वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
महर्षींच्या त्या अयोग्य वधाबद्दल विलाप करीत असलेला धर्मात्मा राघव पुन्हा कौसल्येला म्हणाला.
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
अज्ञानाने ते महापाप करून, विचलित इंद्रियांनिशी मी एकटाच बुद्धीने विचार केला: आता पुण्य कसे घडेल?
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
मग तो घडा पाण्याने भरून घेऊन, सांगितलेल्या मार्गाने जाऊन मी त्या आश्रमात पोहोचलो.
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
तेथे मी त्याचे दुर्बल, आंधळे, वृद्ध आणि आधारहीन आई-वडील पाहिले; जणू छाटलेल्या पंखांचे दोन पक्षी.
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
त्या कारणामुळे बसलेले, बोलण्यातच रमलेले, चालू-फिरू न शकणारे, माझ्यामुळे ती आशा गमावलेले, उदास, अनाथांसारखे.
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
शोकाने घायाळ मनाने आणि भयाने थरथरलेल्या चेतनेने त्या आश्रमात जाऊन मी पुन्हा शोकात बुडालो.
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
माझ्या पावलांचा आवाज ऐकून मुनी म्हणाले: पुत्रा, इतका उशीर का करतोस? पाणी लवकर आण.
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
पुत्रा, पाण्यात खेळल्यामुळे तुझी आई चिंताग्रस्त झाली आहे; लवकर आश्रमात प्रवेश कर.
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
पुत्रा, तुझ्या आईने किंवा मी काही चूक केली असेल तर, हे वत्सा, तपस्वी असलेल्या तू ते मनात धरू नकोस.
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
तूच निराधारांचा आधार आहेस, आणि आंधळ्यांचे डोळे तूच आहेस; आमचे प्राण तुझ्यातच गुंतलेले आहेत, तरी तू आमच्याशी काही बोलत नाहीस.
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
मुनींना पाहून भयभीत झालेल्या मी अस्पष्ट, अडखळत्या, अक्षरे तुटलेल्या वाणीत भीतभीतच बोललो.
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
मनाच्या कृतींनी आणि हालचालींनी वाणीचे बळ आवरून धरत मी त्यांना, हे पुत्रा, संकटातून उद्भवलेले भय सांगितले.
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
मी क्षत्रिय दशरथ आहे, महात्म्याचा पुत्र नव. सज्जनांनी निंदित असे हे दुःख माझ्याच स्वकर्मातून जन्मून माझ्यावर आले आहे.
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
हे भगवन्, मी सरयूच्या तीरी आलो; हातातून धनुष्य गळून गेले होते. एखादा हिंस्र पशू किंवा पाणवठ्यावर आलेला हत्ती मारण्याच्या इच्छेने आलो होतो.
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
तेव्हा पाण्यात घडा भरल्याचा आवाज मी ऐकला; 'हा हत्ती आहे' असे समजून मी बाणाने प्रहार केला.
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
मग नदीच्या तीरी जाऊन पाहिले; छातीत बाणाने विंधलेला, प्राण गेलेला, जमिनीवर पडलेला एक तपस्वी मला दिसला.
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
हे भगवन्, तो आवाज ऐकून हत्तीला मारण्याच्या इच्छेने मी पाण्यात नाराच सोडला; त्याने तुमचा पुत्र मारला गेला.
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
मग त्याच्याच सांगण्यावरून जवळ जाऊन, विलाप करणाऱ्या त्या तपस्व्याच्या मर्मस्थानातून मी तत्काळ बाण ओढून काढला.
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
त्या बाणाने घायाळ होऊन तो तेथेच स्वर्गाला गेला. पूज्य अंध दोघांसाठी शोक करीत, असा विलाप करून.
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
अज्ञानामुळे मी तुमच्या पुत्राला अचानक मारले. असे घडले आहे; आता जे उरेल ते होवो; हे मुनी, माझ्यावर प्रसन्न व्हा.
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
ते क्रूर वचन ऐकून, शोकाने क्षीण होऊन, उसासे टाकत त्या पूज्य ऋषींना त्याला तीव्र वेदना देता आली नाही.
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने, उसासे टाकत, शोकाने क्षीण झालेले ते महातेजस्वी ऋषी हात जोडून उभ्या असलेल्या मला म्हणाले.
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
तू स्वतः हे अशुभ कर्म मला सांगितले नसते, तर हे राजा, त्याच्या फळाने तुझे मस्तक लगेच शेकडो हजारो तुकडे झाले असते.
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
हे राजा, क्षत्रियाने वानप्रस्थाचा वध करणे, विशेषतः जाणूनबुजून केल्यास, वज्रधारी इंद्रालाही त्याच्या स्थानावरून च्युत करील.
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
तपश्चर्येत उभ्या असलेल्या मुनीवर जाणूनबुजून शस्त्र सोडणाऱ्याचे मस्तक सात भागांत फुटते, अशा ब्रह्मचाऱ्यावर.
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
अजाणतेपणी केले म्हणूनच तू जिवंत आहेस. नाहीतर आजच राघवांचे कुळ नष्ट झाले असते, तू कसा वाचला असतास?
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"हे राजा, आम्हाला त्या ठिकाणी ने" असे ते मला म्हणाले होते. आता आम्हा दोघांनाही त्या पुत्राला पाहायचे आहे; हेच अखेरचे दर्शन असेल.
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
रक्ताने माखलेल्या अंगांनी, विखुरलेली मृगाजिन वस्त्रे नेसलेला, भूमीवर पडलेला, संज्ञाहीन, धर्मराज यमाच्या वशात गेलेला.
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
मग मी एकटाच त्या अत्यंत दुःखी दोघांना त्या ठिकाणी नेले आणि पत्नीसह त्या मुनींसोबत पुत्राला स्पर्श करवला.
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
ते दोन्ही तपस्वी आपल्या पुत्राला स्पर्श करून, त्याच्याजवळ पोहोचून, त्याच्या देहावर कोसळले. आणि त्याचे पिता असे म्हणाले.
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
हे धार्मिक पुत्रा, मी तुला प्रिय नाही का? तुझ्या मातेकडे पाहा. हे सुकुमार पुत्रा, तू मला मिठी का मारत नाहीस? एक तरी शब्द बोल.
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
हे धार्मिक पुत्रा, खरोखर मी तुला प्रिय नाही का? तुझ्या मातेकडे पाहा. हे सुकुमार पुत्रा, तू मला मिठी का मारत नाहीस? एक तरी शब्द बोल.
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
आता मध्यरात्री कोणाचे मधुर, हृदयस्पर्शी पठण मी ऐकणार? शास्त्र किंवा विशेषतः दुसरे काही अभ्यासणाऱ्याचे?
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
संध्या-उपासना करून, स्नान करून, होम आणि भोजन झाल्यावर, माझ्याजवळ बसून कोण माझी स्तुती करील, पुत्रा? शोक आणि भयाने पीडित अशा मला.
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
कंद, मुळे आणि फळे आणून, कार्य करण्यास असमर्थ, आधारहीन, नेतृत्वहीन अशा मला, प्रिय पाहुण्याप्रमाणे कोण जेवू घालील?
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
हे पुत्रा, तुझ्या या आंधळ्या, वृद्ध, तपस्विनी मातेचे, या दीन आणि तुझ्याच ओढीने व्याकुळ झालेल्या मातेचे, मी कसे पालन करू?
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
थांब, पुत्रा, यमाच्या सदनाकडे जाऊ नकोस. उद्या तू माझ्यासोबत जाशील, तुझ्या आईने पोसलेला असा.
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
शोकाने पीडित असे आम्ही दोघेही, अनाथ व दीन होऊन रानात, तुझ्याशिवाय, लवकरच यमाच्या धामाला जाऊ.
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
मग वैवस्वत यमाला पाहून मी त्याला म्हणेन: धर्मराज माझ्यावर प्रसन्न होवो, आणि हा माझ्या आईवडिलांचे पालन करो.
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
धर्मात्मा, लोकपाल, महायशस्वी असा तो माझ्यासारख्याला ही अक्षय, अभय-दक्षिणा देण्यास योग्य आहे.
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
पुत्रा, तू निष्पाप आहेस, तरीही पापकर्म्याने तू मारला गेलास. त्या सत्याच्या बळाने तू लवकर शस्त्रयोद्ध्यांच्या लोकांकडे जा.
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
युद्धात मागे न हटणारे शूर ज्या गतीला जातात, आणि समोर राहून मारले गेलेले ज्या परम गतीला जातात, पुत्रा, तू त्या परम गतीला जा.
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
सगर, शैब्य, दिलीप, जनमेजय, नहुष आणि धुंधुमार यांनी प्राप्त केलेल्या त्या गतीला, पुत्रा, तू जा.
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
सर्व साधूंची जी गती, स्वाध्यायाने आणि (युद्धात) पतनाने जी गती, भूमिदान करणारा आणि अग्निहोत्री यांची जी गती, आणि एकपत्नीव्रताची जी गती—
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
हजार गायी दान करणाऱ्यांची जी गती, गुरूंचे पालन करणाऱ्यांची जी गती, देहत्याग करणाऱ्यांची जी गती—पुत्रा, त्या गतीला तू जा.
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
या कुलात जन्मलेला कोणी अशुभ गतीला जात नाही. पण ज्याने तुला, माझ्या बांधवा, मारले आहे, तो त्या गतीला जाईल.
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
असा तो तेथे दीनपणे वारंवार विलाप करत राहिला. मग पत्नीसह त्याच्यासाठी उदकक्रिया करण्यास तो प्रवृत्त झाला.
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
परंतु तो मुनिपुत्र, धर्म जाणणारा, आपल्या कर्मांमुळे दिव्य रूप धारण करून लगेच इंद्रासह स्वर्गात चढला.
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
तपस्वी इंद्रासह त्या दोन वृद्धांशी बोलला; क्षणभर त्यांचे सांत्वन करून माता-पित्यांना हे वचन म्हणाला.
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
तुम्हा दोघांच्या सेवेमुळे मी मोठे स्थान मिळवले आहे; तुम्ही दोघेही लवकरच माझ्या स्थानी याल.
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
असे बोलून, इंद्रियजयी मुनिपुत्र त्या दिव्य, तेजस्वी विमानात बसून लगेच स्वर्गाकडे चढला.
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
मग त्या महातेजस्वी तपस्व्याने पत्नीसह लगेच उदकतर्पण करून, हात जोडून उभ्या असलेल्या मला म्हटले.
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
हे राजा, आत्ताच मला ठार मार; मरणाचे मला दुःख नाही, कारण एकाच बाणाने तू एकुलता एक पुत्र असलेल्या मला पुत्रहीन केलेस.
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
तू अज्ञानाने माझ्या शुचि पुत्राचा वध केलास; म्हणून मी तुला अत्यंत दारुण दुःखाचा शाप देईन.
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
हे पुत्रा, पुत्राच्या वियोगाने उत्पन्न झालेले हे दुःख आता माझ्यावर आहे; त्याचप्रमाणे, हे राजा, तूही पुत्रशोकाने आपला काळ संपवशील.
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
अज्ञानाने तू, क्षत्रिय असूनही, एका मुनीला ठार मारलास; म्हणून हे नराधिपा, ब्रह्महत्येचे पाप तुझ्यात लवकर प्रवेश करणार नाही.
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
तुलाही असाच भयंकर भाव लवकरच येईल, जो जीवनाचा अंत करील, जसा दक्षिणा देणाऱ्याकडे येतो.
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
अशा प्रकारे माझ्यावर शाप ठेवून, अत्यंत करुणेने विलाप करून, त्या दांपत्याचे देह चितेवर ठेवून ते स्वर्गाला गेले.
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
हे चिंतन करत असताना, हे देवी, बालपणी शब्दवेधी बाण सोडताना मी केलेले पाप मला स्वतःलाच आठवले.
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
हे देवी, त्या कर्माचे हे फळ आता प्रकट झाले आहे; अपथ्य खाल्ल्यावर अन्नरसात व्याधी उत्पन्न होते तसे.
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
म्हणून, हे भद्रे, त्या उदार पुत्राच्या वचनामुळे आज मी पुत्रशोकाने माझे प्राण सोडणार आहे.
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
हे कौसल्ये, डोळ्यांनी मला तू दिसत नाहीस; माझा नीट स्पर्श कर. असे म्हणून, भयभीत होऊन रडत राजा आपल्या पत्नीस म्हणाला.
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
हे देवी, राघवाबाबत मी जे केले ते माझ्यासाठी योग्यच आहे; आणि त्याने माझ्याशी जे केले तेही त्याच्यासाठी योग्यच आहे.
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
पृथ्वीवर कोणता शहाणा माणूस दुराचारी पुत्रालाही त्याग करेल? आणि निर्वासित होणारा कोणता पुत्र पित्यावर रागावणार नाही?
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
आज जर राम मला एकदा तरी स्पर्श करील किंवा मला प्राप्त होईल, तर मी यमलोकी गेलो आहे असे लोक पाहणार नाहीत.
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
डोळ्यांनी मला तू दिसत नाहीस; माझी स्मृती लोप पावत आहे. हे कौसल्ये, वैवस्वत यमाचे हे दूत मला घाई करत आहेत.
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
म्हणून जीवनाच्या अंती यापेक्षा मोठे दुःख कोणते, की धर्मज्ञ आणि सत्यपराक्रमी राम मला दिसत नाही.
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
त्या पुत्राला न पाहिल्यामुळे झालेला शोक, ज्याचा प्रतिकार नाही, थोड्या पाण्याला ऊन जसे सुकवते तसे माझे प्राण सुकवत आहे.
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
रामाचे सुंदर, शुभ कुंडलांनी शोभणारे मुख पंधराव्या वर्षी पुन्हा जे पाहतील, ते मनुष्य नाहीत आणि देवही नाहीत.
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
कमळाच्या पाकळ्यांसारखे डोळे, सुंदर भुवया, सुंदर दात, सुंदर नाक असलेले, चंद्रासारखे रामाचे मुख जे पुन्हा पाहतील, ते धन्य आहेत.
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
शरदाच्या चंद्रासारखे आणि फुललेल्या कमळासारखे, माझ्या स्वामी रामाचे सुगंधी ते मुख जे धन्य लोक पाहतील.
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
वनवास संपवून पुन्हा अयोध्येत आलेल्या त्या रामाला, मार्गाने जाणाऱ्या शुक्र ग्रहासारखे सुखी लोक पाहतील.
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
हे कौसल्ये! मोहाने माझे चित्त व्याकूळ झाले आहे; माझे हृदय जणू बुडत आहे. शब्द, स्पर्श आणि रस मला नीट जाणवत नाहीत.
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
चित्त नष्ट झाल्यामुळे माझी सर्व इंद्रिये क्षीण होत आहेत; तेल संपलेल्या दिव्याच्या किरणांप्रमाणे.
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
आतून उत्पन्न झालेला हा शोक असहाय्य आणि अचेतन अशा मला वेगाने कोसळवत आहे; नदीचा प्रवाह काठ ढासळवतो तसा.
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
अरे राघवा! हे महाबाहो! अरे, माझ्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या! अरे, पित्याच्या प्रिया! हे माझ्या नाथा! अरे पुत्रा! आज तू कुठे गेलास?
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
अरे कौसल्ये! मी नष्ट होईन. अरे सुमित्रे, तपस्विनी! अरे क्रूर, माझ्या शत्रू, कुळाला कलंक लावणाऱ्या कैकेयी!
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
राजा दशरथ शोक करत असतानाच आपल्या जीवनाच्या अंताला पोहोचले.
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
प्रिय पुत्राच्या वनवासाने आतुर होऊन, दीनपणे बोलत असलेल्या त्या नरश्रेष्ठ राजाने, मध्यरात्र उलटल्यावर अत्यंत दुःखाने पीडित होऊन, त्याच क्षणी प्राण सोडले, उदार दर्शनाचा तो राजा.