ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
ମହର୍ଷିଙ୍କର ସେହି ଅନୁଚିତ ବଧ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘବ ପୁନର୍ବାର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ସେହି ମହାପାପ କରି, ବିକଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ମୁଁ ଏକା ବୁଦ୍ଧିରେ ଭାବିଲି: ଏବେ ପୁଣ୍ୟ କିପରି ହୋଇପାରେ?
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
ତା'ପରେ ସେହି ଘଟକୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଧରି, କହିଥିବା ପଥରେ ଚାଲି ମୁଁ ସେହି ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲି।
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
ସେଠାରେ ମୁଁ ତା'ର ଦୁର୍ବଳ, ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅସହାୟ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି; ଯେପରି ଡେଣା କଟା ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ।
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
ସେହି କାରଣରୁ ବସିଥିବା, କଥାରେ ହିଁ ସମୟ କାଟୁଥିବା, ଚାଲିପାରିବା ଅକ୍ଷମ, ମୋ କାରଣରୁ ସେହି ଆଶାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଉଦାସ, ଅନାଥ ପରି।
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
ଶୋକରେ ଆହତ ମନ ଓ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଚେତନା ସହିତ ସେହି ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଶୋକରେ ମଗ୍ନ ହେଲି।
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
ମୋ ପାଦର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମୁନି ଏହି କଥା କହିଲେ: ପୁଅ, ଏତେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି କରୁଛ? ଶୀଘ୍ର ପାଣି ଆଣ।
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
ପୁଅ, ପାଣିରେ ଖେଳିବା କାରଣରୁ ତୋ ମାଆ ଚିନ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି; ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କର।
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
ପୁଅ, ତୋ ମାଆ କିମ୍ବା ମୋ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କୌଣସି ଭୁଲ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ହେ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ ତୁମେ ତାହା ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
ତୁମେ ହିଁ ଅଗତିମାନଙ୍କର ଗତି; ଅନ୍ଧମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ତୁମେ। ଆମ ପ୍ରାଣ ତୁମ ଉପରେ ଲାଗି ରହିଛି; ତଥାପି ତୁମେ ଆମ ସହିତ କିଛି କହୁନାହଁ।
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୀତ ହୋଇ ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ତୋତଲା, ଅକ୍ଷର ଭାଙ୍ଗିଥିବା ବାଣୀରେ ଭୟରେ ହିଁ କହିଲି।
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
ମନର କର୍ମ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ବାଣୀର ଶକ୍ତି ସଂଯତ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ, ହେ ପୁଅ, ବିପଦରୁ ଜାତ ଭୟ କହିଲି।
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦଶରଥ, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନୁହେଁ। ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ନିଜ କର୍ମରୁ ଜନ୍ମି ମୋ ଉପରେ ଆସିପଡ଼ିଛି।
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ ସରଯୂ ତୀରକୁ ଆସିଥିଲି; ମୋ ହାତରୁ ଧନୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିଲା। କୌଣସି ହିଂସ୍ର ପଶୁ ବା ଜଳାଶୟକୁ ଆସିଥିବା ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଆସିଥିଲି।
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
ତେବେ ଜଳରେ ଘଡ଼ା ଭରିବାର ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣିଲି; 'ଏହା ହାତୀ' ଭାବି ମୁଁ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲି।
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
ତା'ପରେ ନଦୀ ତୀରକୁ ଯାଇ ଦେଖିଲି; ହୃଦୟରେ ବାଣ ବିନ୍ଧା, ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଇଥିବା, ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଜଣେ ତପସ୍ୱୀକୁ ଦେଖିଲି।
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ସେ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ଜଳରେ ନାରାଚ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି; ତାହାରି ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିହତ ହେଲେ।
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
ତା'ପରେ ତାଙ୍କ କଥାରେ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେହି ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ମର୍ମସ୍ଥଳରୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ବାଣ ଟାଣି ବାହାର କଲି।
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
ସେହି ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ପୂଜ୍ୟ ଦୁଇ ଅନ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରି, ଏହିପରି ବିଳାପ କରି।
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ହଠାତ୍ ଆଘାତ କଲି। ଏପରି ଘଟିଗଲା; ଏବେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ତାହା ହେଉ; ହେ ମୁନି, ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
ସେହି କ୍ରୂର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ସେହି ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ତାକୁ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
ଲୁହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ ଧରି, ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ସେହି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଋଷି ହାତଯୋଡ଼ି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ମୋତେ କହିଲେ।
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ଅଶୁଭ କର୍ମ ମୋତେ ନ କହିଥିଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ତାହାର ଫଳରେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶହେ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଯାଇଥାନ୍ତା।
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବାନପ୍ରସ୍ଥଙ୍କ ବଧ, ବିଶେଷକରି ଜାଣିଶୁଣି କଲେ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ କରିପାରେ।
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
ତପସ୍ୟାରେ ଥିବା ମୁନି ଉପରେ ଜାଣିଶୁଣି ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଲୋକର ମସ୍ତକ ସାତ ଭାଗରେ ଫାଟିଯାଏ, ଏପରି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଉପରେ।
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଥିବାରୁ ତୁମେ ବଞ୍ଚିଛ। ନହେଲେ ଆଜି ହିଁ ରାଘବଙ୍କ କୁଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତ?
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"ହେ ରାଜନ୍, ଆମକୁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ନିଅ" ବୋଲି ସେମାନେ ମୋତେ କହିଥିଲେ। ଏବେ ଆମେ ଦୁହେଁ ସେହି ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ; ଏହା ଶେଷ ଦର୍ଶନ ହେବ।
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
ରକ୍ତରେ ଶରୀର ଲିପ୍ତ, ଛିଟିକି ପଡ଼ିଥିବା ମୃଗଛାଲ ବସ୍ତ୍ରରେ, ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା, ଅଚେତନ, ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ବଶରେ ଯାଇଥିବା।
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
ତା'ପରେ ମୁଁ ଏକା ସେହି ଦୁହେଁ ଅତି ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଗଲି, ଏବଂ ପତ୍ନୀ ସହିତ ସେହି ମୁନିଙ୍କ ସହ ପୁଅକୁ ଛୁଆଇଲି।
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
ସେହି ଦୁହେଁ ତପସ୍ୱୀ ନିଜ ପୁଅକୁ ଛୁଇଁ, ତା ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ତାର ଶରୀର ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଆଉ ତାର ପିତା ଏହା କହିଲେ।
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
ହେ ଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର, ମୁଁ କି ତୁମ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ? ତୁମ ମାତାକୁ ଦେଖ। ହେ ସୁକୁମାର ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହଁ? ଗୋଟିଏ କଥା ତ କୁହ।
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
ହେ ଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର, ପ୍ରକୃତରେ ମୁଁ କି ତୁମ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ? ତୁମ ମାତାକୁ ଦେଖ। ହେ ସୁକୁମାର ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହଁ? ଗୋଟିଏ କଥା ତ କୁହ।
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
ଏବେ ଅଧରାତିରେ କାହାର ମଧୁର, ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ପାଠ ମୁଁ ଶୁଣିବି? ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ବିଶେଷତଃ ପଢ଼ୁଥିବା ଲୋକର?
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରି, ସ୍ନାନ କରି, ହୋମ ଓ ଭୋଜନ ପରେ, ମୋ ପାଖରେ ବସି କିଏ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରିବ, ପୁତ୍ର? ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ମୋତେ।
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଆଣି, କର୍ମରେ ଅସମର୍ଥ, ଆଶ୍ରୟହୀନ, ନେତାବିହୀନ ମୋତେ, ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି କିଏ ଭୋଜନ କରାଇବ?
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମ ଏହି ଅନ୍ଧା, ବୃଦ୍ଧା, ତପସ୍ୱିନୀ ମାତାକୁ, ଏହି ଦୀନା ଓ ତୁମ ପାଇଁ ଲାଳାୟିତା ମାତାକୁ, ମୁଁ କିପରି ପୋଷଣ କରିବି?
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
ରୁହ, ପୁତ୍ର, ଯମଙ୍କ ଗୃହ ଆଡ଼କୁ ଯାଅ ନାହିଁ। କାଲି ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଯିବ, ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ।
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଆମେ ଦୁହେଁ, ଅନାଥ ଓ ଦୀନ ହୋଇ ବନରେ, ତୁମକୁ ହରାଇ, ଶୀଘ୍ର ଯମଙ୍କ ଧାମକୁ ଯିବୁ।
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
ତା'ପରେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିବି: ଧର୍ମରାଜ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏ ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତୁ।
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
ଧର୍ମାତ୍ମା, ଲୋକପାଳ, ମହାଯଶସ୍ୱୀ ସେ ମୋ ପରି ଜଣକୁ ଏହି ଅକ୍ଷୟ ଅଭୟ-ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
ପୁତ୍ର, ତୁମେ ନିଷ୍ପାପ, ତଥାପି ପାପକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛ। ସେହି ସତ୍ୟ ବଳରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଶସ୍ତ୍ରଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ସେହି ଲୋକକୁ ଯାଅ।
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛକୁ ନ ହଟି ଶୂରମାନେ ଯେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ମୁଖ ହୋଇ ହତ ହୋଇ ଯେଉଁ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସେହି ପରମ ଗତି ପାଅ।
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଳୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ ଓ ଧୁନ୍ଧୁମାର ଯେଉଁ ଗତି ପାଇଲେ, ହେ ପୁତ୍ର, ସେହି ଗତିକୁ ଯାଅ।
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
ସମସ୍ତ ସାଧୁଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ପତନରୁ ଯେଉଁ ଗତି, ଭୂମିଦାତା ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି, ଓ ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତର ଯେଉଁ ଗତି—
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
ସହସ୍ର ଗାଇ ଦାନ କରିଥିବାଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି, ଗୁରୁଙ୍କର ଭରଣପୋଷଣ କରିଥିବାଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି, ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଥିବାଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି—ହେ ପୁତ୍ର, ସେହି ଗତିକୁ ଯାଅ।
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
ଏହି କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା କେହି ଅଶୁଭ ଗତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୁମକୁ ବଧ କରିଛି, ହେ ମୋର ବାନ୍ଧବ, ସେ ସେହି ଗତି ପାଇବ।
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
ଏହିପରି ସେ ସେଠାରେ ଦୀନଭାବେ ବାରମ୍ବାର ବିଳାପ କଲା। ତା'ପରେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ତା' ପାଇଁ ଉଦକ-କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁନିପୁତ୍ର, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ନିଜ କର୍ମବଳରେ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କଲେ।
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
ତପସ୍ୱୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସେହି ଦୁଇ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ କହିଲେ; କ୍ଷଣେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
ତୁମ ଦୁହିଁଙ୍କ ସେବାରୁ ମୁଁ ମହାନ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି; ତୁମେ ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୋ ସ୍ଥାନକୁ ଆସିବ।
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
ଏପରି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ମୁନିପୁତ୍ର ସେହି ଦିବ୍ୟ, ତେଜସ୍ୱୀ ବିମାନରେ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କଲେ।
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
ତା'ପରେ ସେହି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ତପସ୍ୱୀ ପତ୍ନୀ ସହ ଶୀଘ୍ର ଜଳତର୍ପଣ କରି, କରଯୋଡ଼ି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ମୋତେ କହିଲେ।
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ହିଁ ମୋତେ ମାରିଦିଅ; ମରଣରେ ମୋର ବ୍ୟଥା ନାହିଁ, କାରଣ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିବା ମୋତେ ତୁମେ ପୁତ୍ରହୀନ କରିଦେଇଛ।
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୋ ପବିତ୍ର ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଅଭିଶାପ ଦେବି।
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ପୁତ୍ରବିୟୋଗରୁ ଜାତ ଏହି ଦୁଃଖ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋର ଅଛି; ସେହିପରି, ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ତୁମ କାଳ ସମାପ୍ତ କରିବ।
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
ଅଜ୍ଞାନରୁ ତୁମେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇ, ଜଣେ ମୁନିଙ୍କୁ ବଧ କରିଛ; ତେଣୁ ହେ ନରାଧିପ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ତୁମ ଭିତରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିବ ନାହିଁ।
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବ ଶୀଘ୍ର ଆସିବ, ଯାହା ଜୀବନର ଅନ୍ତ କରିବ, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣାଦାତାଙ୍କୁ ଆସେ।
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
ଏପରି ମୋ ଉପରେ ଅଭିଶାପ ଦେଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣ ଭାବରେ ବିଳାପ କରି, ସେହି ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଶରୀର ଚିତାରେ ରଖି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
ଏହା ଚିନ୍ତା କରୁଁ କରୁଁ, ହେ ଦେବୀ, ବାଲ୍ୟକାଳରେ ଶବ୍ଦବେଧୀ ବାଣ ଚଳାଉଁ ଚଳାଉଁ ମୁଁ କରିଥିବା ପାପ ମୋର ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲା।
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେହି କର୍ମର ଏହି ଫଳ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଅନ୍ନରସରେ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରି।
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
ଏଣୁ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେହି ଉଦାର ପୁତ୍ରର ବଚନ ଯୋଗୁଁ ଆଜି ମୁଁ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ମୋ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି।
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ଆଖିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନି; ମୋତେ ଭଲଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କର। ଏହା କହି, ଭୀତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ରାଜା ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ କହିଲେ।
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
ହେ ଦେବୀ, ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଁ ଯାହା କରିଛି ତାହା ମୋ ପକ୍ଷରେ ଉଚିତ; ଓ ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଯାହା କରିଛି ତାହା ତା ପକ୍ଷରେ ଉଚିତ।
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ବିଚକ୍ଷଣ ଲୋକ ଦୁରାଚାରୀ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ଓ କେଉଁ ପୁତ୍ର ନିର୍ବାସିତ ହେଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ କରିବ ନାହିଁ?
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
ଆଜି ଯଦି ରାମ ମୋତେ ଥରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ବା ମୋତେ ପାଆନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକେ ମୋତେ ଯମଲୋକରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
ଆଖିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନି; ମୋ ସ୍ମୃତି ଲୁପ୍ତ ହେଉଛି। ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କର ଏହି ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରୁଛନ୍ତି।
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
ଅତଏବ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଏଥିଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କ'ଣ ହେବ, ଯେ ମୁଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁ ନାହିଁ।
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
ସେହି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନ ଦେଖିବାରୁ ଜାତ ଶୋକ, ଯାହାର କୌଣସି ପ୍ରତିକାର ନାହିଁ, ଅଳ୍ପ ଜଳକୁ ଖରା ଯେପରି ଶୁଖାଇ ଦିଏ, ସେପରି ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଶୁଖାଉଛି।
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
ରାମଙ୍କର ସୁନ୍ଦର, ଶୁଭ କୁଣ୍ଡଳଯୁକ୍ତ ମୁଖ ପନ୍ଦରତମ ବର୍ଷରେ ପୁଣି ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହନ୍ତି କି ଦେବତା ନୁହନ୍ତି।
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଆଖି, ସୁନ୍ଦର ଭ୍ରୂ, ଉତ୍ତମ ଦନ୍ତ, ସୁନ୍ଦର ନାକଯୁକ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ରାମଙ୍କ ମୁଖ ଯେଉଁମାନେ ପୁଣି ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମ ସଦୃଶ, ମୋ ନାଥ ରାମଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧିତ ସେହି ମୁଖ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
ବନବାସ ସମାପ୍ତ କରି ପୁଣି ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରିଥିବା ସେହି ରାମଙ୍କୁ, ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ ପରି ସୁଖୀ ଲୋକେ ଦେଖିବେ।
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
ହେ କୌଶଲ୍ୟା! ମୋହରେ ମୋ ଚିତ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ; ମୋ ହୃଦୟ ଯେପରି ବୁଡ଼ିଯାଉଛି। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରସ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହିଁ।
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
ଚିତ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ମୋର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛନ୍ତି; ତେଲ ସରିଯାଇଥିବା ଦୀପର ରଶ୍ମି ଭଳି।
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
ଭିତରୁ ଉଠିଥିବା ଏହି ଶୋକ ଅନାଥ ଓ ଅଚେତନ ମୋତେ ବେଗରେ ପଡ଼ାଇ ଦେଉଛି; ନଦୀ ସ୍ରୋତ କୂଳକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା ପରି।
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
ହାୟ ରାଘବ! ହେ ମହାବାହୁ! ହାୟ, ମୋ ଦୁଃଖ ନାଶକ! ହାୟ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ! ହେ ମୋ ନାଥ! ହାୟ ପୁତ୍ର! ଆଜି ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ?
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
ହାୟ କୌଶଲ୍ୟା! ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେବି। ହାୟ ସୁମିତ୍ରା, ତପସ୍ୱିନୀ! ହାୟ କ୍ରୂରା, ମୋ ଶତ୍ରୁ, କୁଳ କଳଙ୍କିତକାରିଣୀ କୈକେୟୀ!
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
ରାଜା ଦଶରଥ ଶୋକ କରୁ କରୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବନବାସରେ ଆତୁର ହୋଇ, ଦୀନ ଭାବେ କହୁଥିବା ସେ ନରାଧିପ, ମଧ୍ୟରାତି ପାର ହେଲେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଉଦାରଦର୍ଶନ ସେ ରାଜା।