वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.56.1
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् ।
प्रबोधयाम् आस शनैः लक्ष्मणम् रघु नन्दनः ॥ २.५६.१ ॥
नंतर रात्र सरल्यावर, झोपलेल्या लक्ष्मणाला रघुनंदन रामाने हळूच जागे केले.
2.56.2
सौमित्रे शृणु वन्यानाम् वल्गु व्याहरताम् स्वनम् ।
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परम् तप ॥ २.५६.२ ॥
हे सुमित्रापुत्र, वनातील पक्ष्यांचा गोड आवाज ऐक; आता प्रस्थानाची योग्य वेळ आली आहे, हे शत्रुतापना.
2.56.3
स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।
जहौ निद्राम् च तन्द्रीम् च प्रसक्तम् च पथि श्रमम् ॥ २.५६.३ ॥
भावाने वेळेवर जागे केल्यावर लक्ष्मणाने झोप, आळस आणि वाटेवर साचलेला थकवा झटकून टाकला.
2.56.4
ततौत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवम् जलम् ।
पन्थानम् ऋषिणा उद्दिष्टम् चित्र कूटस्य तम् ययुः ॥ २.५६.४ ॥
मग सर्वजण उठले, नदीचे पवित्र जल स्पर्श केले आणि ऋषींनी सांगितलेल्या चित्रकूटाच्या मार्गाने निघाले.
2.56.5
ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
सीताम् कमल पत्र अक्षीम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.५६.५ ॥
मग योग्य वेळी निघालेल्या रामाने सुमित्रापुत्रासह कमळपाकळीसारख्या डोळ्यांच्या सीतेला हे वचन सांगितले.
2.56.6
आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् ।
स्वैः पुष्पैः किम्शुकान् पश्य मालिनः शिशिर अत्यये ॥ २.५६.६ ॥
हे वैदेही, पाहा, शिशिर ऋतू संपताना स्वतःच्या फुलांच्या माळा घातलेले पळसाचे वृक्ष सर्वत्र फुलून पेटल्यासारखे दिसत आहेत.
2.56.7
पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैः अनुपसेवितान् ।
फल पत्रैः अवनतान् नूनम् शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.५६.७ ॥
पाहा, फुललेले भल्लातक वृक्ष, जिथे माणसे जात नाहीत, फळे आणि पानांनी वाकलेले. निश्चितच मी येथे जगू शकेन.
2.56.8
पश्य द्रोण प्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
मधूनि मधु कारीभिः सम्भृतानि नगे नगे ॥ २.५६.८ ॥
पाहा लक्ष्मणा, द्रोण मापाचे लटकणारे मधाचे पोळे; प्रत्येक झाडावर मधमाश्यांनी जमवलेले.
2.56.9
एष क्रोशति नत्यूहः तम् शिखी प्रतिकूजति ।
रमणीये वन उद्देशे पुष्प सम्स्तर सम्कटे ॥ २.५६.९ ॥
हा नत्यूह पक्षी ओरडत आहे, मोर त्याला प्रत्युत्तर देत आहे; फुलांच्या अंथरुणांनी दाट अशा या रमणीय वनप्रदेशात.
2.56.10
मातम्ग यूथ अनुसृतम् पक्षि सम्घ अनुनादितम् ।
चित्र कूटम् इमम् पश्य प्रवृद्ध शिखरम् गिरिम् ॥ २.५६.१० ॥
हत्तींचे कळप ज्याच्या मागे येतात, पक्ष्यांच्या थव्यांनी जो निनादतो, उंच शिखरांचा हा चित्रकूट पर्वत पाहा.
2.56.11
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।
पुण्ये रम्स्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥ २.५६.११ ॥
प्रिय बंधो, समतल भूमीवर, सुंदर आणि अनेक वृक्षांनी वेढलेल्या, पवित्र चित्रकूटाच्या अरण्यात आपण रमू.
2.56.12
ततः तौ पाद चारेण गच्चन्तौ सह सीतया ।
रम्यम् आसेदतुः शैलम् चित्र कूटम् मनो रमम् ॥ २.५६.१२ ॥
मग ते दोघे सीतेसह पायी चालत सुंदर आणि मनाला आनंद देणाऱ्या चित्रकूट पर्वतापर्यंत पोहोचले.
2.56.13
तम् तु पर्वतम् आसाद्य नाना पक्षि गण आयुतम् ।
बहुमूलफलम् रम्यम् सम्पन्नम् सरसोदकम् ॥ २.५६.१३ ॥
ते त्या पर्वतावर पोहोचले; तो अनेक पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेला, पुष्कळ कंद व फळांनी समृद्ध, रमणीय आणि सरोवरासारख्या पाण्याने युक्त होता.
2.56.14
मनोज्ञोऽयम् गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः ।
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ २.५६.१४ ॥
हे सौम्या! हा पर्वत अनेक वृक्ष व वेलींनी युक्त असून मनोहर आहे; पुष्कळ कंद व फळांचा, रमणीय, उत्तम उपजीविकेच्या साधनांनी युक्त असा मला वाटतो.
2.56.15
मनयश्च महात्मानो वसन्त्य शिलोच्चये ।
अयम् वासो भवेत् तावद् अत्र सौम्य रमेमहि ॥ २.५६.१५ ॥
महात्मा मुनी या शिलासमूहावर राहतात. हे सौम्या! हेच सध्या आपले निवासस्थान होवो; येथे आपण रमूया.
2.56.16
अभिगम्याश्रमम् सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥ २.५६.१६ ॥
आश्रमात पोहोचून सर्वांनी वाल्मीकींना वंदन केले.
2.56.17
तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।
आस्यतामिति चोवाच स्वागतम् तु निवेद्य च ॥ २.५६.१७ ॥
धर्मज्ञ महर्षींनी आनंदाने त्यांचा सत्कार केला, 'बसा' असे म्हटले आणि स्वागत केले.
2.56.18
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लकमणम् लक्ष्मणाग्रजः ।
सम्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृष्ये प्रभुः ॥ २.५६.१८ ॥
तेव्हा महाबाहू, लक्ष्मणाचे थोरले बंधू प्रभू यांनी ऋषींना यथाविधी आपला परिचय देऊन लक्ष्मणाला म्हटले.
2.56.19
लक्ष्मण आनय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
कुरुष्व आवसथम् सौम्य वासे मे अभिरतम् मनः ॥ २.५६.१९ ॥
लक्ष्मणा, मजबूत आणि उत्तम लाकडे आण. हे सौम्या, निवासासाठी एक झोपडी बांध; माझे मन त्यातच रमले आहे.
2.56.20
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सौमित्रिर् विविधान् द्रुमान् ।
आजहार ततः चक्रे पर्ण शालाम् अरिम् दम ॥ २.५६.२० ॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून सुमित्रापुत्र लक्ष्मणाने विविध प्रकारची झाडे आणली; मग, हे अरिंदमा, त्याने पर्णकुटी बांधली.
2.56.21
ताम् निष्ठताम् बद्धकटाम् दृष्ट्वा रमः सुदर्शनाम् ।
शुश्रूषमाणम् एक अग्रम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.५६.२१ ॥
बांधलेल्या चटयांसह पूर्ण झालेली ती सुंदर झोपडी पाहून, एकाग्रतेने सेवा करणाऱ्या लक्ष्मणाला राम म्हणाला.
2.56.22
ऐणेयम् माम्सम् आहृत्य शालाम् यक्ष्यामहे वयम् ।
कर्त्व्यम् वास्तुशमनम् सौमित्रे चिरजीवभिः ॥ २.५६.२२ ॥
हे सुमित्रापुत्रा, हरणाचे मांस आणून आपण या झोपडीत यज्ञ करू. दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्यांनी वास्तुशांती करणे कर्तव्य आहे.
2.56.23
मृगम् हत्वाऽऽनय क्षिप्रम् लक्ष्मणेह शुभेक्षणकर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्दर्ममनुस्मर ॥ २.५६.२३ ॥
लक्ष्मणा, इथे लवकर हरीण मारून आण. हे शुभनेत्रा, शास्त्रात सांगितलेला विधीच करायचा आहे; धर्माचे स्मरण कर.
2.56.24
भ्रातुर्वचन माज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।
चकार स यथोक्तम् च तम् रामः पुनरब्रवीत् ॥ २.५६.२४ ॥
भावाचे बोलणे समजून शत्रुवीरांचा संहारक लक्ष्मणाने सांगितल्याप्रमाणे केले; तेव्हा राम पुन्हा त्याला म्हणाला.
2.56.25
इणेयम् श्रपयस्वैतच्च्चालाम् यक्ष्यमहे वयम् ।
त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयम् ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥ २.५६.२५ ॥
हे हरणाचे मांस शिजव; त्याने आपण यज्ञ करू. हे सौम्या, घाई कर; हा मुहूर्त शुभ आहे आणि हा दिवसही स्थिर व मंगलमय आहे.
2.56.26
स लक्ष्मणः कृष्ण मृगम् हत्वा मेध्यम् पतापवान् ।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जात वेदसि ॥ २.५६.२६ ॥
त्या पराक्रमी लक्ष्मणाने यज्ञास योग्य अशा काळ्या हरणाला मारले; मग सौमित्रीने ते प्रज्वलित अग्नीत टाकले.
2.56.27
तम् तु पक्वम् समाज्ञाय निष्टप्तम् चिन्न शोणितम् ।
लक्ष्मणः पुरुष व्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥ २.५६.२७ ॥
ते शिजले, चांगले तापले आणि रक्त निघून गेले हे जाणून लक्ष्मणाने पुरुषव्याघ्र राघवाला म्हटले.
2.56.28
अयम् कृष्णः समाप्त अन्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा ।
देवता देव सम्काश यजस्व कुशलो हि असि ॥ २.५६.२८ ॥
हे काळे हरण सर्व अवयवांसह शिजले आहे. हे देवतुल्या, यज्ञ कर; तू यात निपुण आहेस.
2.56.29
रामः स्नात्वा तु नियतः गुणवान् जप्य कोविदः ।
सम्ग्रहेणाकरोत्सर्वान् मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥ २.५६.२९ ॥
राम स्नान करून, संयमाने, गुणवान व जपात निपुण होऊन, यज्ञसत्राच्या समाप्तीशी संबंधित सर्व मंत्र थोडक्यात म्हणाला.
2.56.30
इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथम् शुचिः ।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥ २.५६.३० ॥
सर्व देवगणांची पूजा करून, शुचिर्भूत होऊन राम निवासात गेला; अमित तेजस्वी रामाच्या मनाला आनंद झाला.
2.56.31
वैश्वदेवबलिम् कृत्वा रौद्रम् वैष्णवमेव च ।
वास्तुसम्शमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥ २.५६.३१ ॥
विश्वदेवांना बली अर्पण करून, रुद्र आणि विष्णू यांच्यासाठीही तसेच, वास्तुशांतीसारखी मंगल कर्मे करीत.
2.56.32
जपम् च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्याम् यथाविधि ।
पाप सम्शमनम् रामः चकार बलिम् उत्तमम् ॥ २.५६.३२ ॥
विधीप्रमाणे जप करून, नदीत यथाविधी स्नान करून, राम पापशमनासाठी उत्तम बली अर्पण करता झाला.
2.56.33
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥ २.५६.३३ ॥
राघवाने आश्रमास अनुरूप वेदीस्थाने, चैत्ये आणि आयतने स्थापन केली.
2.56.34
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्माम्सैर्यथाविधि ।
अद्भर्जपैश्च वेदोक्तै र्धर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥ २.५६.३४ ॥
वन्य माळा, फळे, कंद, शिजवलेले मांस, यथाविधी पाणी, जप, वेदोक्त धर्मकृत्ये, समिधा व कुश यांसह.
2.56.35
तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।
तदा विविशतुः शालाम् सुशुभाम् शुभलक्षणौ ॥ २.५६.३५ ॥
सीतेसह त्या दोन राघवांनी भूतांना तृप्त करून, तेव्हा त्या सुंदर शाळेत प्रवेश केला; ते दोघे शुभलक्षणी होते.
2.56.36
ताम् वृक्ष पर्णच् चदनाम् मनोज्ञाम् ।
यथा प्रदेशम् सुकृताम् निवाताम् ।
वासाय सर्वे विविशुः समेताः ।
सभाम् यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥ २.५६.३६ ॥
वृक्षपर्णांनी छावलेल्या, मनोहर, स्थानानुसार चांगल्या रीतीने बांधलेल्या, वाऱ्यापासून संरक्षित त्या शाळेत निवासासाठी सर्वजण एकत्र प्रवेशले, जसे देवगण सुधर्मा सभेत प्रवेश करतात.
2.56.37
अनेक नाना मृग पक्षि सम्कुले ।
विचित्र पुष्प स्तबलैः द्रुमैः युते ।
वन उत्तमे व्याल मृग अनुनादिते ।
तथा विजह्रुः सुसुखम् जित इन्द्रियाः ॥ २.५६.३७ ॥
अनेक प्रकारचे मृग व पक्षी यांनी भरलेल्या, विचित्र फुलांच्या गुच्छांनी युक्त वृक्षांनी भरलेल्या, हिंस्र पशू व मृगांच्या नादाने निनादलेल्या उत्तम वनात, इंद्रियांना जिंकलेले ते अशा प्रकारे अत्यंत सुखाने विहार करू लागले.
2.56.38
सुरम्यम् आसाद्य तु चित्र कूटम् ।
नदीम् च ताम् माल्यवतीम् सुतीर्थाम् ।
ननन्द हृष्टः मृग पक्षि जुष्टाम् ।
जहौ च दुह्खम् पुर विप्रवासात् ॥ २.५६.३८ ॥
अत्यंत रमणीय चित्रकूटावर पोहोचून आणि उत्तम घाटांची माल्यवती नदी पाहून, मृग व पक्ष्यांनी सेवलेल्या त्या स्थानी तो आनंदित झाला आणि नगरातून निर्वासनाचे दुःख त्याने सोडले.