वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.60.1
ततः भूत उपसृष्टा इव वेपमाना पुनः पुनः ।
धरण्याम् गत सत्त्वा इव कौसल्या सूतम् अब्रवीत् ॥ २.६०.१ ॥
तेव्हा भूताने पछाडल्यासारखी थरथरत, वारंवार जमिनीवर कोसळत कौसल्या सारथीला म्हणाली.
2.60.2
नय माम् यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः ।
तान् विना क्षणम् अपि अत्र जीवितुम् न उत्सहे हि अहम् ॥ २.६०.२ ॥
काकुत्स्थ राम जिथे आहेत, आणि सीता व लक्ष्मण जिथे आहेत तिथे मला घेऊन चल; त्यांच्याशिवाय येथे क्षणभरही जगण्याची मला हिंमत नाही.
2.60.3
निवर्तय रथम् शीघ्रम् दण्डकान् नय माम् अपि ।
अथ तान् न अनुगच्चामि गमिष्यामि यम क्षयम् ॥ २.६०.३ ॥
रथ त्वरित परत फिरव, किंवा मला दण्डकारण्यात घेऊन जा. त्यांच्या मागे जाऊ शकले नाही तर मी यमलोकी जाईन.
2.60.4
बाष्प वेगौपहतया स वाचा सज्जमानया ।
इदम् आश्वासयन् देवीम् सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २.६०.४ ॥
अश्रूंच्या लोटाने दाटलेल्या त्या अडखळत्या वाणीने देवीला धीर देत सारथी हात जोडून म्हणाला.
2.60.5
त्यज शोकम् च मोहम् च सम्भ्रमम् दुह्खजम् तथा ।
व्यवधूय च सम्तापम् वने वत्स्यति राघवः ॥ २.६०.५ ॥
शोक व मोह, दुःखातून उद्भवलेला गोंधळ सोड; संताप झटकून टाक. राघव वनात राहतील.
2.60.6
लक्ष्मणः च अपि रामस्य पादौ परिचरन् वने ।
आराधयति धर्मज्ञः पर लोकम् जित इन्द्रियः ॥ २.६०.६ ॥
लक्ष्मणही वनात रामाच्या चरणांची सेवा करत, धर्मज्ञ व इंद्रियजयी होऊन परलोकाची आराधना करीत आहे.
2.60.7
विजने अपि वने सीता वासम् प्राप्य गृहेष्व् इव ।
विस्रम्भम् लभते अभीता रामे सम्न्यस्त मानसा ॥ २.६०.७ ॥
निर्जन अरण्यातही सीता घरात राहल्याप्रमाणे वास मिळवून, रामावर मन पूर्णपणे अर्पण करून, निर्भयपणे विश्वास अनुभवते.
2.60.8
न अस्या दैन्यम् कृतम् किम्चित् सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये ।
उचिता इव प्रवासानाम् वैदेही प्रतिभाति मा ॥ २.६०.८ ॥
तिच्यात थोडीशीही सूक्ष्म दीनता मला दिसत नाही; वैदेही प्रवासात असणाऱ्यांना साजेशी वाटते.
2.60.9
नगर उपवनम् गत्वा यथा स्म रमते पुरा ।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्व् अपि ॥ २.६०.९ ॥
पूर्वी नगराच्या उपवनात जाऊन जसा ती आनंदित होत असे, तसेच सीता निर्जन अरण्यांतही आनंदते.
2.60.10
बाला इव रमते सीता बाल चन्द्र निभ आनना ।
रामा रामे हि अदीन आत्मा विजने अपि वने सती ॥ २.६०.१० ॥
बालचंद्रासारख्या मुखाची सीता बालिकेप्रमाणे आनंदते; रामाशी अनुरक्त, दीनतेविना मनाची ती सती निर्जन अरण्यातही आनंदते.
2.60.11
तत् गतम् हृदयम् हि अस्याः तत् अधीनम् च जीवितम् ।
अयोध्या अपि भवेत् तस्या राम हीना तथा वनम् ॥ २.६०.११ ॥
तिचे हृदय आणि जीवित तिच्याच ठिकाणी गेलेले व तिच्यावरच अवलंबून आहेत; राम नसताना अयोध्याही तिला अरण्यासारखीच असेल.
2.60.12
परि पृच्चति वैदेही ग्रामामः च नगराणि च ।
गतिम् दृष्ट्वा नदीनाम् च पादपान् विविधान् अपि ॥ २.६०.१२ ॥
वैदेही नद्यांचा प्रवाह आणि विविध वृक्ष पाहून गावे आणि नगरे यांविषयीही विचारते.
2.60.13
रामम् हि लक्ष्मनम् वापि पृष्ट्वा जानाति जानती ।
अयोध्याक्रोशमात्रे तु विहारमिव सम्श्रिता ॥ २.६०.१३ ॥
राम किंवा लक्ष्मणाला विचारून ती जाणू शकत होती; अयोध्येपासून केवळ एक क्रोश दूर असूनही ती जणू विहारासाठी बाहेर पडल्यासारखी होती.
2.60.14
इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम् ।
कैकेयीसम्श्रितम् वाक्यम् नेदानीम् प्रतिभाति माम् ॥ २.६०.१४ ॥
कैकेयीने अचानक जे बोलले होते ते मला आठवत आहे; आता ते वाक्य मला स्पष्ट आठवत नाही.
2.60.15
ध्वम्सयित्वा तु तद्वाक्यम् प्रमादात्पर्युपस्थितम् ।
ह्लदनम् वचनम् सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥ २.६०.१५ ॥
परंतु प्रमादाने आलेले ते वचन बाजूला सारून सारथीने राणीशी गोड आणि आनंददायी शब्द बोलले.
2.60.16
अध्वना वात वेगेन सम्भ्रमेण आतपेन च ।
न हि गच्चति वैदेह्याः चन्द्र अम्शु सदृशी प्रभा ॥ २.६०.१६ ॥
मार्गक्रमणा, वाऱ्याचा वेग, घाबरलेपण आणि ऊन यांमुळेही वैदेहीची चंद्रकिरणांसारखी प्रभा कमी होत नाही.
2.60.17
सदृशम् शत पत्रस्य पूर्ण चन्द्र उपम प्रभम् ।
वदनम् तत् वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥ २.६०.१७ ॥
कमळासारखे, पौर्णिमेच्या चंद्राच्या प्रभेसारखे ते मुख, उदारमनाच्या वैदेहीचे मुख अजूनही थरथरत नाही.
2.60.18
अलक्त रस रक्त अभाव् अलक्त रस वर्जितौ ।
अद्य अपि चरणौ तस्याः पद्म कोश सम प्रभौ ॥ २.६०.१८ ॥
अलक्तकाच्या रसाने रंगलेले नसल्याने, तिचे दोन्ही चरण आजही कमळाच्या कळीसारखे तेजस्वी आहेत.
2.60.19
नूपुर उद्घुष्ट हेला इव खेलम् गच्चति भामिनी ।
इदानीम् अपि वैदेही तत् रागा न्यस्त भूषणा ॥ २.६०.१९ ॥
पैंजणांच्या नादाने जणू खेळत ती भामिनी चालते; आताही वैदेहीने ते रंगीत अलंकार उतरवून ठेवले आहेत.
2.60.20
गजम् वा वीक्ष्य सिम्हम् वा व्याघ्रम् वा वनम् आश्रिता ।
न आहारयति सम्त्रासम् बाहू रामस्य सम्श्रिता ॥ २.६०.२० ॥
हत्ती, सिंह किंवा वाघ पाहूनही, वनाचा आश्रय घेऊन रामाच्या बाहूंचा आधार घेतल्यामुळे ती भय बाळगत नाही.
2.60.21
न शोच्याः ते न च आत्मा ते शोच्यो न अपि जन अधिपः ।
इदम् हि चरितम् लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ २.६०.२१ ॥
ते शोक करण्यायोग्य नाहीत, तुझा आत्माही शोक करण्यायोग्य नाही, आणि जनाधिपतीही शोक करण्यायोग्य नाही; हे चरित्र जगात शाश्वत प्रतिष्ठित होईल.
2.60.22
विधूय शोकम् परिहृष्ट मानसा ।
महर्षि याते पथि सुव्यवस्थिताः ।
वने रता वन्य फल अशनाः पितुः ।
शुभाम् प्रतिज्ञाम् परिपालयन्ति ते ॥ २.६०.२२ ॥
शोक दूर सारून, मन प्रसन्न ठेवून, महर्षी निघून गेल्यावर मार्गावर दृढ राहून, वनात रमून, वनातील फळे खाऊन ते पित्याची शुभ प्रतिज्ञा पाळत आहेत.
2.60.23
तथा अपि सूतेन सुयुक्त वादिना ।
निवार्यमाणा सुत शोक कर्शिता ।
न चैव देवी विरराम कूजितात् ।
प्रिय इति पुत्र इति च राघव इति च ॥ २.६०.२३ ॥
तरीही सारथ्याने उत्तम युक्तिवादी शब्दांनी अडवले तरी, पुत्रशोकाने क्षीण झालेली देवी आक्रंदनापासून थांबली नाही; 'प्रिया', 'पुत्रा', 'राघवा' असे म्हणत ती रडतच राहिली.