माम् चैव पुरुष ऋषभ ॥ २.५३.३० ॥
हे राम, असे तुझे शोक करणे योग्य नाही; हे पुरुषश्रेष्ठा, तू सीतेला आणि मलाही दुःखी करत आहेस.
2.53.31
न च सीता त्वया हीना न च अहम् अपि राघव ।
मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इव उद्धृतौ ॥ २.५३.३१ ॥
हे राघवा, तुझ्याशिवाय सीता किंवा मी क्षणभरही जगणार नाही; पाण्यातून काढलेल्या दोन माशांप्रमाणे आम्ही होऊ.
2.53.32
न हि तातम् न शत्रुघ्नम् न सुमित्राम् परम् तप ।
द्रष्टुम् इच्चेयम् अद्य अहम् स्वर्गम् वा अपि त्वया विना ॥ २.५३.३२ ॥
हे परंतपा, तुझ्याशिवाय आज मला पिता, शत्रुघ्न किंवा सुमित्रा पाहावेसे वाटणार नाही; स्वर्गही नाही.
2.53.33
ततस्तत्र सुखासीने नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।
न्यग्रोधे सुकृताम् शय्याम् भेजाते धर्मवत्सलौ ॥ २.५३.३३ ॥
मग तिथे सुखाने बसलेल्या तिला जवळच पाहून, धर्मप्रिय दोघे बंधू वडाच्या झाडाखाली चांगल्या रचलेल्या शय्येकडे गेले.
2.53.34
स लक्ष्मणस्य उत्तम पुष्कलम् वचो ।
निशम्य च एवम् वन वासम् आदरात् ।
समाः समस्ता विदधे परम् तपः ।
प्रपद्य धर्मम् सुचिराय राघवः ॥ २.५३.३४ ॥
लक्ष्मणाचे उत्तम आणि भरपूर बोल ऐकून, राघवाने आदराने वनवास स्वीकारला आणि धर्माचा आश्रय घेऊन दीर्घकाळ परम तपश्चर्या करण्याचा निश्चय केला.
2.53.35
ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा ।
महाबलौ राघववम्शवर्धनौ ।
न तौ भयम् सम्भ्रममभ्युपेयतु ।
र्यथैव सिम्हौ गिरिसानुगोचरौ ॥ २.५३.३५ ॥
तेव्हा त्या निर्जन वनात, राघववंशाला वाढवणारे, महाबली ते दोघे पर्वतउतारावर फिरणाऱ्या दोन सिंहांप्रमाणे भीती किंवा घाबरगुंडी अनुभवत नव्हते.