વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.56.1
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् ।
प्रबोधयाम् आस शनैः लक्ष्मणम् रघु नन्दनः ॥ २.५६.१ ॥
પછી રાત્રિ વીતી ગયા પછી, સૂતેલા લક્ષ્મણને રઘુનંદન રામે ધીમેથી જગાડ્યા.
2.56.2
सौमित्रे शृणु वन्यानाम् वल्गु व्याहरताम् स्वनम् ।
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परम् तप ॥ २.५६.२ ॥
હે સુમિત્રાપુત્ર, વનના પક્ષીઓનો મધુર અવાજ સાંભળ; હવે પ્રસ્થાનનો યોગ્ય સમય આવી ગયો છે, હે શત્રુતાપક.
2.56.3
स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।
जहौ निद्राम् च तन्द्रीम् च प्रसक्तम् च पथि श्रमम् ॥ २.५६.३ ॥
ભાઈ દ્વારા સમયસર જગાડવામાં આવતાં લક્ષ્મણે ઊંઘ, આળસ અને માર્ગમાં એકઠો થયેલો થાક છોડી દીધો.
2.56.4
ततौत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवम् जलम् ।
पन्थानम् ऋषिणा उद्दिष्टम् चित्र कूटस्य तम् ययुः ॥ २.५६.४ ॥
પછી બધા ઊઠ્યા, નદીનું શુભ જળ સ્પર્શ્યું અને ઋષિએ બતાવેલા ચિત્રકૂટના માર્ગે ચાલ્યા.
2.56.5
ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
सीताम् कमल पत्र अक्षीम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.५६.५ ॥
પછી યોગ્ય સમયે પ્રસ્થાન કરેલા રામે સુમિત્રાપુત્ર સાથે કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી સીતાને આ વચન કહ્યું.
2.56.6
आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् ।
स्वैः पुष्पैः किम्शुकान् पश्य मालिनः शिशिर अत्यये ॥ २.५६.६ ॥
હે વૈદેહી, જુઓ, શિશિર ઋતુના અંતે પોતાના જ ફૂલોની માળા પહેરેલાં કિંશુક વૃક્ષો ચારેબાજુ ખીલીને સળગતી આગ જેવાં દેખાય છે.
2.56.7
पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैः अनुपसेवितान् ।
फल पत्रैः अवनतान् नूनम् शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.५६.७ ॥
જુઓ, ખીલેલાં ભલ્લાતક વૃક્ષો, જ્યાં માણસો જતા નથી, ફળ અને પાંદડાંથી નમેલાં. ચોક્કસ હું અહીં જીવી શકીશ.
2.56.8
पश्य द्रोण प्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
मधूनि मधु कारीभिः सम्भृतानि नगे नगे ॥ २.५६.८ ॥
જુઓ લક્ષ્મણ, દ્રોણ માપના લટકતાં મધપૂડા; દરેક વૃક્ષ પર મધમાખીઓએ ભેગા કરેલા.
2.56.9
एष क्रोशति नत्यूहः तम् शिखी प्रतिकूजति ।
रमणीये वन उद्देशे पुष्प सम्स्तर सम्कटे ॥ २.५६.९ ॥
આ નત્યૂહ પક્ષી બોલાવે છે, મોર તેને જવાબ આપે છે; ફૂલોની પથારીઓથી ભરેલા આ રમણીય વનપ્રદેશમાં.
2.56.10
मातम्ग यूथ अनुसृतम् पक्षि सम्घ अनुनादितम् ।
चित्र कूटम् इमम् पश्य प्रवृद्ध शिखरम् गिरिम् ॥ २.५६.१० ॥
હાથીઓના ટોળાં જેની પાછળ આવે છે, પંખીઓના સમૂહોથી જે ગુંજે છે, ઊંચા શિખરોવાળો આ ચિત્રકૂટ પર્વત જુઓ.
2.56.11
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।
पुण्ये रम्स्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥ २.५६.११ ॥
પ્રિય ભાઈ, સમતળ ભૂમિ પર, રમણીય અને અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા, પવિત્ર ચિત્રકૂટના વનમાં આપણે આનંદ માણીશું.
2.56.12
ततः तौ पाद चारेण गच्चन्तौ सह सीतया ।
रम्यम् आसेदतुः शैलम् चित्र कूटम् मनो रमम् ॥ २.५६.१२ ॥
પછી તે બંને સીતા સાથે પગપાળા ચાલતાં સુંદર અને મનને હરનારા ચિત્રકૂટ પર્વત પર પહોંચ્યા.
2.56.13
तम् तु पर्वतम् आसाद्य नाना पक्षि गण आयुतम् ।
बहुमूलफलम् रम्यम् सम्पन्नम् सरसोदकम् ॥ २.५६.१३ ॥
તેઓ તે પર્વત પર પહોંચ્યા; જે અનેક પક્ષીઓના ટોળાંથી ભરેલો, ઘણાં મૂળ અને ફળોથી સમૃદ્ધ, રમણીય અને સરોવર જેવા જળવાળો હતો.
2.56.14
मनोज्ञोऽयम् गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः ।
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ २.५६.१४ ॥
હે સૌમ્ય! આ પર્વત અનેક વૃક્ષો અને વેલાઓથી યુક્ત મનોહર છે; ઘણાં મૂળ અને ફળવાળો, રમણીય, ઉત્તમ આજીવિકાના સાધનોથી ભરેલો મને લાગે છે.
2.56.15
मनयश्च महात्मानो वसन्त्य शिलोच्चये ।
अयम् वासो भवेत् तावद् अत्र सौम्य रमेमहि ॥ २.५६.१५ ॥
મહાત્મા મુનિઓ આ શિલાઓના ઢગલા પર વસે છે. હે સૌમ્ય! અત્યારે આ જ આપણું નિવાસસ્થાન થાઓ; અહીં આપણે આનંદ માણીએ.
2.56.16
अभिगम्याश्रमम् सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥ २.५६.१६ ॥
આશ્રમમાં પહોંચીને સૌએ વાલ્મીકિને પ્રણામ કર્યા.
2.56.17
तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।
आस्यतामिति चोवाच स्वागतम् तु निवेद्य च ॥ २.५६.१७ ॥
ધર્મજ્ઞ મહર્ષિએ પ્રસન્ન થઈ તેમનો સત્કાર કર્યો, 'બેસો' કહ્યું અને સ્વાગત કર્યું.
2.56.18
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लकमणम् लक्ष्मणाग्रजः ।
सम्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृष्ये प्रभुः ॥ २.५६.१८ ॥
ત્યારે મહાબાહુ, લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ પ્રભુએ ઋષિને યથાવિધિ પોતાનો પરિચય આપીને લક્ષ્મણને કહ્યું.
2.56.19
लक्ष्मण आनय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
कुरुष्व आवसथम् सौम्य वासे मे अभिरतम् मनः ॥ २.५६.१९ ॥
લક્ષ્મણ, મજબૂત અને ઉત્તમ લાકડાં લાવ. હે સૌમ્ય, નિવાસ માટે એક કુટિર બનાવ; મારું મન તેમાં રમી રહ્યું છે.
2.56.20
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सौमित्रिर् विविधान् द्रुमान् ।
आजहार ततः चक्रे पर्ण शालाम् अरिम् दम ॥ २.५६.२० ॥
તેમના એ વચન સાંભળીને સુમિત્રાપુત્રે વિવિધ પ્રકારનાં વૃક્ષો લાવ્યા; પછી, હે અરિંદમ, તેમણે પર્ણકુટિ બનાવી.
2.56.21
ताम् निष्ठताम् बद्धकटाम् दृष्ट्वा रमः सुदर्शनाम् ।
शुश्रूषमाणम् एक अग्रम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.५६.२१ ॥
બાંધેલી ચટાઈઓ સાથે પૂર્ણ થયેલી તે સુંદર કુટિર જોઈને, એકાગ્રતાથી સેવા કરતા તેને રામે આ વચન કહ્યું.
2.56.22
ऐणेयम् माम्सम् आहृत्य शालाम् यक्ष्यामहे वयम् ।
कर्त्व्यम् वास्तुशमनम् सौमित्रे चिरजीवभिः ॥ २.५६.२२ ॥
હે સુમિત્રાપુત્ર, હરણનું માંસ લાવીને આપણે આ કુટિરમાં યજ્ઞ કરીશું. દીર્ધાયુ ઇચ્છનારાઓએ વાસ્તુશાંતિ કરવી જોઈએ.
2.56.23
मृगम् हत्वाऽऽनय क्षिप्रम् लक्ष्मणेह शुभेक्षणकर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्दर्ममनुस्मर ॥ २.५६.२३ ॥
લક્ષ્મણ, અહીં જલદી હરણને મારીને લાવ. હે શુભનેત્ર, શાસ્ત્રમાં કહેલી વિધિ જ કરવી જોઈએ; ધર્મનું સ્મરણ કર.
2.56.24
भ्रातुर्वचन माज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।
चकार स यथोक्तम् च तम् रामः पुनरब्रवीत् ॥ २.५६.२४ ॥
ભાઈનું વચન સમજીને શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર લક્ષ્મણે કહ્યા પ્રમાણે કર્યું; ત્યારે રામે ફરી તેને કહ્યું.
2.56.25
इणेयम् श्रपयस्वैतच्च्चालाम् यक्ष्यमहे वयम् ।
त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयम् ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥ २.५६.२५ ॥
આ હરણનું માંસ રાંધ; તેનાથી આપણે યજ્ઞ કરીશું. હે સૌમ્ય, ઉતાવળ કર; આ મુહૂર્ત શુભ છે અને આ દિવસ પણ સ્થિર તથા મંગલમય છે.
2.56.26
स लक्ष्मणः कृष्ण मृगम् हत्वा मेध्यम् पतापवान् ।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जात वेदसि ॥ २.५६.२६ ॥
તે પરાક્રમી લક્ષ્મણે યજ્ઞને યોગ્ય કાળા હરણને મારીને પછી સૌમિત્રિએ તેને પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં નાખ્યું.
2.56.27
तम् तु पक्वम् समाज्ञाय निष्टप्तम् चिन्न शोणितम् ।
लक्ष्मणः पुरुष व्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥ २.५६.२७ ॥
તે રંધાઈ ગયું, સારી રીતે તપ્યું અને લોહી નિતરી ગયું એમ જાણીને લક્ષ્મણે પુરુષવ્યાઘ્ર રાઘવને કહ્યું.
2.56.28
अयम् कृष्णः समाप्त अन्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा ।
देवता देव सम्काश यजस्व कुशलो हि असि ॥ २.५६.२८ ॥
આ કાળું હરણ બધાં અંગો સહિત રંધાઈ ગયું છે. હે દેવસમાન, યજ્ઞ કર; તું આમાં કુશળ છે.
2.56.29
रामः स्नात्वा तु नियतः गुणवान् जप्य कोविदः ।
सम्ग्रहेणाकरोत्सर्वान् मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥ २.५६.२९ ॥
રામે સ્નાન કરીને, સંયમપૂર્વક, ગુણવાન અને જપમાં કુશળ થઈને, યજ્ઞસત્રના અંતના સર્વ મંત્રો સંક્ષેપમાં ઉચ્ચાર્યા.
2.56.30
इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथम् शुचिः ।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥ २.५६.३० ॥
સર્વ દેવગણોની પૂજા કરીને, પવિત્ર થઈને રામ નિવાસમાં પ્રવેશ્યા; અમિત તેજસ્વી રામના મનમાં આનંદ ઉત્પન્ન થયો.
2.56.31
वैश्वदेवबलिम् कृत्वा रौद्रम् वैष्णवमेव च ।
वास्तुसम्शमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥ २.५६.३१ ॥
વિશ્વદેવોને બલિ અર્પણ કરીને, રુદ્ર અને વિષ્ણુ માટે પણ તેમજ, વાસ્તુશાંતિ જેવાં મંગલ કર્મો કરતા.
2.56.32
जपम् च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्याम् यथाविधि ।
पाप सम्शमनम् रामः चकार बलिम् उत्तमम् ॥ २.५६.३२ ॥
વિધિ પ્રમાણે જપ કરીને, નદીમાં યથાવિધિ સ્નાન કરીને, પાપશમન માટે રામે ઉત્તમ બલિ અર્પણ કરી.
2.56.33
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥ २.५६.३३ ॥
રાઘવે આશ્રમને અનુરૂપ વેદી-સ્થળો, ચૈત્યો અને આયતનો સ્થાપ્યા.
2.56.34
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्माम्सैर्यथाविधि ।
अद्भर्जपैश्च वेदोक्तै र्धर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥ २.५६.३४ ॥
વન્ય માળાઓ, ફળો, મૂળ, રાંધેલું માંસ, યથાવિધિ જળ, જપ, વેદોક્ત ધર્મકૃત્યો, સમિધ અને કુશ સાથે.
2.56.35
तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।
तदा विविशतुः शालाम् सुशुभाम् शुभलक्षणौ ॥ २.५६.३५ ॥
સીતા સાથે તે બંને રાઘવોએ પ્રાણીઓને તૃપ્ત કરીને, ત્યારે તે સુંદર શાળામાં પ્રવેશ કર્યો; તેઓ શુભલક્ષણવાળા હતા.
2.56.36
ताम् वृक्ष पर्णच् चदनाम् मनोज्ञाम् ।
यथा प्रदेशम् सुकृताम् निवाताम् ।
वासाय सर्वे विविशुः समेताः ।
सभाम् यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥ २.५६.३६ ॥
વૃક્ષનાં પાંદડાંથી છાયેલી, મનોહર, સ્થળ પ્રમાણે સારી રીતે બનેલી, પવનથી સુરક્ષિત એ શાળામાં રહેવા સૌ સાથે પ્રવેશ્યા, જેમ દેવગણો સુધર્મા સભામાં પ્રવેશે છે.
2.56.37
अनेक नाना मृग पक्षि सम्कुले ।
विचित्र पुष्प स्तबलैः द्रुमैः युते ।
वन उत्तमे व्याल मृग अनुनादिते ।
तथा विजह्रुः सुसुखम् जित इन्द्रियाः ॥ २.५६.३७ ॥
અનેક પ્રકારના મૃગ અને પક્ષીઓથી ભરેલા, વિચિત્ર ફૂલોના ગુચ્છોવાળા વૃક્ષોથી યુક્ત, હિંસક પશુઓ અને મૃગોના પડઘાથી ગુંજતા ઉત્તમ વનમાં, ઇન્દ્રિયોને જીતેલા તેઓ આ રીતે અત્યંત સુખથી વિહરવા લાગ્યા.
2.56.38
सुरम्यम् आसाद्य तु चित्र कूटम् ।
नदीम् च ताम् माल्यवतीम् सुतीर्थाम् ।
ननन्द हृष्टः मृग पक्षि जुष्टाम् ।
जहौ च दुह्खम् पुर विप्रवासात् ॥ २.५६.३८ ॥
અત્યંત રમણીય ચિત્રકૂટ પર પહોંચીને અને સુંદર ઘાટવાળી માલ્યવતી નદીને જોઈને, મૃગો અને પક્ષીઓથી સેવાયેલા તે સ્થળે તે હર્ષિત થયો અને નગરથી વનવાસનું દુઃખ ત્યજી દીધું.