વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.54.1
ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् ।
विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे ॥ २.५४.१ ॥
તેઓ એ મહાવૃક્ષોના સમૂહ નીચે શુભ રાત્રિ વિતાવીને, નિર્મળ સૂર્ય ઊગતાં એ સ્થળેથી પ્રસ્થાન કર્યું.
2.54.2
यत्र भागीरथी गन्गा यमुनाम् अभिवर्तते ।
जग्मुस् तम् देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥ २.५४.२ ॥
ભાગીરથી ગંગા યમુના તરફ વહે છે તે પ્રદેશને લક્ષ્ય બનાવીને, તેઓ અતિ વિશાળ વનમાં પ્રવેશીને ચાલ્યા ગયા.
2.54.3
ते भूमिम् आगान् विविधान् देशामः च अपि मनो रमान् ।
अदृष्ट पूर्वान् पश्यन्तः तत्र तत्र यशस्विनः ॥ २.५४.३ ॥
તે યશસ્વીઓ પહેલાં કદી ન જોયેલા, મનોહર એવા વિવિધ પ્રદેશોમાં પહોંચ્યા અને ઠેકઠેકાણે તેમને નિહાળતા આગળ વધ્યા.
2.54.4
यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ २.५४.४ ॥
આ રીતે સલામતીપૂર્વક ચાલતાં, વિવિધ વૃક્ષો જોતાં, દિવસ પૂરો થવા આવ્યો ત્યારે રામે સૌમિત્રિને કહ્યું.
2.54.5
प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् ।
अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः ॥ २.५४.५ ॥
હે સૌમિત્રિ, પ્રયાગની ચારેબાજુ જુઓ, ઊંચે ઊઠતો ધુમાડો જુઓ; મને લાગે છે કે નજીકમાં કોઈ મુનિ છે, આ પવિત્ર અગ્નિની ધ્વજા છે.
2.54.6
नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् ।
तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः ॥ २.५४.६ ॥
ચોક્કસ આપણે ગંગા અને યમુનાના સંગમે પહોંચ્યા છીએ; કારણ કે પાણી પાણી સાથે અથડાવાનો અવાજ સંભળાય છે.
2.54.7
दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः ।
भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ २.५४.७ ॥
વનમાં આજીવિકા ચલાવનારાઓએ ચીરેલાં લાકડાં, અને ભરદ્વાજના આશ્રમમાં આ વિવિધ પ્રકારનાં વૃક્ષો દેખાય છે.
2.54.8
धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे ।
गन्गा यमुनयोह् सम्धौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः ॥ २.५४.८ ॥
તે બે ધનુર્ધારીઓ સુખપૂર્વક ચાલીને, સૂર્ય ઢળી રહ્યો હતો ત્યારે ગંગા અને યમુનાના સંગમ પર મુનિના નિવાસે પહોંચ્યા.
2.54.9
रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत् ॥ २.५४.९ ॥
રામ આશ્રમે પહોંચ્યા, મૃગો અને પક્ષીઓને ડરાવતા, થોડી વાર માર્ગ કાપીને ભરદ્વાજ પાસે આવ્યા.
2.54.10
ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ ।
सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः ॥ २.५४.१० ॥
પછી આશ્રમે પહોંચીને, મુનિના દર્શનની ઇચ્છાથી, સીતા સાથે અનુસરતા તે બે વીરો દૂરથી જ ઊભા રહ્યા.
2.54.11
स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् ।
सम्शितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ २.५४.११ ॥
તે મહાત્મા ઋષિ પાસે પ્રવેશ્યો; જે શિષ્યગણથી ઘેરાયેલા, કઠોર વ્રતધારી, એકાગ્ર અને તપથી અંતર્દૃષ્ટિ પામેલા હતા.
2.54.12
हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत् ॥ २.५४.१२ ॥
અગ્નિહોત્ર થતું જોઈને, તે મહાભાગને જોઈને, હાથ જોડેલા રામે સૌમિત્રી અને સીતા સાથે તેમને વંદન કર્યાં.
2.54.13
न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ ॥ २.५४.१३ ॥
મોટાભાઈ રામે તેમને પોતાનો પરિચય આપ્યો: "હે ભગવન્! અમે બંને દશરથના પુત્રો, રામ અને લક્ષ્મણ છીએ."
2.54.14
भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा ।
माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता ॥ २.५४.१४ ॥
"આ મારી પત્ની વૈદેહી, કલ્યાણી, જનકની પુત્રી છે; આ નિર્જન તપોવનમાં મારી પાછળ આવેલી, નિર્દોષ છે."
2.54.15
पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः ।
अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः ॥ २.५४.१५ ॥
"પિતાએ વનવાસે મોકલેલા મારી પાછળ, મારો પ્રિય નાનો ભાઈ સૌમિત્રિ, દૃઢવ્રતી, આ વનમાં આવ્યો."
2.54.16
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् ।
धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः ॥ २.५४.१६ ॥
"પિતાની આજ્ઞાથી, હે ભગવન્, અમે તપોવનમાં પ્રવેશીશું; ત્યાં કંદમૂળ ફળ ખાઈને માત્ર ધર્મનું જ આચરણ કરીશું."
2.54.17
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः ॥ २.५४.१७ ॥
તે બુદ્ધિમાન રાજકુમારનાં વચન સાંભળીને ધર્માત્મા (મુનિ) એ પછી ગાય, અર્ઘ્ય અને જળ લાવ્યા.
2.54.18
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासम् चैवाभ्यकल्पयत् ॥ २.५४.१८ ॥
વિવિધ પ્રકારના અન્નરસ અને વનનાં કંદમૂળ ફળ તેમને આપ્યાં; તપથી તપેલા તે મુનિએ તેમના નિવાસની વ્યવસ્થા પણ કરી.
2.54.19
मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः ।
रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः ॥ २.५४.१९ ॥
મૃગો અને પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા, ચારેબાજુ મુનિઓ વચ્ચે બેઠેલા તે મુનિએ આવેલા રામનું સ્વાગતવચનોથી સન્માન કરીને તેમને કહ્યું.
2.54.20
प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् ।
भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा ॥ २.५४.२० ॥
તે સત્કાર સ્વીકારીને બેઠેલા રાઘવને ત્યારે ભરદ્વાજે ધર્મને અનુરૂપ આ વચન કહ્યું.
2.54.21
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् ।
श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम् ॥ २.५४.२१ ॥
હે કાકુત્સ્થ, લાંબા સમય પછી ખરેખર તને અહીં આવેલો હું જોઈ રહ્યો છું. અને મેં સાંભળ્યું છે કે તારો આ વનવાસ કારણ વિના થયો છે.
2.54.22
अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे ।
पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम् ॥ २.५४.२२ ॥
બે મહાનદીઓના સંગમ પર આ એકાંત સ્થાન પવિત્ર અને રમણીય છે. ભગવાન, તમે અહીં સુખપૂર્વક વસો.
2.54.23
एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः ॥ २.५४.२३ ॥
ભરદ્વાજે આ પ્રમાણે કહેતાં, સર્વના હિતમાં રત રાઘવ રામે શુભ વચનથી ઉત્તર આપ્યો.
2.54.24
भगवन्न् इत आसन्नः पौर जानपदो जनः ।
सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम् ॥ २.५४.२४ ॥
હે ભગવન્, અહીંથી નજીકમાં જ નગર અને ગ્રામીણ લોકો છે. અહીં મને જોઈને તેમને સહેલાઈથી દર્શન મળશે, એમ હું આ આશ્રમ વિશે માનું છું.
2.54.25
आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये ॥ २.५४.२५ ॥
વૈદેહી અને મને જોવા લોકો આવશે. આ કારણથી અહીં રહેવું મને ગમતું નથી.
2.54.26
एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् ।
रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा ॥ २.५४.२६ ॥
હે ભગવન્, એક ખૂણામાં આ ઉત્તમ આશ્રમસ્થાન જુઓ, જ્યાં સુખને યોગ્ય જનકપુત્રી વૈદેહી આનંદથી રહેશે.
2.54.27
एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः ।
राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत् ॥ २.५४.२७ ॥
રાઘવનું આ શુભ વચન સાંભળીને મહામુનિ ભરદ્વાજે અર્થસભર વચન કહ્યું.
2.54.28
दश क्रोशैतः तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि ।
महर्षि सेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥ २.५४.२८ ॥
વત્સ, અહીંથી દસ ક્રોશ દૂર એ પર્વત છે, જ્યાં તું વસીશ. મહર્ષિઓથી સેવિત, પવિત્ર, ચારેય બાજુથી સુખદ દેખાતો.
2.54.29
गो लान्गूल अनुचरितः वानर ऋष्क निषेवितः ।
चित्र कूटैति ख्यातः गन्ध मादन सम्निभः ॥ २.५४.२९ ॥
એ પર્વત પર લંગૂરો વિચરે છે; વાનરો અને રીંછો તેનું સેવન કરે છે. ચિત્રકૂટ નામે પ્રસિદ્ધ તે ગંધમાદન સમાન છે.
2.54.30
यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ २.५४.३० ॥
ચિત્રકૂટનાં શિખરો માણસ જેટલે દૂર સુધી જુએ છે, ત્યાં સુધી તે શુભ કાર્યોમાં મન લગાવે છે; પાપમાં તેનું મન જતું નથી.
2.54.31
ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् ।
तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह ॥ २.५४.३१ ॥
ત્યાં ઘણા ઋષિઓ સો શરદ ઋતુઓ વિતાવીને, તપથી કપાલ-શિર સહિત સ્વર્ગે આરૂઢ થયા.
2.54.32
प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् ।
इह वा वन वासाय वस राम मया सह ॥ २.५४.३२ ॥
તમારું આ નિવાસ એકાંત અને સુખદ છે એમ હું માનું છું. હે રામ, વનવાસ માટે અહીં જ મારી સાથે રહો.
2.54.33
स रामम् सर्व कामैः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् ।
सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ २.५४.३३ ॥
ધર્મજ્ઞ ભરદ્વાજે પત્ની અને ભાઈ સહિત આવેલા પ્રિય અતિથિ રામનો સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરીને સ્વીકાર કર્યો.
2.54.34
तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ २.५४.३४ ॥
પ્રયાગમાં રામ તે મહર્ષિ પાસે પહોંચ્યા પછી પુણ્ય રાત્રિ આવી; તેઓ અદ્ભુત કથાઓ કહેતા રહ્યા.
2.54.35
सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम् ॥ २.५४.३५ ॥
સીતા સાથે ત્રીજા, અત્યંત થાકેલા અને સુખના આદિ એવા કાકુત્સ્થ રામ ભરદ્વાજના રમણીય આશ્રમમાં તે રાત્રિ સુખેથી રહ્યા.
2.54.36
प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् ।
उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम् ॥ २.५४.३६ ॥
રાત્રિ વીતતાં પ્રભાતે નરશ્રેષ્ઠ રામ ભરદ્વાજ પાસે ગયા અને પ્રજ્વલિત તેજવાળા મુનિને કહ્યું.
2.54.37
शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे ।
उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥ २.५४.३७ ॥
હે સત્યશીલ, આજની રાત્રિ અમે આપના આશ્રમમાં રહ્યા. હવે અમને અહીંથી જવાની અનુમતિ આપો.
2.54.38
रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् ।
मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह ॥ २.५४.३८ ॥
તે રાત્રિ વીત્યા પછી પ્રભાતે ભરદ્વાજે કહ્યું, "મધ, મૂળ અને ફળોથી ભરેલા ચિત્રકૂટ તરફ જાઓ."
2.54.39
वासमौपयिकम् मन्ये तव राम महाबल ।
नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह् ॥ २.५४.३९ ॥
હે મહાબલ રામ, મને લાગે છે કે તે તમારા નિવાસ માટે યોગ્ય છે. તે અનેક વૃક્ષસમૂહોથી યુક્ત છે અને કિન્નરો તથા નાગોથી સેવિત છે.
2.54.40
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ।
गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः ॥ २.५४.४० ॥
મોરના ટહુકાથી ગુંજતો, ગજરાજોથી સેવિત, આપે જવા યોગ્ય તે પ્રસિદ્ધ ચિત્રકૂટ પર્વત છે.
2.54.41
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।
तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः ॥ २.५४.४१ ॥
તે પવિત્ર અને રમણીય છે, અનેક મૂળ અને ફળોથી સમૃદ્ધ છે. ત્યાં ચોતરફ હાથીઓનાં ટોળાં અને હરણાંનાં ટોળાં વિચરે છે.
2.54.42
विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ।
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान् ॥ २.५४.४२ ॥
હે રાઘવ, તે વનના કિનારે વિચરે છે; તમે તેમને જોશો. નદીઓ અને ઝરણાંવાળા ઊંચા પ્રદેશો, ગુફાઓ, ખીણો અને ધોધ.
2.54.43
चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव ।
प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः ।
र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् ।
मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः ।
सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम् ॥ २.५४.४३ ॥
સીતા સાથે વિચરતાં તારું મન આનંદિત થશે. કોયલ અને શિયાળોના હર્ષનાદથી ગુંજતા, પૃથ્વીને ધારણ કરનારા એ મંગળ પર્વત પર, મદમસ્ત અનેક મૃગો અને હાથીઓ વચ્ચે, આ અતિ રમણીય આશ્રમમાં પહોંચીને વસ.