वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.62.1
एवम् तु क्रुद्धया राजा राम मात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषम् वाक्यम् चिन्तयाम् आस दुह्खितः ॥ २.६२.१ ॥
अशा प्रकारे क्रोधित आणि शोकाकुल रामाच्या मातेने कठोर शब्द ऐकवले, तेव्हा दुःखी राजा चिंतेत पडला.
2.62.2
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घेण कालेन सम्ज्ञामाप परतपः ॥ २.६२.२ ॥
चिंतन करून तो राजा व्याकुल इंद्रियांनी मूर्च्छित झाला; मग बऱ्याच वेळाने शत्रूंना तापविणाऱ्या त्या राजाला शुद्ध आली.
2.62.3
स सम्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णम् च निःससन् ।
कौसल्याम् पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ २.६२.३ ॥
शुद्धीवर आल्यावर दीर्घ आणि उष्ण उसासे टाकत त्याने जवळ असलेल्या कौसल्येला पाहिले आणि मग तो चिंतेत पडला.
2.62.4
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् ।
यद् अनेन कृतम् पूर्वम् अज्ञानात् शब्द वेधिना ॥ २.६२.४ ॥
तो विचार करत असताना, पूर्वी अज्ञानाने शब्दवेधी बाणाने त्याने केलेले दुष्कर्म त्याच्या मनात उभे राहिले.
2.62.5
अमनाः तेन शोकेन राम शोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाब्यामभितप्यतो ॥ २.६२.५ ॥
त्या शोकाने आणि रामाच्या शोकाने त्या प्रभू महाराजाचे मन व्याकुळ झाले; दोन्ही शोकांनी तो तापत होता.
2.62.6
दह्यमानः तु शोकाभ्याम् कौसल्याम् आह भू पतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिम् कृत्वा प्रसादर्तमवाङ्मुखः ॥ २.६२.६ ॥
दोन्ही शोकांनी दग्ध झालेला तो राजा कौसल्येला म्हणाला; थरथरत, हात जोडून, कृपा मागत, मुख खाली घालून.
2.62.7
प्रसादये त्वाम् कौसल्ये रचितः अयम् मया अन्जलिः ।
वत्सला च आनृशम्सा च त्वम् हि नित्यम् परेष्व् अपि ॥ २.६२.७ ॥
कौसल्ये, मी तुला विनवतो; हा मी तुझ्यासमोर हात जोडले आहेत. तू नेहमी इतरांवरही प्रेमळ आणि दयाळू राहिली आहेस.
2.62.8
भर्ता तु खलु नारीणाम् गुणवान् निर्गुणो अपि वा ।
धर्मम् विमृशमानानाम् प्रत्यक्षम् देवि दैवतम् ॥ २.६२.८ ॥
स्त्रियांसाठी पतीच खरोखर दैवत आहे, तो गुणवान असो वा गुणहीन. धर्माचा विचार करणाऱ्यांसाठी, हे देवी, तोच प्रत्यक्ष दैवत आहे.
2.62.9
सा त्वम् धर्म परा नित्यम् दृष्ट लोक पर अवर ।
न अर्हसे विप्रियम् वक्तुम् दुह्खिता अपि सुदुह्खितम् ॥ २.६२.९ ॥
तू नेहमी धर्मपरायण आहेस; उच्च आणि नीच लोक जाणणारी आहेस. तू दुःखी असलीस तरी, अत्यंत दुःखी व्यक्तीला अप्रिय बोलणे तुला योग्य नाही.
2.62.10
तत् वाक्यम् करुणम् राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद् बाष्पम् प्रणाली इव नव उदकम् ॥ २.६२.१० ॥
राजाचे ते करुण बोल, त्या दीनाचे बोलणे ऐकून कौसल्येने नव्या पाण्याच्या नाल्यासारखे अश्रू ढाळले.
2.62.11
स मूद्र्ह्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्मम् इव अन्जलिम् ।
सम्भ्रमात् अब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाण अक्षरम् वचः ॥ २.६२.११ ॥
रडत, राजाच्या मस्तकावर कमळासारखे हात जोडून, भीतीने आणि घाबरून ती त्वरेने बोलू लागली.
2.62.12
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततिता अस्मि ते ।
याचिता अस्मि हता देव हन्तव्या अहम् न हि त्वया ॥ २.६२.१२ ॥
प्रसन्न व्हा; मस्तक टेकवून विनवते; मी तुमच्या चरणांजवळ जमिनीवर पडले आहे. हे देवा, मी विनवले आहे; तुम्ही मला मारण्यास योग्य नाही, तुमच्या हातून मी मरू नये.
2.62.13
न एषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोः लोकयोः वीर पत्या या सम्प्रसाद्यते ॥ २.६२.१३ ॥
हे वीरा, पतीकडून संतुष्ट केली जाणारी स्त्री, प्रशंसनीय बुद्धिमान पुरुषासाठी दोन्ही लोकांत अशी नसते.
2.62.14
जानामि धर्मम् धर्मज्ञ त्वाम् जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्र शोक आर्तया तत् तु मया किम् अपि भाषितम् ॥ २.६२.१४ ॥
हे धर्मज्ञा, मी धर्म जाणते, तू सत्यवादी आहेस हेही जाणते. पण पुत्रशोकाने पीडित होऊन मी काही बोलले.
2.62.15
शोको नाशयते धैर्यम् शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वम् न अस्ति शोक समः रिपुः ॥ २.६२.१५ ॥
शोक धैर्य नष्ट करतो, शोक शास्त्रज्ञान नष्ट करतो, शोक सर्वकाही नष्ट करतो; शोकासारखा शत्रू नाही.
2.62.16
शक्यम् आपतितः सोढुम् प्रहरः रिपु हस्ततः ।
सोढुम् आपतितः शोकः सुसूक्ष्मः अपि न शक्यते ॥ २.६२.१६ ॥
शत्रूच्या हातून येणारा प्रहार सहन करता येतो; पण आलेला शोक, तो अतिसूक्ष्म असला तरी, सहन करता येत नाही.
2.62.17
दर्मज्ञाः श्रुतिमन्तोऽपि चिन्नधर्मार्थसम्शयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ २.६२.१७ ॥
हे वीरा, धर्मज्ञ आणि श्रुतिपारंगत, धर्म-अर्थाविषयी संशयाने चिंतित यतीसुद्धा शोकाने मोहित मनाचे होऊन गोंधळतात.
2.62.18
वन वासाय रामस्य पन्च रात्रः अद्य गण्यते ।
यः शोक हत हर्षायाः पन्च वर्ष उपमः मम ॥ २.६२.१८ ॥
रामाच्या वनवासाला आज पाच रात्री मोजल्या जात आहेत; शोकाने हर्ष नष्ट झालेल्या मला त्या पाच वर्षांसारख्या आहेत.
2.62.19
तम् हि चिन्तयमानायाः शोको अयम् हृदि वर्धते ।
अदीनाम् इव वेगेन समुद्र सलिलम् महत् ॥ २.६२.१९ ॥
त्याचेच चिंतन करणाऱ्या तिच्या हृदयात हा शोक नद्यांच्या वेगाने महासागराचे पाणी वाढावे तसा वाढत होता.
2.62.20
एवम् हि कथयन्त्याः तु कौसल्यायाः शुभम् वचः ।
मन्द रश्मिर् अभूत् सुर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥ २.६२.२० ॥
असे कौसल्या शुभ वचने बोलत असताना सूर्याची किरणे मंद झाली आणि रात्र सरत आली.
2.62.21
तथ प्रह्लादितः वाक्यैः देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तः निद्राया वशम् एयिवान् ॥ २.६२.२१ ॥
अशा प्रकारे देवी कौसल्येच्या शब्दांनी काहीसा दिलासा मिळालेला राजा, शोकाने व्यापलेला होऊन निद्रेच्या अधीन झाला.