વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.62.1
एवम् तु क्रुद्धया राजा राम मात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषम् वाक्यम् चिन्तयाम् आस दुह्खितः ॥ २.६२.१ ॥
આ રીતે ક્રોધિત અને શોકગ્રસ્ત રામની માતાએ કઠોર વચનો સંભળાવ્યા, ત્યારે દુઃખી રાજા ચિંતામાં પડ્યા.
2.62.2
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घेण कालेन सम्ज्ञामाप परतपः ॥ २.६२.२ ॥
ચિંતન કરીને તે રાજા વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળા થઈ મૂર્છિત થયા; પછી લાંબા સમય પછી શત્રુઓને તપાવનાર તે રાજાને ભાન આવ્યું.
2.62.3
स सम्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णम् च निःससन् ।
कौसल्याम् पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ २.६२.३ ॥
ભાન પામીને તે લાંબા અને ગરમ નિસાસા નાખતાં, પાસે રહેલી કૌસલ્યાને જોઈ ફરી ચિંતામાં પડ્યા.
2.62.4
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् ।
यद् अनेन कृतम् पूर्वम् अज्ञानात् शब्द वेधिना ॥ २.६२.४ ॥
તે વિચારતા હતા ત્યારે, પહેલાં અજ્ઞાનથી શબ્દવેધી બાણથી તેમણે કરેલું દુષ્કર્મ તેમના મન સામે આવ્યું.
2.62.5
अमनाः तेन शोकेन राम शोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाब्यामभितप्यतो ॥ २.६२.५ ॥
તે શોક અને રામના શોકથી પ્રભુ મહારાજનું મન વ્યાકુળ થયું; બંને શોકોથી તે તપી રહ્યા હતા.
2.62.6
दह्यमानः तु शोकाभ्याम् कौसल्याम् आह भू पतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिम् कृत्वा प्रसादर्तमवाङ्मुखः ॥ २.६२.६ ॥
બંને શોકથી બળતા રાજા કૌસલ્યાને બોલ્યા; ધ્રૂજતા, હાથ જોડીને, કૃપા માગતા, મુખ નીચું રાખીને.
2.62.7
प्रसादये त्वाम् कौसल्ये रचितः अयम् मया अन्जलिः ।
वत्सला च आनृशम्सा च त्वम् हि नित्यम् परेष्व् अपि ॥ २.६२.७ ॥
કૌસલ્યે, હું તને પ્રાર્થના કરું છું; આ મેં તારી સામે અંજલિ જોડી છે. તું હંમેશાં બીજાઓ પ્રત્યે પણ વહાલી અને દયાળુ રહી છે.
2.62.8
भर्ता तु खलु नारीणाम् गुणवान् निर्गुणो अपि वा ।
धर्मम् विमृशमानानाम् प्रत्यक्षम् देवि दैवतम् ॥ २.६२.८ ॥
સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ ખરેખર દેવ છે, ભલે તે ગુણવાન હોય કે ગુણહીન. ધર્મનો વિચાર કરનારાઓ માટે, હે દેવી, તે જ પ્રત્યક્ષ દેવ છે.
2.62.9
सा त्वम् धर्म परा नित्यम् दृष्ट लोक पर अवर ।
न अर्हसे विप्रियम् वक्तुम् दुह्खिता अपि सुदुह्खितम् ॥ २.६२.९ ॥
તું હંમેશાં ધર્મપરાયણ છે; ઉચ્ચ અને અધમ લોકને જાણનારી છે. તું દુઃખી હોવા છતાં, અત્યંત દુઃખી વ્યક્તિને અપ્રિય વચન કહેવું તને શોભતું નથી.
2.62.10
तत् वाक्यम् करुणम् राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद् बाष्पम् प्रणाली इव नव उदकम् ॥ २.६२.१० ॥
રાજાના એ કરુણ વચનો, દીનના શબ્દો સાંભળીને કૌસલ્યાએ નવા પાણીના પ્રવાહની જેમ આંસુ વહાવ્યાં.
2.62.11
स मूद्र्ह्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्मम् इव अन्जलिम् ।
सम्भ्रमात् अब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाण अक्षरम् वचः ॥ २.६२.११ ॥
રડતાં, રાજાના માથા પર કમળ જેવી અંજલિ મૂકીને, ભયભીત અને ગભરાયેલી તે ઝડપથી બોલી.
2.62.12
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततिता अस्मि ते ।
याचिता अस्मि हता देव हन्तव्या अहम् न हि त्वया ॥ २.६२.१२ ॥
પ્રસન્ન થાઓ; માથું નમાવીને યાચના કરું છું; હું તમારા ચરણોમાં ભૂમિ પર પડી છું. હે દેવ, હું યાચના કરી ચૂકી છું; તમે મને મારવા યોગ્ય નથી, તમારા દ્વારા હું હણાવી ન જોઈએ.
2.62.13
न एषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोः लोकयोः वीर पत्या या सम्प्रसाद्यते ॥ २.६२.१३ ॥
હે વીર, પતિ દ્વારા પ્રસન્ન કરાતી સ્ત્રી, પ્રશંસનીય બુદ્ધિમાન પુરુષ માટે બંને લોકમાં આવી હોતી નથી.
2.62.14
जानामि धर्मम् धर्मज्ञ त्वाम् जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्र शोक आर्तया तत् तु मया किम् अपि भाषितम् ॥ २.६२.१४ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, હું ધર્મ જાણું છું, તું સત્યવાદી છે તે પણ જાણું છું. પણ પુત્રશોકથી પીડિત થઈને મેં કંઈક કહ્યું.
2.62.15
शोको नाशयते धैर्यम् शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वम् न अस्ति शोक समः रिपुः ॥ २.६२.१५ ॥
શોક ધૈર્યનો નાશ કરે છે, શોક શાસ્ત્રજ્ઞાનનો નાશ કરે છે, શોક સર્વનો નાશ કરે છે; શોક સમાન શત્રુ નથી.
2.62.16
शक्यम् आपतितः सोढुम् प्रहरः रिपु हस्ततः ।
सोढुम् आपतितः शोकः सुसूक्ष्मः अपि न शक्यते ॥ २.६२.१६ ॥
શત્રુના હાથથી આવેલો પ્રહાર સહન કરી શકાય; પણ આવી પડેલો શોક, ભલે અતિસૂક્ષ્મ હોય, સહન થઈ શકતો નથી.
2.62.17
दर्मज्ञाः श्रुतिमन्तोऽपि चिन्नधर्मार्थसम्शयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ २.६२.१७ ॥
હે વીર, ધર્મજ્ઞ અને શ્રુતિવંત પણ, ધર્મ-અર્થના સંશયથી ચિંતિત યતિઓ શોકથી મૂઢ ચિત્તવાળા થઈને મોહ પામે છે.
2.62.18
वन वासाय रामस्य पन्च रात्रः अद्य गण्यते ।
यः शोक हत हर्षायाः पन्च वर्ष उपमः मम ॥ २.६२.१८ ॥
રામના વનવાસને આજે પાંચ રાતો ગણાય છે; શોકથી હર્ષ હણાયેલી મને તે પાંચ વર્ષ સમાન છે.
2.62.19
तम् हि चिन्तयमानायाः शोको अयम् हृदि वर्धते ।
अदीनाम् इव वेगेन समुद्र सलिलम् महत् ॥ २.६२.१९ ॥
તેનું જ ચિંતન કરતી તેના હૃદયમાં આ શોક નદીઓના વેગથી મહાસાગરનું જળ વધે તેમ વધી રહ્યો હતો.
2.62.20
एवम् हि कथयन्त्याः तु कौसल्यायाः शुभम् वचः ।
मन्द रश्मिर् अभूत् सुर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥ २.६२.२० ॥
આ રીતે કૌસલ્યા શુભ વચન કહેતી હતી ત્યારે સૂર્યનાં કિરણો મંદ પડ્યાં અને રાત્રિ વીતવા લાગી.
2.62.21
तथ प्रह्लादितः वाक्यैः देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तः निद्राया वशम् एयिवान् ॥ २.६२.२१ ॥
આ રીતે દેવી કૌસલ્યાનાં વચનોથી કંઈક આશ્વાસન પામેલો રાજા, શોકથી ઘેરાઈને નિદ્રાને વશ થયો.