वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.54.1
ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् ।
विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे ॥ २.५४.१ ॥
ते त्या महावृक्षांच्या समूहाखाली शुभ रात्र घालवून, निर्मल सूर्य उगवल्यावर त्या ठिकाणाहून निघाले.
2.54.2
यत्र भागीरथी गन्गा यमुनाम् अभिवर्तते ।
जग्मुस् तम् देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥ २.५४.२ ॥
भागीरथी गंगा जिथे यमुनेकडे वाहते, त्या प्रदेशाच्या दिशेने ते अतिविशाल अरण्यात शिरून गेले.
2.54.3
ते भूमिम् आगान् विविधान् देशामः च अपि मनो रमान् ।
अदृष्ट पूर्वान् पश्यन्तः तत्र तत्र यशस्विनः ॥ २.५४.३ ॥
ते यशस्वी लोक आधी कधीही न पाहिलेल्या, मनोहर अशा विविध प्रदेशांत पोहोचले आणि ठिकठिकाणी ते पाहत गेले.
2.54.4
यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ २.५४.४ ॥
अशा प्रकारे सुरक्षितपणे चालताना, विविध वृक्ष पाहत, दिवस संपण्याच्या सुमारास राम सौमित्रीला म्हणाला.
2.54.5
प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् ।
अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः ॥ २.५४.५ ॥
हे सौमित्री, प्रयागाच्या सभोवती पाहा, उंच उठणारा धूर पाहा; जवळच एखादा मुनी असावा असे मला वाटते, हा पवित्र अग्नीचा ध्वज आहे.
2.54.6
नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् ।
तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः ॥ २.५४.६ ॥
निश्चितच आपण गंगा आणि यमुनेच्या संगमावर पोहोचलो आहोत; कारण पाण्याचा पाण्यावर आदळण्याचा आवाज ऐकू येत आहे.
2.54.7
दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः ।
भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ २.५४.७ ॥
वनात उपजीविका करणाऱ्यांनी फोडलेली लाकडे, आणि भरद्वाजांच्या आश्रमात ही विविध प्रकारची झाडे दिसत आहेत.
2.54.8
धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे ।
गन्गा यमुनयोह् सम्धौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः ॥ २.५४.८ ॥
ते दोघे धनुर्धर सुखाने चालत, सूर्य मावळत असताना गंगा आणि यमुनेच्या संगमावर मुनींच्या निवासस्थानी पोहोचले.
2.54.9
रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत् ॥ २.५४.९ ॥
राम आश्रमात पोहोचला, मृग व पक्ष्यांना घाबरवीत चालत, थोडा वेळ मार्गक्रमण करून भरद्वाजांजवळ आला.
2.54.10
ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ ।
सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः ॥ २.५४.१० ॥
मग आश्रमात पोहोचून, मुनींच्या दर्शनाची इच्छा धरून, सीतेसह अनुसरण करणारे ते दोन वीर दुरूनच थांबले.
2.54.11
स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् ।
सम्शितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ २.५४.११ ॥
ते महात्म्य ऋषींकडे प्रवेशले; जे शिष्यगणांनी वेढलेले, कठोर व्रती, एकाग्र आणि तपामुळे दिव्यदृष्टी प्राप्त केलेले होते.
2.54.12
हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत् ॥ २.५४.१२ ॥
अग्निहोत्र चाललेले पाहून, त्या महाभाग ऋषींना पाहून, हात जोडलेल्या रामाने सौमित्री आणि सीतेसह त्यांना वंदन केले.
2.54.13
न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ ॥ २.५४.१३ ॥
ज्येष्ठ राम यांनी त्यांना आपली ओळख करून दिली: "हे भगवन्! आम्ही दोघे दशरथाचे पुत्र, राम आणि लक्ष्मण आहोत."
2.54.14
भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा ।
माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता ॥ २.५४.१४ ॥
"ही माझी पत्नी वैदेही, कल्याणी, जनकाची कन्या; या निर्जन तपोवनात माझ्या मागोमाग आलेली, निर्दोष आहे."
2.54.15
पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः ।
अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः ॥ २.५४.१५ ॥
"पित्याने वनवासाला पाठवलेल्या मला, माझा प्रिय धाकटा भाऊ सौमित्री, दृढव्रती, याने या वनात अनुसरण केले."
2.54.16
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् ।
धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः ॥ २.५४.१६ ॥
"पित्याच्या आज्ञेने, हे भगवन्, आम्ही तपोवनात प्रवेश करू; तेथे कंदमुळे फळे खाऊन केवळ धर्माचेच आचरण करू."
2.54.17
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः ॥ २.५४.१७ ॥
त्या बुद्धिमान राजपुत्राचे वचन ऐकून धर्मात्मा (मुनींनी) तेव्हा गाय, अर्घ्य आणि पाणी पुढे आणले.
2.54.18
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासम् चैवाभ्यकल्पयत् ॥ २.५४.१८ ॥
विविध प्रकारचे अन्नरस आणि वनातील कंदमुळे फळे त्यांना दिली; तपाने तप्त झालेल्या त्या मुनींनी त्यांच्यासाठी निवासाचीही व्यवस्था केली.
2.54.19
मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः ।
रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः ॥ २.५४.१९ ॥
हरणे आणि पक्ष्यांनी वेढलेले, सर्व बाजूंनी मुनींमध्ये बसलेले ते मुनी आलेल्या रामाचा स्वागतवचनांनी सत्कार करून त्यांना म्हणाले.
2.54.20
प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् ।
भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा ॥ २.५४.२० ॥
तो सत्कार स्वीकारून बसलेल्या राघवांना तेव्हा भरद्वाज धर्माला अनुसरून हे वचन म्हणाले.
2.54.21
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् ।
श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम् ॥ २.५४.२१ ॥
हे काकुत्स्था, बऱ्याच काळानंतर खरोखर तू येथे आलेला मी पाहत आहे. आणि तुझा हा वनवास अकारण झाला असे मी ऐकले आहे.
2.54.22
अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे ।
पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम् ॥ २.५४.२२ ॥
दोन महानद्यांच्या संगमावरील ही एकांत जागा पवित्र आणि रमणीय आहे. भगवंतांनी येथे सुखाने राहावे.
2.54.23
एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः ॥ २.५४.२३ ॥
भरद्वाजांनी असे म्हटल्यावर, सर्वांच्या हितात रमलेले राघव राम शुभ वचनांनी उत्तरले.
2.54.24
भगवन्न् इत आसन्नः पौर जानपदो जनः ।
सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम् ॥ २.५४.२४ ॥
हे भगवन्, येथून जवळच नगरातील आणि ग्रामीण जनता आहे. येथे मला पाहून त्यांना सहज दर्शन मिळेल, असे मला या आश्रमाविषयी वाटते.
2.54.25
आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये ॥ २.५४.२५ ॥
वैदेही आणि मला पाहण्यासाठी लोक येतील. या कारणामुळे येथे राहणे मला आवडत नाही.
2.54.26
एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् ।
रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा ॥ २.५४.२६ ॥
हे भगवन्, एका कोपर्‍यातील हे उत्तम आश्रमस्थान पाहा, जिथे सुखास पात्र असलेली जनकाची कन्या वैदेही आनंदाने राहील.
2.54.27
एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः ।
राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत् ॥ २.५४.२७ ॥
राघवाचे हे शुभ वचन ऐकून महामुनी भरद्वाज यांनी अर्थपूर्ण शब्द सांगितले.
2.54.28
दश क्रोशैतः तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि ।
महर्षि सेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥ २.५४.२८ ॥
वत्सा, येथून दहा कोस अंतरावर तो पर्वत आहे, जेथे तू वास करशील. महर्षींनी सेवलेला, पवित्र आणि सर्व बाजूंनी सुखद दिसणारा.
2.54.29
गो लान्गूल अनुचरितः वानर ऋष्क निषेवितः ।
चित्र कूटैति ख्यातः गन्ध मादन सम्निभः ॥ २.५४.२९ ॥
त्या पर्वतावर लंगूर फिरतात; वानर आणि अस्वले त्याची सेवा करतात. चित्रकूट नावाने प्रसिद्ध तो गंधमादनासारखा आहे.
2.54.30
यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ २.५४.३० ॥
चित्रकूटाची शिखरे माणूस जितक्या दूरवर पाहतो, तितक्या दूरवर तो कल्याणकारी गोष्टींत मन लावतो; पापात त्याचे मन जात नाही.
2.54.31
ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् ।
तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह ॥ २.५४.३१ ॥
तेथे अनेक ऋषी शंभर शरद्ऋतू राहून, तपाच्या बळाने कपाल-शिरांसह स्वर्गाला आरूढ झाले.
2.54.32
प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् ।
इह वा वन वासाय वस राम मया सह ॥ २.५४.३२ ॥
तुमचे हे वास्तव्य एकांतात आणि सुखाचे आहे असे मला वाटते. हे राम, वनवासासाठी येथेच माझ्यासह राहा.
2.54.33
स रामम् सर्व कामैः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् ।
सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ २.५४.३३ ॥
धर्म जाणणाऱ्या भरद्वाजांनी पत्नी आणि भावासह आलेल्या प्रिय अतिथी रामाचे सर्व इच्छा पूर्ण करून स्वागत केले.
2.54.34
तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ २.५४.३४ ॥
प्रयागात रामाने त्या महर्षींजवळ पोहोचल्यावर पवित्र रात्र आली; ते अद्भुत कथा सांगत होते.
2.54.35
सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम् ॥ २.५४.३५ ॥
सीतेसह तिसरे, अत्यंत थकलेले आणि सुखाची सवय असलेले काकुत्स्थ राम भरद्वाजांच्या रमणीय आश्रमात ती रात्र सुखाने राहिले.
2.54.36
प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् ।
उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम् ॥ २.५४.३६ ॥
रात्र सरल्यावर प्रभाती नरश्रेष्ठ राम भरद्वाजांजवळ गेले आणि प्रज्वलित तेजाच्या मुनींना म्हणाले.
2.54.37
शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे ।
उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥ २.५४.३७ ॥
हे सत्यशील, आज रात्री आम्ही तुमच्या आश्रमात वास्तव्य केले. आता येथून जाण्यास आम्हांस अनुमती द्या.
2.54.38
रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् ।
मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह ॥ २.५४.३८ ॥
त्या रात्री सरल्यावर प्रभात झाली तेव्हा भरद्वाज म्हणाले, "मध, कंदमुळे आणि फळांनी भरलेल्या चित्रकूटाकडे जा."
2.54.39
वासमौपयिकम् मन्ये तव राम महाबल ।
नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह् ॥ २.५४.३९ ॥
हे महाबल राम, ते तुमच्या वास्तव्यासाठी योग्य आहे असे मला वाटते. ते अनेक वृक्षराजींनी भरलेले असून किन्नर व नागांनी सेवित आहे.
2.54.40
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ।
गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः ॥ २.५४.४० ॥
मोरांच्या केकांनी निनादलेला, गजराजांनी सेवित असा तो प्रसिद्ध चित्रकूट पर्वत तुम्ही जावे.
2.54.41
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।
तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः ॥ २.५४.४१ ॥
ते पवित्र आणि रमणीय आहे, अनेक कंदमुळे व फळांनी समृद्ध आहे. तेथे सभोवती हत्तींचे कळप आणि हरिणांचे कळप फिरत असतात.
2.54.42
विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ।
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान् ॥ २.५४.४२ ॥
हे राघवा, ते वनाच्या कडेला विहरतात; तुम्ही ते पाहाल. नद्या व झरे असलेली पठारे, गुहा, दऱ्या आणि धबधबे.
2.54.43
चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव ।
प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः ।
र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् ।
मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः ।
सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम् ॥ २.५४.४३ ॥
सीतेसह विहार करताना तुझे मन आनंदित होईल. कोकिळा आणि कोल्ह्यांच्या हर्षध्वनींनी निनादणाऱ्या, पृथ्वीला धारण करणाऱ्या त्या मंगल पर्वतावर, मदोन्मत्त अनेक मृग व हत्तींमध्ये, या अत्यंत रमणीय आश्रमात येऊन वास कर.