વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
મહર્ષિના તે અયોગ્ય વધ વિશે વિલાપ કરતા ધર્માત્મા રાઘવે ફરી કૌસલ્યાને કહ્યું.
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
અજ્ઞાનથી તે મહાપાપ કરીને, વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયો સાથે હું એકલો બુદ્ધિથી વિચારતો રહ્યો: હવે પુણ્ય કેવી રીતે થાય?
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
પછી તે ઘડો પાણીથી ભરીને લઈ, કહ્યા પ્રમાણેના માર્ગે ચાલીને હું તે આશ્રમે પહોંચ્યો.
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
ત્યાં મેં તેનાં દુર્બળ, આંધળાં, વૃદ્ધ અને આધારવિહીન માતા-પિતાને જોયાં; જાણે પાંખ કપાયેલાં બે પક્ષી.
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
તે કારણે બેઠેલા, વાતોથી જ સમય પસાર કરતા, ચાલી-ફરી ન શકતા, મારે લીધે તે આશા ગુમાવીને, ઉદાસ, અનાથ જેવા.
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
શોકથી ઘાયલ મન અને ભયથી કંપિત ચેતના સાથે તે આશ્રમે જઈને હું ફરી શોકમાં ડૂબી ગયો.
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
મારા પગના અવાજ સાંભળીને મુનિએ આ વચન કહ્યું: પુત્ર, કેમ આટલું મોડું કરે છે? પાણી જલદી લાવ.
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
પુત્ર, પાણીમાં રમવાને કારણે તારી માતા ચિંતિત થઈ છે; જલદી આશ્રમમાં પ્રવેશ કર.
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
પુત્ર, તારી માતાએ કે મેં કોઈ ભૂલ કરી હોય તો, હે પ્રિય પુત્ર, તપસ્વી એવા તારે તે મનમાં રાખવી ન જોઈએ.
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
તું જ આશ્રયહીનોનો આશ્રય છે, અને આંધળાઓની આંખ તું જ છે. અમારા પ્રાણ તારામાં જ લાગેલા છે, છતાં તું અમારી સાથે કંઈ બોલતો નથી.
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
મુનિને જોઈને ભયભીત થયેલો હું અસ્પષ્ટ, લથડતી, અક્ષર તૂટેલી વાણીથી ભયથી જ બોલ્યો.
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
મનની ક્રિયાઓ અને ચેષ્ટાઓથી વાણીનું બળ રોકીને મેં તેમને, હે પુત્ર, આપત્તિમાંથી જન્મેલો ભય કહ્યો.
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
હું ક્ષત્રિય દશરથ છું, મહાત્માનો પુત્ર નથી. સજ્જનોએ નિંદેલું આ દુઃખ મારા પોતાના કર્મથી જન્મીને મારા પર આવ્યું છે.
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
હે ભગવન્, હું સરયૂના કિનારે આવ્યો; હાથમાંથી ધનુષ્ય પડી ગયું હતું. કોઈ હિંસક પ્રાણી અથવા જળાશય પર આવેલા હાથીને મારવાની ઇચ્છાથી આવ્યો હતો.
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
ત્યારે પાણીમાં ઘડો ભરાતો હોવાનો અવાજ મેં સાંભળ્યો; 'આ હાથી છે' એમ માનીને મેં બાણથી પ્રહાર કર્યો.
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
પછી નદીના કિનારે જઈને જોયું; છાતીમાં બાણથી વીંધાયેલો, પ્રાણ ગયેલો, ભૂમિ પર પડેલો એક તપસ્વી મેં જોયો.
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
હે ભગવન્, તે અવાજ ઓળખીને હાથીને મારવાની ઇચ્છાથી મેં પાણીમાં નારાચ છોડ્યો; તેનાથી તમારો પુત્ર મરાયો.
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
પછી તેના જ વચનથી પાસે જઈને, વિલાપ કરતા તે તપસ્વીના મર્મસ્થાનમાંથી મેં તરત જ બાણ ખેંચી કાઢ્યું.
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
એ બાણથી ઘાયલ થઈ તે ત્યાં જ સ્વર્ગે ગયો. બંને પૂજ્ય આંધળાઓ માટે શોક કરતાં, આ પ્રમાણે વિલાપ કરીને.
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
અજ્ઞાનથી મેં તમારા પુત્રને અચાનક મારી નાખ્યો. આમ બની ગયું; હવે જે શેષ રહે તે થાઓ; હે મુનિ, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
એ ક્રૂર વચન સાંભળીને, શોકથી ક્ષીણ થઈ, નિસાસા નાખતાં, એ પૂજ્ય ઋષિ તેને તીવ્ર પીડા આપી શક્યા નહીં.
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
આંસુથી ભરેલા મુખે, નિસાસા નાખતા, શોકથી ક્ષીણ થયેલા એ મહાતેજસ્વી ઋષિ હાથ જોડીને ઊભેલા મને બોલ્યા.
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
જો તેં પોતે આ અશુભ કર્મ મને ન કહ્યું હોત, તો હે રાજન્, તેના ફળથી તારું માથું તરત જ લાખો ટુકડા થઈ ગયું હોત.
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
હે રાજન્, ક્ષત્રિય દ્વારા વાનપ્રસ્થનો વધ, ખાસ કરીને જાણીજોઈને કરવામાં આવે તો, વજ્રધારી ઇન્દ્રને પણ તેના સ્થાનેથી ચ્યુત કરી શકે.
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
તપમાં ઊભેલા મુનિ પર જાણીજોઈને શસ્ત્ર છોડનારનું મસ્તક સાત ભાગમાં ફાટી જાય છે, એવા બ્રહ્મચારી પર.
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
અજાણતાં કર્યું એથી જ તું જીવતો છે. નહીંતર આજે જ રાઘવોનો વંશ નાશ પામત, તું ક્યાંથી બચત?
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"હે રાજા, અમને એ સ્થાને લઈ જાઓ" એમ તેઓએ મને કહ્યું હતું. હવે અમે બંને એ પુત્રને જોવા ઇચ્છીએ છીએ; આ છેલ્લું દર્શન હશે.
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
લોહીથી લથપથ અંગો સાથે, વિખરાયેલાં મૃગચર્મ વસ્ત્રોમાં, ધરતી પર પડેલો, બેભાન, ધર્મરાજ યમના વશમાં ગયેલો.
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
પછી હું એકલો એ બંને અતિ દુઃખી માતા-પિતાને એ સ્થાને લઈ ગયો, અને પત્ની સાથેના એ મુનિ સાથે પુત્રને સ્પર્શ કરાવ્યો.
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
એ બંને તપસ્વીઓ પોતાના પુત્રને સ્પર્શીને, તેની પાસે પહોંચીને, તેના દેહ પર પડ્યા. અને તેના પિતાએ આ કહ્યું.
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
હે ધાર્મિક પુત્ર, શું હું તને પ્રિય નથી? તારી માતાને જો. હે સુકુમાર પુત્ર, તું મને કેમ આલિંગન નથી આપતો? એક શબ્દ તો બોલ.
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
હે ધાર્મિક પુત્ર, શું ખરેખર હું તને પ્રિય નથી? તારી માતાને જો. હે સુકુમાર પુત્ર, તું મને કેમ આલિંગન નથી આપતો? એક શબ્દ તો બોલ.
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
હવે મધ્યરાત્રિએ કોનું મધુર, હૃદયસ્પર્શી પઠન હું સાંભળીશ? શાસ્ત્ર કે બીજું કંઈ, ખાસ કરીને ભણનારનું?
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, સ્નાન કરીને, હોમ અને ભોજન પછી, મારી પાસે બેસીને કોણ મારી પ્રશંસા કરશે, પુત્ર? શોક અને ભયથી પીડિત એવા મને.
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
કંદ, મૂળ અને ફળ લાવીને, કામ કરવા અસમર્થ, આધારહીન, નેતાવિહોણા મને, પ્રિય અતિથિની જેમ કોણ ભોજન કરાવશે?
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
હે પુત્ર, તારી આ અંધ, વૃદ્ધ, તપસ્વિની માતાનું, આ દીન અને તારી જ ઝંખના કરતી માતાનું, હું કેવી રીતે ભરણપોષણ કરીશ?
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
રોકાઈ જા, પુત્ર, યમના ધામ તરફ ન જા. આવતીકાલે તું મારી સાથે જઈશ, માતાથી પોષાયેલો.
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
શોકથી પીડિત અમે બંને, અનાથ અને દીન થઈને વનમાં, તારા વિના, જલદી યમના ધામે જઈશું.
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
પછી વૈવસ્વત યમને જોઈને હું તેમને કહીશ: ધર્મરાજ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ, અને આ મારા માતાપિતાનું પાલન કરે.
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
ધર્માત્મા, લોકપાલ, મહાયશસ્વી તે મારા જેવા માટે આ અક્ષય, અભય-દક્ષિણા આપવા યોગ્ય છે.
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
પુત્ર, તું નિષ્પાપ છે, છતાં પાપકર્મીથી તું હણાયો. તે સત્યના બળે તું જલદી શસ્ત્રયોદ્ધાઓના લોકોમાં જા.
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
યુદ્ધોમાં પીછેહઠ ન કરનારા શૂરવીરો જે ગતિ પામે છે, અને સામે ઊભા રહીને હણાયેલા જે પરમ ગતિ પામે છે, પુત્ર, તું તે પરમ ગતિ પામ.
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
સગર, શૈબ્ય, દિલીપ, જનમેજય, નહુષ અને ધુંધુમાર જે ગતિ પામ્યા, હે પુત્ર, તે ગતિએ જા.
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
સર્વ સાધુઓની જે ગતિ, સ્વાધ્યાયથી અને પતનથી જે ગતિ, ભૂમિદાતા અને અગ્નિહોત્રીની જે ગતિ, અને એકપત્નીવ્રતની જે ગતિ—
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
હજાર ગાયોનું દાન કરનારાઓની જે ગતિ, ગુરુનું ભરણપોષણ કરનારાઓની જે ગતિ, દેહત્યાગ કરનારાઓની જે ગતિ—હે પુત્ર, તે ગતિએ જા.
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
આ કુળમાં જન્મેલો કોઈ અશુભ ગતિએ જતો નથી. પરંતુ જેણે તને, મારા બાંધવ, માર્યો છે, તે તે ગતિએ જશે.
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
આ રીતે તે ત્યાં દીનભાવે વારંવાર વિલાપ કરતો રહ્યો. પછી પત્ની સાથે તેના માટે ઉદકક્રિયા કરવામાં પ્રવૃત્ત થયો.
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
પરંતુ તે મુનિપુત્ર, ધર્મજ્ઞ, પોતાનાં કર્મોથી દિવ્ય રૂપ ધારણ કરી તરત જ ઇન્દ્ર સાથે સ્વર્ગે ચઢ્યો.
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
તપસ્વી ઇન્દ્ર સાથે તે બે વૃદ્ધો સાથે બોલ્યો; ક્ષણભર તેમને આશ્વાસન આપીને માતા-પિતાને આ વચન કહ્યું.
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
તમારી બંનેની સેવાથી મેં મોટું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે; તમે બંને પણ જલ્દી મારા સ્થાને આવશો.
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
એમ કહીને, ઇન્દ્રિયજયી મુનિપુત્ર તે દિવ્ય, તેજસ્વી વિમાનમાં તરત સ્વર્ગે ચઢ્યો.
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
પછી તે મહાતેજસ્વી તપસ્વીએ પત્ની સાથે તરત જળતર્પણ કરીને, હાથ જોડીને ઊભેલા મને કહ્યું.
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
હે રાજા, હમણાં જ મને મારી નાખ; મૃત્યુથી મને દુઃખ નથી, કારણ કે એક જ બાણથી તેં એકના એક પુત્રવાળા મને પુત્રહીન કરી દીધો.
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
તેં અજ્ઞાનથી મારા પવિત્ર પુત્રને હણ્યો છે; તેથી હું તને અતિ દારુણ દુઃખનો શાપ આપીશ.
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
હે પુત્ર, પુત્રના વિયોગથી જન્મેલું આ દુઃખ અત્યારે મને છે; એ જ રીતે, હે રાજન, તું પણ પુત્રશોકથી તારો કાળ પૂરો કરીશ.
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
અજ્ઞાનથી તેં, ક્ષત્રિય હોવા છતાં, એક મુનિને હણ્યા છે; તેથી હે નરાધિપ, બ્રહ્મહત્યાનું પાપ તારામાં તરત પ્રવેશ નહીં કરે.
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
તને પણ આવો જ ભયંકર ભાવ તરત જ આવશે, જે જીવનનો અંત લાવશે, જેમ દક્ષિણા આપનારને આવે.
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
આ રીતે મારા પર શાપ મૂકી, અત્યંત કરુણાપૂર્વક વિલાપ કરીને, તે યુગલના દેહોને ચિતા પર મૂકીને તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
આ વિચારતાં, હે દેવી, બાળપણમાં શબ્દવેધી બાણ ચલાવતા મેં કરેલું પાપ મને પોતાને યાદ આવ્યું.
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
હે દેવી, તે કર્મનું આ ફળ હવે આવી પહોંચ્યું છે; અપથ્ય ખાવાથી અન્નરસમાં રોગ થાય તેમ.
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
તેથી, હે ભદ્રે, તે ઉદાર પુત્રના વચનને કારણે આજે હું પુત્રશોકથી મારું જીવન ત્યજી દઈશ.
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
હે કૌસલ્યા, મારી આંખોથી હું તને જોઈ શકતો નથી; મને સારી રીતે સ્પર્શ કર. આમ કહીને, ભયભીત અને રડતા રાજાએ પોતાની પત્નીને કહ્યું.
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
હે દેવી, રાઘવ સાથે મેં જે કર્યું તે મારે યોગ્ય જ છે; અને તેણે મારી સાથે જે કર્યું તે તેને યોગ્ય જ છે.
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
પૃથ્વી પર કયો બુદ્ધિમાન માણસ દુરાચારી પુત્રનો પણ ત્યાગ કરે? અને કયો પુત્ર દેશનિકાલ થતાં પિતા પર રોષ નહીં કરે?
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
આજે જો રામ મને એકવાર પણ સ્પર્શે અથવા મને પામે, તો લોકો મને યમલોકમાં ગયેલો નહીં જુએ.
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
આંખોથી હું તને જોઈ શકતો નથી; મારી સ્મૃતિ લુપ્ત થઈ રહી છે. હે કૌસલ્યા, વૈવસ્વત યમના આ દૂતો મને ઉતાવળ કરાવે છે.
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
તેથી જીવનના અંતે આનાથી મોટું દુઃખ શું હોય, કે ધર્મજ્ઞ અને સત્યપરાક્રમી રામને હું જોઈ શકતી નથી.
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
તે પુત્રને ન જોવાથી ઉત્પન્ન થયેલો શોક, જેનો કોઈ ઉપાય નથી, થોડા પાણીને તડકો સૂકવે તેમ મારા પ્રાણ સૂકવી રહ્યો છે.
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
રામનું સુંદર, શુભ કુંડળોવાળું મુખ પંદરમા વર્ષે ફરી જોશે, તે મનુષ્યો નથી કે દેવતાઓ પણ નથી.
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
કમળની પાંખડી જેવી આંખો, સુંદર ભ્રમરો, સારા દાંત અને સુંદર નાક ધરાવતું, ચંદ્ર સમાન રામનું મુખ જે ફરી જોશે, તે ધન્ય છે.
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
શરદના ચંદ્ર અને ખીલેલા કમળ સમાન, મારા સ્વામી રામનું સુગંધિત એ મુખ જે ધન્ય લોકો જોશે.
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
વનવાસ પૂરો કરીને ફરી અયોધ્યા આવેલા તે રામને, માર્ગે ચાલતા શુક્ર ગ્રહની જેમ સુખી લોકો જોશે.
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
હે કૌસલ્યા! મોહથી મારું ચિત્ત વ્યાકુળ છે; મારું હૃદય જાણે ડૂબી રહ્યું છે. શબ્દ, સ્પર્શ અને રસ હું બરાબર અનુભવી શકતો નથી.
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
ચિત્ત નાશ પામવાથી મારી બધી ઇન્દ્રિયો ક્ષીણ થઈ રહી છે; તેલ ખૂટેલા દીવાના કિરણોની જેમ.
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
અંદરથી ઉદ્ભવેલો આ શોક અનાથ અને અચેત એવા મને વેગથી ધરાશાયી કરી રહ્યો છે; નદીનો પ્રવાહ કાંઠો તોડી નાખે તેમ.
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
અરે રાઘવ! હે મહાબાહુ! અરે, મારા દુઃખનો નાશ કરનાર! અરે, પિતાના પ્રિય! હે મારા નાથ! અરે પુત્ર! આજે તું ક્યાં ગયો?
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
અરે કૌસલ્યા! હું નાશ પામીશ. અરે સુમિત્રા, તપસ્વિની! અરે ક્રૂર, મારી શત્રુ, કુળને કલંકિત કરનારી કૈકેયી!
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
રાજા દશરથ શોક કરતા કરતા જીવનના અંતે પહોંચ્યા.
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
પ્રિય પુત્રના વનવાસથી આતુર થઈ, દીનભાવે બોલતા તે નરાધિપ, મધ્યરાત્રિ વીત્યા પછી અતિ દુઃખથી પીડિત થઈ, તે જ ક્ષણે પ્રાણ ત્યજ્યા, ઉદાર દર્શનવાળા તે રાજાએ.