ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਸ ਅਣਉਚਿਤ ਵਧ ਬਾਰੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਕੁਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ: ਹੁਣ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਘੜੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਰਸਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੰਛੀ।
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
ਉਸ ਕਾਰਨ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਂ ਕੱਟਦੇ, ਤੁਰ-ਫਿਰ ਨਾ ਸਕਦੇ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਆਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਉਦਾਸ, ਅਨਾਥਾਂ ਵਾਂਗ।
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
ਸੋਗ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਮਨ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: ਪੁੱਤਰ, ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਪਾਣੀ ਜਲਦੀ ਲੈ ਆ।
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ।
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਪਸਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਟਕੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਅਸਪਸ਼ਟ, ਲੜਖੜਾਉਂਦੀ, ਅੱਖਰ ਟੁੱਟੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਡਰਦੇ-ਡਰਦੇ ਹੀ ਬੋਲਿਆ।
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਹਰਕਤਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਿਪਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
ਮੈਂ ਖੱਤਰੀ ਦਸ਼ਰਥ ਹਾਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਸਜੱਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ; ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਖ਼ੂੰਖ਼ਾਰ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਏ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ।
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
ਤਦ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; 'ਇਹ ਹਾਥੀ ਹੈ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
ਫਿਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ; ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵੇਖਿਆ।
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਚ ਛੱਡਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
ਫਿਰ ਉਸੇ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਝਟਪਟ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
ਉਸ ਬਾਣ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪੂਜਨੀਕ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਕੇ।
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜੋ ਬਾਕੀ ਹੈ ਉਹ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਹਉਕੇ ਭਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਪੂਜਨੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਤੀਬਰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਏ।
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਹਉਕੇ ਭਰਦੇ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲੇ।
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਂਦਾ।
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥੀ ਦਾ ਵਧ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡੇਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
ਤਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਮੁਨੀ ਉੱਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਉੱਤੇ।
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਘਵਾਂ ਦਾ ਕੁਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਬਚਦਾ?
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚੱਲੋ" — ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ।
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਖਿੱਲਰੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਵਸਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਬੇਹੋਸ਼, ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਇਆ।
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਤਿ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੁਹਾਇਆ।
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ।
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
ਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਹੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ? ਇੱਕ ਬੋਲ ਤਾਂ ਬੋਲ।
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
ਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਹੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ? ਇੱਕ ਬੋਲ ਤਾਂ ਬੋਲ।
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
ਹੁਣ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦਾ ਮਿੱਠਾ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ? ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦਾ?
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਹਵਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਮਗਰੋਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰੇਗਾ, ਪੁੱਤਰ? ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੈਨੂੰ।
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
ਕੰਦ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਕੌਣ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏਗਾ?
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੀ, ਬੁੱਢੀ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਇਸ ਦੁਖੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਤਾਂਘ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ?
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
ਰੁਕ ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ। ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ।
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਅਨਾਥ ਤੇ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬਨ ਵਿੱਚ, ਤੈਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੇ।
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਾਂਗਾ: ਧਰਮਰਾਜ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
ਧਰਮਾਤਮਾ, ਲੋਕਪਾਲ, ਮਹਾਂਯਸ਼ਸਵੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਇਹ ਅਕਸ਼ੈ, ਅਭੈ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੂੰ ਛੇਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਹਨ।
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
ਜਿਹੜੀ ਗਤੀ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਵੀਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਿਹੜੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ।
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
ਸਗਰ, ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਦਿਲੀਪ, ਜਨਮੇਜਯ, ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਧੁੰਧੁਮਾਰ ਜਿਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਈ, ਪੁੱਤਰ, ਉਸੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾ।
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
ਸਭ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ, ਸਵਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਜੋ ਗਤੀ, ਭੂਮੀ-ਦਾਨੀ ਤੇ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਏਕਪਤਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ—
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਗਊਆਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ, ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ—ਪੁੱਤਰ, ਉਸੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾ।
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
ਇਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬੰਧੂ, ਉਹ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
ਪਰ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
ਤਪਸਵੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
ਤੁਹਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਓਗੇ।
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦਿਵਯ, ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ।
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ; ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
ਤੂੰ ਅਣਜਾਣਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦਿਆਂਗਾ।
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰੇਂਗਾ।
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਤੂੰ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਭਾਵ ਛੇਤੀ ਆਵੇਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਰਾਪ ਰੱਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਤਰਸਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ ਬਾਣ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਮੈਂ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ।
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਇਹ ਫਲ ਹੁਣ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਪਥ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅੰਨ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਸ ਉਦਾਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੂਹ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਡਰਿਆ ਅਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਠੀਕ ਹੀ ਹੈ।
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗੇਗਾ? ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੋਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਛੂਹੇ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਗੇ।
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਮਿਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੇ ਇਹ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਪਰਾਕਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਹੀ।
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੋਕ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਜਿਵੇਂ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੁਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
ਰਾਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਫਿਰ ਜੋ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਨਾ ਦੇਵਤੇ।
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
ਕਮਲ ਪੱਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਭਰਵੱਟਿਆਂ, ਚੰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਵਾਲਾ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜੋ ਫਿਰ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ।
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਮੇਰੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੁਆਮੀ ਰਾਮ ਦਾ ਉਹ ਮੁੱਖ ਜੋ ਧੰਨ ਲੋਕ ਵੇਖਣਗੇ।
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
ਬਨਵਾਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਮੁੜ ਆਏ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਸ਼ੁਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਵਾਂਗ, ਸੁਖੀ ਲੋਕ ਵੇਖਣਗੇ।
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ! ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ ਅਤੇ ਰਸ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ।
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਤੇਲ ਮੁੱਕ ਗਏ ਦੀਵੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ।
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠਿਆ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਢਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ।
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
ਹਾਏ ਰਾਘਵ! ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ! ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ! ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ! ਹੇ ਮੇਰੇ ਨਾਥ! ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
ਹਾਏ ਕੌਸਲਿਆ! ਮੈਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹਾਏ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤਪਸਵਿਨੀ! ਹਾਏ ਕਰੂਰੇ, ਮੇਰੀ ਵੈਰਨ, ਕੁਲ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੈਕੇਈ!
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਨਾਲ ਆਤੁਰ ਹੋਏ, ਦੀਨ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਉਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ।