รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
พระรามผู้เป็นผู้มีธรรมในใจ เมื่อคร่ำครวญถึงการฆ่าที่ไม่สมควรต่อมหาฤๅษีนั้น ได้กล่าวกับพระนางเการลยาอีกครั้งหนึ่ง
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
ข้าพเจ้าได้ก่อบาปใหญ่นั้นเพราะความไม่รู้ อินทรียทั้งหลายของข้าพเจ้าปั่นป่วน ข้าพเจ้าผู้เดียวคิดด้วยปัญญาว่า จะทำอย่างไรเล่าให้เกิดบุญขึ้นได้
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
ครั้นแล้วข้าพเจ้าถือหม้อที่เต็มด้วยน้ำนั้นไป ตามทางที่ได้รับบอกไว้ จนถึงอาศรมของท่านนั้น
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
ที่นั่นข้าพเจ้าได้เห็นบิดามารดาของท่าน ผู้อ่อนแอ ตาบอด ชราแล้ว และไร้ผู้พึ่ง เหมือนนกสองตัวที่ถูกตัดปีก
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
ท่านทั้งสองนั่งอยู่ที่นั่น เคลื่อนที่ไปไม่ได้ ต้องสูญเสียความหวังนั้นเพราะข้าพเจ้า ซึมเศร้าและไร้ที่พึ่งเหมือนเด็กกำพร้า
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
ใจของข้าพเจ้าถูกความโศกทำให้บอบช้ำ สติสัมปชัญญะสั่นไหวด้วยความกลัว ข้าพเจ้าไปถึงที่อาศรมนั้น แล้วก็จมลงในความโศกอีกครั้ง
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
ฤๅษีได้ยินเสียงฝีเท้าของข้าพเจ้า จึงกล่าวถ้อยคำนี้ว่า "ลูกเอ๋ย เหตุใดเจ้าจึงช้านัก จงนำน้ำมาให้เร็วเถิด"
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
ลูกรัก เพราะเจ้าเล่นอยู่ในน้ำ มารดาของเจ้าจึงกระวนกระวาย จงรีบเข้าไปในอาศรมเถิด
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
ลูกเอ๋ย หากมีสิ่งใดที่ผิดพลาดเกิดขึ้น ไม่ว่าจะโดยมารดาของเจ้าหรือโดยข้าพเจ้า ลูกรัก เจ้าผู้เป็นนักพรต ไม่ควรเก็บสิ่งนั้นไว้ในใจ
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
เจ้าเป็นที่พึ่งของผู้ไร้ที่พึ่ง และเป็นดวงตาของผู้ตาบอด ชีวิตของพวกเราผูกพันอยู่กับเจ้า แต่เจ้ากลับไม่พูดอะไรกับพวกเราเลย
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
เมื่อเห็นฤๅษี ข้าพเจ้าด้วยความกลัว ได้พูดกับท่านด้วยเสียงที่ไม่ชัดและติดขัด พยางค์ขาดๆ หายๆ พูดด้วยความหวาดกลัวจริงๆ
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
ข้าพเจ้าระงับพลังแห่งถ้อยคำด้วยการควบคุมการเคลื่อนไหวและการกระทำของใจ แล้วจึงบอกท่าน ลูกเอ๋ย ถึงความกลัวที่เกิดจากความทุกข์ภัยนั้น
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
ข้าพเจ้าคือกษัตริย์ทศรถ มิได้เป็นบุตรของผู้ยิ่งใหญ่ ความทุกข์นี้ซึ่งคนดีรังเกียจ ได้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า เกิดจากการกระทำของข้าพเจ้าเอง
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาถึงฝั่งแม่น้ำสรยู ธนูหลุดจากมือ ปรารถนาจะฆ่าสัตว์ร้ายตัวใดตัวหนึ่ง หรือช้างที่มาถึงที่ดื่มน้ำ
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
ครั้งนั้นข้าพเจ้าได้ยินเสียงการตักน้ำเต็มหม้อในน้ำ จึงคิดว่า "นี่คือช้าง" แล้วยิงด้วยลูกศรไปถูกเข้า
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
ต่อจากนั้น ข้าพเจ้าไปถึงฝั่งแม่น้ำ เห็นนักพรตนอนอยู่บนพื้นดิน หัวใจถูกลูกศรเจาะทะลุ ชีวิตดับไปแล้ว
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจับเสียงนั้นได้ ปรารถนาจะฆ่าช้างจึงปล่อยลูกศรเหล็กลงไปในน้ำ บุตรของท่านจึงถูกลูกศรนั้นล้มตาย
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
ต่อมา ตามคำพูดของนักพรตนั้นเอง ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาท่าน ผู้กำลังคร่ำครวญอยู่ และดึงลูกศรออกจากจุดสำคัญในร่างกายของท่านอย่างฉับพลัน
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
นักพรตนั้นเมื่อถูกลูกศรที่ดึงออกมา ก็จากไปสู่สวรรค์ทันที พลางคร่ำครวญดังนี้ เศร้าโศกถึงผู้เฒ่าตาบอดทั้งสองผู้ควรเคารพทั้งคู่
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
เพราะความไม่รู้ ข้าพเจ้าจึงฆ่าบุตรของท่านโดยฉับพลัน บัดนี้เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว สิ่งใดที่ยังต้องทำต่อไป ขอให้พระฤๅษีโปรดเมตตาข้าพเจ้าเถิด
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
เขาได้ฟังถ้อยคำอันโหดร้ายนั้นแล้ว ถอนหายใจอย่างหนัก ซูบผอมด้วยความโศก ฤๅษีผู้ทรงคุณจึงไม่อาจทำให้เขาเจ็บปวดรุนแรงได้
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
ใบหน้าของท่านเต็มไปด้วยน้ำตา ถอนหายใจและซูบผอมด้วยความโศก ฤๅษีผู้มีเดชานุภาพมากได้กล่าวกับข้าพเจ้า ซึ่งยืนอยู่เฉพาะหน้าด้วยการประนมมือ
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
หากท่านมิได้บอกเรื่องกรรมชั่วนี้แก่ข้าพเจ้าด้วยตนเอง ข้าแต่พระราชา ศีรษะของท่านคงแตกเป็นแสนชิ้นในทันที เป็นผลของกรรมนั้น
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
ข้าแต่พระราชา การที่กษัตริย์ฆ่าผู้อยู่ในป่า โดยเฉพาะหากทำด้วยความรู้เห็น แม้แต่พระอินทร์ผู้ทรงสายฟ้าก็อาจถูกถอนจากตำแหน่งของพระองค์ได้
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
ศีรษะของผู้ที่รู้อยู่แล้วยิงอาวุธใส่มุนีผู้ตั้งมั่นในตบะ ใส่พรหมจารีเช่นนั้น ย่อมแตกเป็นเจ็ดชิ้น
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
เพราะท่านทำไปด้วยความไม่รู้ ท่านจึงยังมีชีวิตอยู่ มิฉะนั้น วงศ์ราฆพของเราคงสิ้นสุดลงในวันนี้เอง ท่านจะรอดมาได้อย่างไร
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"ข้าแต่พระราชา ขอโปรดพาพวกเราไปยังที่นั้น" เขาทั้งสองได้กล่าวกับข้าพเจ้าเช่นนั้น บัดนี้เราทั้งสองปรารถนาจะเห็นบุตรนั้น นี่จะเป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของเรา
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
นอนอยู่บนพื้นดิน อวัยวะเปรอะเปื้อนไปด้วยโลหิต สวมผ้าหนังกวางที่กระจัดกระจาย ไร้สติ ตกอยู่ใต้อำนาจของพระธรรมราชา ผู้เป็นพระราชาแห่งธรรม
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
จากนั้น ข้าพเจ้าเพียงผู้เดียวได้นำทั้งสองผู้เศร้าโศกอย่างยิ่งไปยังที่นั้น และให้ทั้งสองได้สัมผัสบุตรนั้น พร้อมทั้งมุนีและภริยาของท่าน
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
ดาบสทั้งสองสัมผัสบุตรของตน ไปถึงตัวเขา แล้วล้มลงบนร่างของเขา และบิดาของเขาได้กล่าวถ้อยคำเหล่านี้
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
ลูกเอ๋ย ลูกผู้ประพฤติธรรม พ่อไม่เป็นที่รักของลูกหรือ จงมองดูมารดาของลูกเถิด ลูกผู้อ่อนโยน ทำไมลูกจึงไม่กอดพ่อ ขอพูดสักคำเถิด
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
ลูกเอ๋ย ลูกผู้ประพฤติธรรม พ่อไม่เป็นที่รักของลูกจริงหรือ จงมองดูมารดาของลูกเถิด ลูกผู้อ่อนโยน ทำไมลูกจึงไม่กอดพ่อ ขอพูดสักคำเถิด
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
ในยามดึกสงัด ใครเล่าจะได้ฟังการท่องบทอันไพเราะจับใจของท่าน ทั้งคัมภีร์และบทอื่น ๆ โดยเฉพาะเมื่อท่านกำลังศึกษาอยู่
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
หลังจากทำการบูชาตอนพลบค่ำ อาบน้ำ ถวายเครื่องบูชาไฟและฉันแล้ว ใครเล่าจะนั่งอยู่ข้างข้าพเจ้าและสรรเสริญข้าพเจ้า ลูกเอ๋ย ข้าพเจ้าผู้ถูกความโศกและความกลัวต่อบุตรเบียดเบียนอยู่
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
ใครเล่าจะนำรากไม้ หัวมัน และผลไม้มาเลี้ยงข้าพเจ้า ดั่งเลี้ยงแขกผู้เป็นที่รัก ข้าพเจ้าผู้ไม่อาจลงมือทำการใด ไร้ที่พึ่ง ไร้ผู้นำ
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
ลูกเอ๋ย พ่อจะเลี้ยงดูมารดาของลูกผู้นี้ได้อย่างไร นางตาบอด ชรา เป็นดาบสิกา น่าสงสาร และโหยหาลูก
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
จงอยู่ก่อน อย่าไปสู่ที่อยู่ของพระยม ลูกเอ๋ย พรุ่งนี้ลูกจะไปกับพ่อ ลูกที่มารดาเลี้ยงดูมาแล้ว
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
เราทั้งสองซึ่งเจ็บปวดด้วยความโศก ไม่มีที่พึ่ง น่าสงสารอยู่ในป่า เมื่อขาดลูกไป จะรีบไปสู่ที่สิ้นสุดของพระยมโดยเร็วทีเดียว
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
ครั้นได้เห็นพระไววัสวตยม ข้าพเจ้าจะกล่าวกับท่านว่า ขอให้พระราชาแห่งธรรมพอพระทัย และขอให้ท่านเลี้ยงดูบิดามารดาของข้าพเจ้านี้
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
ผู้มีจิตใจประกอบด้วยธรรม ผู้คุ้มครองโลก ผู้มีเกียรติยศยิ่งใหญ่ สมควรประทานความไม่กลัวอันไม่มีวันเสื่อมสลายนี้ให้แก่ผู้เช่นข้าพเจ้า
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
ลูกเอ๋ย เจ้าไร้บาป แต่กลับถูกคนที่ทำบาปสังหาร ด้วยความจริงนั้น จงไปยังโลกของนักรบผู้ต่อสู้ด้วยศัสตราอย่างรวดเร็วเถิด
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
ทางที่วีรบุรุษผู้ไม่หันหลังกลับในสนามรบย่อมไปถึง และทางอันสูงสุดที่ผู้ถูกฆ่าขณะเผชิญหน้าศัตรูย่อมไปถึง ลูกเอ๋ย จงไปถึงทางอันสูงสุดนั้นเถิด
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
ลูกเอ๋ย จงไปยังทางที่ท้าวสคระ ไศพยะ ทิลีปะ ชนเมชยะ นหุษะ และธุนธุมารได้บรรลุไว้เถิด
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
ทางของบรรดาผู้ประเสริฐทั้งปวง ทางที่ได้มาด้วยการศึกษาพระเวทและการพลีชีพในการรบ ทางของผู้ให้แผ่นดิน และของผู้รักษาเพลิงบูชาไว้ และทางของผู้ถือศีลภรรยาเดียว
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
ทางของผู้ที่ถวายโคพันตัว ทางของผู้ที่บำรุงครูบาอาจารย์ และทางของผู้สละร่างกาย ลูกเอ๋ย จงไปยังทางนั้นเถิด
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
ผู้ที่เกิดในวงศ์นี้ไม่มีใครไปสู่คติอันไม่เป็นมงคล แต่ผู้ที่ฆ่าเจ้าซึ่งเป็นญาติของข้านั้นจะต้องไปสู่คตินั้น
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
เขาคร่ำครวญอย่างน่าสงสารอยู่ที่นั่นซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วจึงเริ่มทำการถวายน้ำแก่บุตรชายพร้อมกับภรรยา
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
ส่วนบุตรของฤๅษีผู้รู้ธรรม ด้วยกรรมของตนได้รับรูปทิพย์ แล้วขึ้นสู่สวรรค์อย่างรวดเร็วพร้อมกับพระอินทร์
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
ดาบสได้กล่าวกับบิดามารดาผู้ชราทั้งสองพร้อมกับพระอินทร์ เมื่อปลอบโยนท่านทั้งสองอยู่ครู่หนึ่ง จึงกล่าวถ้อยคำนี้แก่บิดามารดา
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
ข้าได้บรรลุสถานะอันยิ่งใหญ่ เพราะการปรนนิบัติของท่านทั้งสอง แม้ท่านทั้งสองก็จะมาถึงที่อยู่ของข้าโดยเร็วเช่นกัน
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว บุตรของฤๅษีผู้ข่มอินทรีย์ได้ โดยรวดเร็วขึ้นสู่สวรรค์ในวิมานทิพย์อันรุ่งเรืองนั้น
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
ดาบสผู้มีเดชรุ่งเรืองนั้นพร้อมกับภรรยาถวายน้ำอุทกทานอย่างรวดเร็ว แล้วกล่าวกับข้าซึ่งยืนอยู่ใกล้พร้อมประนมมือ
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
ข้าแต่พระราชา จงสังหารข้าเสียเดี๋ยวนี้เถิด ความตายไม่ทำให้ข้าเจ็บปวด เพราะด้วยลูกศรเพียงดอกเดียว ท่านได้ทำให้ข้าผู้มีบุตรเพียงคนเดียวกลายเป็นผู้ไร้บุตร
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
เพราะความไม่รู้ ท่านได้สังหารบุตรผู้บริสุทธิ์ของข้า ด้วยเหตุนั้นข้าจะสาปท่านด้วยความทุกข์อันแสนสาหัสยิ่ง
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
ความทุกข์ที่เกิดจากการสูญเสียบุตรซึ่งข้าประสบอยู่ในบัดนี้ ข้าแต่พระราชา ท่านก็จะจบชีวิตด้วยความโศกเศร้าเพราะบุตรในทำนองเดียวกันนี้
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
เพราะท่านซึ่งเป็นกษัตริย์ได้สังหารฤๅษีโดยความไม่รู้ ข้าแต่จอมนร บาปแห่งการฆ่าพราหมณ์จึงจะไม่เข้าสู่ท่านอย่างรวดเร็ว
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
ภาวะอันน่ากลัวเช่นนี้ ซึ่งนำมาซึ่งความสิ้นชีวิต จะมาถึงท่านอย่างรวดเร็วเช่นกัน เหมือนมาถึงผู้ถวายทักษิณา
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
เมื่อได้ประกาศคำสาปไว้กับข้าแล้ว และคร่ำครวญอย่างน่าสงสารเป็นอันมาก ทั้งสองคู่นั้นก็วางร่างของตนบนกองเพลิงฌาปนกิจ แล้วไปสู่สวรรค์
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
ขณะที่ข้ากำลังคิดถึงเรื่องนี้ ข้าแต่เทวี ข้าได้ระลึกถึงบาปที่ข้าเคยกระทำด้วยตนเอง เมื่อครั้งยังเยาว์ เมื่อข้าง้างธนูตามเสียงเพื่อยิงเป้าหมาย
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
ข้าแต่เทวี ผลแห่งกรรมนั้นได้มาถึงแล้วในบัดนี้ เหมือนโรคเกิดขึ้นในน้ำอาหารของผู้ที่กินสิ่งอันไม่ควรร่วมกัน
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
ดังนั้น ข้าแต่หญิงผู้อ่อนโยน เพราะถ้อยคำของบุตรผู้ประเสริฐนั้น วันนี้ข้าจะสละชีวิตด้วยความโศกเศร้าเพราะบุตรของข้า
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
ข้าแต่เกาสัลยา ข้าไม่อาจเห็นเจ้าด้วยดวงตาได้ ขอจงสัมผัสข้าให้ดีเถิด เมื่อตรัสดังนี้แล้ว พระราชาผู้ปกครองแผ่นดิน หวาดหวั่นและร่ำไห้ ก็ตรัสกับพระชายา
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
ข้าแต่พระเทวี สิ่งที่ข้าได้กระทำต่อราฆวะนั้นเหมาะสมกับข้าแล้ว และสิ่งที่เขากระทำต่อข้านั้นก็เหมาะสมกับเขาเช่นกัน
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
ผู้มีปัญญาคนใดในโลกนี้จะละทิ้งบุตรแม้จะประพฤติชั่ว และบุตรคนใดเมื่อถูกขับไล่จะไม่ขุ่นเคืองต่อบิดาเล่า
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
หากรามจะสัมผัสข้า แม้เพียงครั้งเดียววันนี้ หรือได้มาถึงข้า ผู้คนก็จะไม่มองข้าว่าเป็นผู้ที่ไปสู่ที่อยู่ของพระยม
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
ข้าไม่อาจเห็นเจ้าด้วยดวงตา ความทรงจำของข้ากำลังเลือนหายไป ข้าแต่เกาสัลยา บรรดาทูตของพระไววัสวตะยมนี้กำลังเร่งข้าอยู่
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
เช่นนั้นแล้ว จะมีความทุกข์ใดยิ่งกว่านี้อีกเมื่อชีวิตของข้าใกล้สิ้นสุด คือการที่ข้ามิได้เห็นราม ผู้รู้ธรรม ผู้มีความกล้าหาญที่แท้จริง
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
ความโศกเศร้าที่เกิดจากการไม่ได้เห็นบุตรคนนั้น ซึ่งไม่มีทางแก้ไขได้ กำลังทำให้ลมหายใจของข้าแห้งเหือดไป ดุจดวงอาทิตย์ทำให้น้ำเพียงเล็กน้อยแห้งไป
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
ผู้ที่จะได้เห็นพระพักตร์อันงดงามและมงคลของราม ประดับด้วยต่างหู ในปีที่สิบห้าอีกครั้งนั้น มิใช่มนุษย์และมิใช่เทพเจ้า
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
ผู้ที่จะได้เห็นพระพักตร์ของราม มีดวงตาดุจกลีบบัวและคิ้วงาม ฟันงดงามและจมูกสวยงาม ดุจเจ้าแห่งดวงดาว ช่างเป็นผู้มีบุญยิ่งนัก
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
ผู้ที่จะได้เห็นพระพักตร์ของพระภัสดาของข้า ราม มีกลิ่นหอม เหมือนพระจันทร์แห่งฤดูสารท และดอกบัวที่กำลังบาน ช่างเป็นผู้มีบุญยิ่งนัก
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
ผู้คนที่มีความสุขจะได้เห็นราม ซึ่งกลับมาสู่อโยธยาเมื่อสิ้นการเนรเทศในป่าแล้ว ดุจการได้เห็นดาวศุกร์เคลื่อนไปตามวิถีของมัน
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
ข้าแต่เกาสัลยา จิตใจของข้าสับสนและหัวใจของข้ากำลังจมดิ่ง ข้าไม่อาจรับรู้เสียง การสัมผัส และรสได้อย่างที่ควรเป็นอีกต่อไป
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
เมื่อจิตใจของข้าพินาศ อินทรีย์ทั้งหมดของข้าก็กำลังเสื่อมสลาย ดุจรัศมีของประทีปที่น้ำมันหมดแล้ว
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
ความโศกเศร้านี้ซึ่งเกิดขึ้นภายในตนเอง กำลังพัดข้าให้ล้มลงอย่างรวดเร็ว ข้าไร้ที่พึ่งและหมดสติ ดุจกระแสแม่น้ำที่พัดฝั่งให้พังทลาย
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
วิบัติแล้ว ข้าแต่ราฆวะ ผู้มีแขนอันแข็งแรงยิ่ง วิบัติแล้ว ผู้ขจัดความทุกข์ของข้า วิบัติแล้ว ผู้เป็นที่รักของบิดา ข้าแต่บุตรผู้เป็นที่พึ่งของข้า วันนี้เจ้าได้ไปที่ใดเล่า
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
วิบัติแล้ว ข้าแต่เกาสัลยา ข้าจะต้องดับสูญแน่ วิบัติแล้ว ข้าแต่สุมิตรา ผู้บำเพ็ญตบะ วิบัติแล้ว ข้าแต่ไกเกยี ผู้โหดร้าย ศัตรูของข้า ผู้ทำลายวงศ์ตระกูล
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
พระราชาทศรถ ทรงโศกเศร้า ได้ถึงจุดสิ้นสุดแห่งชีวิต
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
เมื่อพระราชาผู้ปกครองมนุษย์ตรัสด้วยน้ำเสียงโศกเศร้าเช่นนี้ ทรงทุกข์ทรมานเพราะการเนรเทศบุตรอันเป็นที่รัก เมื่อเที่ยงคืนผ่านไป ถูกความทุกข์ยิ่งบีบคั้น พระองค์ผู้มีพระพักตร์อันสง่างามนั้นจึงสละลมหายใจของพระองค์